1982 Anayasası'na Göre Yargı: Yüksek Mahkemeler, HSK ve Kanuni Hâkim İlkesi (Çıkmış Soru Analizi)
Giriş
1982 Anayasası'nın en temel bölümlerinden biri olan Yargı, devletin üç temel erkinden birini oluşturur. Bu bölümde, yargı erkinin yapısını, özellikle yüksek mahkemeleri, Hâkimler ve Savcılar Kurulu'nun (HSK) oluşumunu ve "kanuni hâkim" gibi temel güvenceleri inceleyeceğiz. Bu konular, sınavlarda sıkça karşımıza çıkan ve adayların dikkat etmesi gereken detaylar içermektedir.
Kanuni (Doğal) Hâkim İlkesi
Anayasa'nın güvence altına aldığı en önemli yargısal ilkelerden biri "kanuni hâkim" veya "doğal yargıç" ilkesidir. Bu ilke, hiç kimsenin kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamayacağını ifade eder.
Temel Esasları:
- Bir uyuşmazlık, meydana geldiği tarihteki yasal düzenlemelere tabidir.
- Uyuşmazlığı çözecek mahkeme, uyuşmazlığın doğduğu anda kanunla belirlenmiş olmalıdır.
- Uyuşmazlık ortaya çıktıktan sonra, sırf o olaya veya kişiye özgü bir mahkeme kurulması kesinlikle yasaktır. Bu, yargının tarafsızlığının temel güvencesidir.
- İstisna: Yeni bir kanunla bir mahkemenin görevi değiştirilirse, davanın açıldığı tarihte görevli olan mahkeme görevsizlik kararı verebilir. Bu durum, kazanılmış hakkın bir istisnasını oluşturur.
Kaynak Notu: Bu ilke, "kişiye" yahut "olaya" göre "kişiyi" yahut "olayı" göz önünde tutarak mahkeme kurma imkânını ortadan kaldırmayı amaçlar. (Kaynak: HMK İçtihat Şerh Cilt II, Sayfa 33)
1982 Anayasası'na Göre Yüksek Mahkemeler
Anayasamız, yargı örgütünün zirvesinde yer alan ve kararları kesin olan mahkemeleri "Yüksek Mahkemeler" olarak tanımlamıştır. Bu mahkemeler şunlardır:
- Anayasa Mahkemesi: Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya uygunluğunu denetler ve bireysel başvuruları karara bağlar. Belirli üst düzey kamu görevlilerini Yüce Divan sıfatıyla yargılar.
- Yargıtay: Adli yargı alanındaki mahkemelerce verilen kararların son inceleme merciidir.
- Danıştay: İdari yargı alanındaki mahkemelerce verilen kararların son inceleme merciidir.
- Uyuşmazlık Mahkemesi: Adli ve idari yargı kolları arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözer.
ÖSYM Tuzağı
Sayıştay Yüksek Mahkeme Değildir!
1982 Anayasası'nın "Yargı" bölümünde düzenlenmiş olmasına rağmen Sayıştay, bir yüksek mahkeme değildir. Sayıştay'ın temel görevi, TBMM adına kamu idarelerinin mali denetimini yapmaktır. Kararları idari nitelikte olup, yargısal bir faaliyet olarak kabul edilmez. Sınavlarda sıkça "Aşağıdakilerden hangisi yüksek mahkemelerden biri değildir?" sorusunda çeldirici olarak kullanılır. (Kaynak: HMK İçtihat Şerh Cilt II, Sayfa 40)
Yüksek Mahkeme Üyelerinin Görev Süresi
| Mahkeme | Üyelerin Görev Süresi | Tekrar Seçilme Durumu |
|---|---|---|
| Anayasa Mahkemesi | 12 Yıl | Seçilemezler |
| Yargıtay | 12 Yıl | Seçilemezler |
| Danıştay | 12 Yıl | Seçilemezler |
Pratik Testi
1982 Anayasasına göre Anayasa Mahkemesi, Yargıtay ve Danıştay üyeleri kaç yıl için seçilirler ve tekrar seçilebilirler mi?
Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK)
HSK, hâkim ve savcıların mesleğe kabul, atama, nakil, disiplin gibi özlük işlerinden sorumlu olan anayasal bir kuruldur.
Yapısı ve Üye Seçimi:
- HSK toplam 13 üyeden oluşur ve iki daire halinde çalışır.
- Kurulun Başkanı Adalet Bakanıdır.
- Adalet Bakanlığı ilgili Bakan Yardımcısı kurulun doğal üyesidir.
- Diğer 11 üyenin seçimi ise şu şekildedir:
- 7 üye Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından seçilir.
- 4 üye Cumhurbaşkanı tarafından seçilir.
Pratik Testi
1982 Anayasasına göre aşağıdakilerden hangileri Hâkimler ve Savcılar Kuruluna üye seçer?
Pratik Testi
1982 Anayasasına göre Yargıtay üyelerini aşağıdakilerden hangisi seçer?