--- title: "Dosya üzerinde inceleme nedir?" source: "https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/dosya-uzerinde-inceleme" publisher: "Hukuksal Eğitim" language: "tr" type: "DefinedTerm" updated: "2026-10-21" --- # Dosya üzerinde inceleme **Kısaca:** Dosya üzerinde inceleme, 8 kanunda 10 maddede geçen bir kavramdır; anlamı bağlama göre değişir. - HMK m.306 · tavzih ve tamamlama talebi ile usulü: Mahkemenin tarafları duruşmaya çağırmadan, yazılı talep ve belgeler üzerinden karar vermesidir. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-306) - CMK m.104 · şüpheli veya sanığın salıverilme istemleri: Bölge adliye mahkemesi veya Yargıtayın, tarafları dinlemeden yalnızca dosya içeriğine bakarak yaptığı incelemedir. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5271-sayili-ceza-muhakemesi-kanunu/madde-104) - 2247 s. K. m.26 · toplanma ve karar verme koşulları ve incelemelerin dosya üzerinde yapılması: Mahkemenin tarafları dinlemeden, yazılı belgeler üzerinden yaptığı incelemedir. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/2247-sayili-uyusmazlik-mahkemesinin-kurulus-ve-isleyisi-hakkinda-kanun/madde-26) ## Kanunda nerede geçiyor ### Hukuk Muhakemeleri Kanunu - HMK m.23 – İnceleme usulü ve sonucu (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-23): Yargı yeri belirlemesinin tarafların duruşmaya çağrılmadan, yalnızca dosya içeriği üzerinden yapılmasıdır. Madde, incelemenin dosya üzerinden yapılabileceğini belirtir; duruşma yapılmasını yasaklamaz. - HMK m.306 – Tavzih ve tamamlama talebi ile usulü (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-306#f2): Mahkemenin tarafları duruşmaya çağırmadan, yazılı talep ve belgeler üzerinden karar vermesidir. Karşı taraf cevap vermemiş olsa bile uygulanabilir; sözlü açıklama davetinin ise mahkemenin takdirinde olduğu anlaşılmaktadır. ### Uyuşmazlık Mahkemesinin Kuruluş ve İşleyişi Hakkında Kanun - Uyuşmazlık Mahkemesinin Kuruluş ve İşleyişi Hakkında Kanun m.25 – Hüküm uyuşmazlıklarında uygulanacak inceleme kuralları (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/2247-sayili-uyusmazlik-mahkemesinin-kurulus-ve-isleyisi-hakkinda-kanun/madde-25): Hüküm uyuşmazlığının taraflar dinlenmeden, yalnızca dosya içeriği üzerinden değerlendirilmesidir. Mahkeme gerekli görürse veya istek üzerine tarafları dinleyebilir; bu bir zorunluluk değildir. - Uyuşmazlık Mahkemesinin Kuruluş ve İşleyişi Hakkında Kanun m.26 – 4. BÖLÜM — Uyuşmazlık Mahkemesi Görüşmeleri ve Kararları — Toplanma ve karar verme koşulları ve incelemelerin dosya üzerinde yapılması: (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/2247-sayili-uyusmazlik-mahkemesinin-kurulus-ve-isleyisi-hakkinda-kanun/madde-26): Mahkemenin tarafları dinlemeden, yazılı belgeler üzerinden yaptığı incelemedir. Maddenin ikinci fıkrasına göre kanunda belirtilen haller dışında kural olarak bu yöntem uygulanır. ### Ceza Muhakemesi Kanunu - CMK m.104 – Şüpheli veya sanığın salıverilme istemleri (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5271-sayili-ceza-muhakemesi-kanunu/madde-104): Bölge adliye mahkemesi veya Yargıtayın, tarafları dinlemeden yalnızca dosya içeriğine bakarak yaptığı incelemedir. ### Türk Ticaret Kanunu - TTK m.412 – b) Mahkemenin izni (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6102-sayili-turk-ticaret-kanunu/madde-412#f1): Mahkemenin duruşma yapmadan, belgeler üzerinden karar vermesi yöntemidir. Madde, zorunluluk olmadıkça bu yolun izleneceğini öngörür. ### Avukatlık Kanunu - Av. K. m.157 – Disiplin kurulu kararına karşı itiraz (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/1136-sayili-avukatlik-kanunu/madde-157): Disiplin davasının duruşma yapılmadan, yazılı dosya üzerinden karara bağlanması usulüdür. Kural olarak bu usul uygulanır. ### Kamu İktisadi Teşebbüsleri ile Fonların Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun - Kamu İktisadi Teşebbüsleri ile Fonların Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun m.7 – Komisyonun İnceleme Usulleri (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/3346-sayili-kamu-iktisadi-tesebbusleri-ile-fonlarin-turkiye-buyuk-millet-meclisince/madde-7): Komisyonun incelemesinin esas olarak evrak ve belgeler üzerinden yapılmasıdır. Komisyon çalışmaları sırasında yöneticiler ve ilgililer dinlenebilir, ancak inceleme ağırlıklı olarak dosya üzerindedir. ### Rekabetin Korunması Hakkında Kanun - Rekabetin Korunması Hakkında Kanun m.48 – Nihai Karar (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4054-sayili-rekabetin-korunmasi-hakkinda-kanun/madde-48): Sözlü savunma yapılmadan, dosyadaki yazılı belgeler esas alınarak yapılan değerlendirmedir. Sözlü savunmaya gelinmeyen veya yapılmayan hallerde kararın dayanağı budur. ### Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu - Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m.56 – Çalışma esasları (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6356-sayili-sendikalar-ve-toplu-is-sozlesmesi-kanunu/madde-56): Kurulun, tarafların sözlü açıklamasına dayanmadan, önündeki yazılı belgeler ve bilgiler üzerinden uyuşmazlığı değerlendirmesidir. Kurul gerekli gördüğünde taraflardan ek bilgi ve belge isteyebilir. ## Karıştırılan kavramlar - **Dosya üzerinde inceleme / taraf dinleme** (2247 s. K. m.25): Mahkeme, hüküm uyuşmazlığını kural olarak dosya üzerinde inceler. Mahkeme gerekli gördüğü hallerde veya istek üzerine tarafları dinleyebilir. Taraf dinlenmesi zorunlu değildir; istek üzerine yapılan dinleme ise Mahkemenin takdirine bağlıdır. - **Dosya üzerinde inceleme / taraf dinlenmesi** (2247 s. K. m.26): Kural olarak inceleme dosya üzerinde yapılır. Kanunda belirtilen hallerde dosya dışında inceleme yapılabilir. Taraf dinlenmesi istisnadır; kanunda öngörülmedikçe duruşma veya sözlü inceleme yapılmaz. - **Dosya üzerinde inceleme / Dinleme ve yerinde inceleme** (3346 s. K. m.7): Esas olarak inceleme dosya üzerinde yapılır; denetlenen kuruluş yöneticileri, ilgili bakanlık temsilcileri, DPT, Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı ile Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu yetkilileri çalışmalar sırasında bulunur ve gerektiğinde dinlenir. Komisyon Başkanı gerekli gördüğünde altkomisyonlar eliyle kuruluşlarda yerinde inceleme yaptırabilir. Dinleme ve yerinde inceleme olağan yol değil, gerektiğinde başvurulan araçlardır; inceleme esas olarak belge üzerinden yürür. - **Dosya üzerinde inceleme / Duruşma** (TTK m.412): Kural olarak mahkeme dosya üzerinde inceleme yaparak karar verir. Zorunluluk halinde mahkeme duruşma yapabilir. Duruşma yapılması istisnadır ve zorunluluk gerektirir; kural olarak duruşma gerekmez. - **Duruşmalı inceleme / Dosya üzerinde inceleme** (İİK m.18): Duruşma yapılan işte ilgililer çağrılır, ifadeleri ve delilleri dinlenir ve taraflar gelmese bile karar verilir. Duruşma yapılmayan işte icra mahkemesi dosya üzerinden inceleme yapar ve kararını on gün içinde verir. Duruşma yapılmazsa on günlük karar süresi işler; duruşma yapılırsa bu süre bağlı değildir ve duruşma takvimi belirler. - **Dosya üzerinde inceleme / Duruşma ve sözlü açıklama** (Anayasa m.149): Yüce Divan dışında kalan işler kural olarak dosya üzerinden incelenir. Bireysel başvurularda duruşma yapılmasına karar verilebilir; ayrıca gerekli görülen hâllerde ilgililer ve bilgisi olanlar sözlü açıklama için çağrılabilir. Duruşma yapılması Mahkemenin takdirindedir; kendiliğinden zorunlu bir duruşma hakkı doğmaz. ## İlgili konular - Hüküm uyuşmazlığı, Uyuşmazlık Mahkemesi görüşmeleri ve kararları (İdari Yargılama Usulü): https://www.hukuksalegitim.com/konu/idari-yargilama-usulu/hukum-uyusmazligi-uyusmazlik-mahkemesi-gorusmeleri-ve-kararlari - İşten yasaklanma kararının kaldırılması (Avukatlık Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/avukatlik-hukuku/isten-yasaklanma-kararinin-kaldirilmasi - Tutuklama (Ceza Muhakemesi Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/ceza-muhakemesi-hukuku/tutuklama - Toplu iş uyuşmazlıklarının çözümü, yüksek hakem kurulunun kuruluşu ve çalışma esasları (İş Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/is-hukuku/toplu-is-uyusmazliklarinin-cozumu-yuksek-hakem-kurulunun-kurulusu-ve-calisma - Görevsizlik veya yetkisizlik kararı üzerine yapılacak işlemler ve yargı yeri belirlenmesi (Medeni Usul Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-usul-hukuku/gorevsizlik-veya-yetkisizlik-karari-uzerine-yapilacak-islemler-ve-yargi-yeri - Hükmün tashihi, tavzihi ve tamamlanması, davaya son veren taraf işlemleri (Medeni Usul Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-usul-hukuku/hukmun-tashihi-tavzihi-ve-tamamlanmasi-davaya-son-veren-taraf-islemleri ## Örnek kararlar - 2. Hukuk Dairesi, 2025/4089 E., 2025/7681 K., 23.09.2025 — ilgili: HMK m.306 - 7. Hukuk Dairesi, 2025/77 E., 2025/677 K., 12.02.2025 — ilgili: HMK m.306 ## İlgili terimler [Tashih](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/tashih) · [Bağlayıcılık](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/baglayicilik) · [Hüküm uyuşmazlığı](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/hukum-uyusmazligi) · [Sözlü savunma toplantısı](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/sozlu-savunma-toplantisi) · [Tamamlama](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/tamamlama) · [Tavzih](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/tavzih) · [Birlik Disiplin Kurulu](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/birlik-disiplin-kurulu) · [Çoğunlukla karar](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/cogunlukla-karar) --- Hukuki tavsiye değildir. Güncel kanun metni için madde bağlantılarına bakın.