--- title: "Dosya üzerinden inceleme nedir?" source: "https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/dosya-uzerinden-inceleme" publisher: "Hukuksal Eğitim" language: "tr" type: "DefinedTerm" updated: "2026-10-21" --- # Dosya üzerinden inceleme **Kısaca:** Dosya üzerinden inceleme, 5 kanunda 8 maddede geçen bir kavramdır; anlamı bağlama göre değişir. - HMK m.42 · ret talebinin incelenmesi: Ret talebinin duruşma yapılmadan, yalnızca dosya içeriğine ve yazılı belgelere dayanarak karara bağlanmasıdır. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-42) - AYMKYUHK m.58 · yeniden inceleme: Yeniden incelemenin duruşma yapılmadan, yazılı dosya esasına göre yapılmasıdır. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-58) - İİK m.79/A · konutta haciz: Mahkemenin duruşma yapmadan, icra dosyasındaki belgeler üzerinden yaptığı değerlendirmedir. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/2004-sayili-icra-ve-iflas-kanunu/madde-79a) ## Kanunda nerede geçiyor ### Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun - AYMKYUHK m.43 – Dosya üzerinden inceleme ve gerekçeyle bağlı olmama19 — 2/7/2018 tarihli ve 703 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 209 uncu maddesiyle 43 üncü maddenin üçüncü fıkrasında yer alan “kanun hükmünde kararnamelerin” ibaresi “Cumhurbaşkanlığı (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-43#f1): Anayasa Mahkemesinin iptal davası ve itiraz başvurularında, taraflar ve ilgililer dinlenmeden yazılı belgeler üzerinden yaptığı inceleme biçimidir. Mahkeme gerekli gördüğünde bu kuralın dışına çıkıp sözlü açıklamaya çağrı yapabilir. - AYMKYUHK m.49 – Esas hakkındaki inceleme (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-49): Esas incelemenin kural olarak yazılı belgeler üzerinden yapılmasıdır. Mahkeme gerekli gördüğünde duruşma yapılmasına da karar verebilir. - AYMKYUHK m.58 – Yeniden inceleme (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-58): Yeniden incelemenin duruşma yapılmadan, yazılı dosya esasına göre yapılmasıdır. Duruşma açılması ancak bu maddede sayılan ilgililerin istemi veya resen karar ile mümkündür. ### Hukuk Muhakemeleri Kanunu - HMK m.42 – Ret talebinin incelenmesi (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-42#f1): Ret talebinin duruşma yapılmadan, yalnızca dosya içeriğine ve yazılı belgelere dayanarak karara bağlanmasıdır. Merciin dosya üzerinden karar verebilmesi için ayrı bir karar gerekmez. - HMK m.394 – İhtiyati tedbir kararına karşı itiraz (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-394#f4): İtiraz edenin ve karşı tarafın davet edilmesine rağmen gelmemeleri hâlinde mahkemenin duruşma yapmadan, dosya içeriğine göre karar vermesidir. ### İcra ve İflas Kanunu - İİK m.79/A – Konutta haciz (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/2004-sayili-icra-ve-iflas-kanunu/madde-79a): Mahkemenin duruşma yapmadan, icra dosyasındaki belgeler üzerinden yaptığı değerlendirmedir. Bu inceleme, dosyanın mahkemeye tevdi tarihinden itibaren en geç üç gün içinde tamamlanmalıdır. ### Türk Ticaret Kanunu - TTK m.34 – 3. İtiraz (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6102-sayili-turk-ticaret-kanunu/madde-34): Mahkemenin itirazı duruşma yapmaksızın, sicil müdürlüğünün dosyasındaki belgeler üzerinden karara bağlamasıdır. Maddenin ikinci fıkrasında kural olarak öngörülmüştür. ### Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonu Kurulması Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun - Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonu Kurulması Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun m.9 – İnceleme ve karar (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/7075-sayili-olaganustu-hal-islemleri-inceleme-komisyonu-kurulmasi-hakkinda-kanun-hukmunde/madde-9): Komisyonun başvuruyu başvurucu ya da ilgili kurumla sözlü bir duruşma yaparak değil, başvuru dosyasındaki belgeler üzerinden değerlendirmesi anlamına gelir. Maddede incelemenin bu biçimde yapılacağı açıkça belirtilmiştir. ## Karıştırılan kavramlar - **Dosya üzerinden inceleme / Sözlü açıklama** (AYMKYUHK m.43): Kural olarak Mahkeme yazılı belgeler üzerinden karar verir ve taraflar sözlü savunma yapmaz. Mahkemenin gerekli gördüğü hâllerde ilgililer ve bilgisi olanlar sözlü açıklamaya çağrılır. Sözlü açıklama bir istisnadır ve mahkemenin takdirine bağlıdır; çağrı yapılmazsa dosya üzerinden inceleme yeterlidir. - **Dosya üzerinden inceleme / Duruşmalı inceleme** (AYMKYUHK m.49): Esas inceleme kural olarak dosya üzerinden yapılır. Mahkeme gerekli gördüğünde duruşma yapılmasına karar verebilir. Duruşma yapılması istisnadır ve gerekli görülmesine bağlıdır; duruşma yapılmadan karar verilmesi usul eksikliği sayılmaz. - **Dinlenerek karar / dosya üzerinden inceleme** (CMK m.108): Şüpheli veya müdafiinin dinlenmesiyle yapılan inceleme, soruşturma evresindeki birinci fıkra kararının usulüdür. Şüpheli veya müdafiinin dinlenmediği durumlar, madde metninde açıkça öngörülen usul dışında kalır. Soruşturma evresinde dinleme olmadan verilen tutukluluğun devamı kararı, madde metnine aykırı bir usul taşır. - **Dosya üzerinden inceleme / Sözlü açıklama için davet** (HMK m.306): Kural olarak mahkeme tavzih talebini dosya üzerinden inceler. Mahkeme gerekli gördüğünde iki tarafı sözlü açıklama yapmak üzere davet edebilir. Davet yapılmazsa karar yazılı talep ve belgeler üzerinden verilir; davet yapılırsa taraflar dinlenir. - **Duruşmalı inceleme / Dosya üzerinden inceleme** (HMK m.356): Kural olarak istinaf incelemesi duruşmalı yapılır ve taraflara duruşma günü tebliğ edilir. 353. maddede sayılan hâllerde duruşma yapılmadan, dosya üzerinden karar verilebilir. Duruşma yapılmadığında taraflara duruşma günü tebliği gerekmez; duruşma yapıldığında tebliğ zorunludur. - **Dosya üzerinden inceleme / Sözlü savunma ve sözlü açıklama** (AYMKYUHK m.52): Dava dosya üzerinden Genel Kurulca incelenir ve kesin karara bağlanır. Sözlü savunma, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısından sonra kapatılması istenen partinin genel başkanı ya da tayin edeceği vekil tarafından yapılır; Genel Kurul ilgilileri ve bilgisi olanları ayrıca çağırabilir. Sözlü savunma dinlenmesi zorunludur; sözlü açıklama dinlenmesi ise Genel Kurulun takdirine bağlıdır. ## İlgili konular - İptal ve itiraz davalarına ilişkin ortak hükümler, bireysel başvuru (Anayasa Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/anayasa-hukuku/iptal-ve-itiraz-davalarina-iliskin-ortak-hukumler-bireysel-basvuru - Siyasi parti kapatma ve dokunulmazlığın kaldırılması davaları, siyasi partilerin mali denetimi (Anayasa Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/anayasa-hukuku/siyasi-parti-kapatma-ve-dokunulmazligin-kaldirilmasi-davalari-siyasi-partilerin - Haciz (İcra ve İflas Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/icra-ve-iflas-hukuku/haciz - Hâkimin davaya bakmaktan yasaklılığı ve reddi (Medeni Usul Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-usul-hukuku/hakimin-davaya-bakmaktan-yasakliligi-ve-reddi - İhtiyati tedbir (Medeni Usul Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-usul-hukuku/ihtiyati-tedbir - Ticaret sicili (Ticaret Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/ticaret-hukuku/ticaret-sicili ## Örnek kararlar - 5. Daire, 2022/7216 E., 2024/7414 K., 14.05.2024 — ilgili: 7075 s. K. m.9 ## İlgili terimler [Üçüncü kişi](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/ucuncu-kisi) · [Yeniden inceleme başvurusu](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/yeniden-inceleme-basvurusu) · [Yüce Divan](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/yuce-divan) · [Konut](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/konut) · [Merci](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/merci) · [Bölüm](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/bolum) · [Disiplin para cezası](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/disiplin-para-cezasi) · [İlgililer](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/ilgililer) --- Hukuki tavsiye değildir. Güncel kanun metni için madde bağlantılarına bakın.