--- title: "Hükümsüzlük nedir?" source: "https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/hukumsuzluk" publisher: "Hukuksal Eğitim" language: "tr" type: "DefinedTerm" updated: "2026-10-21" --- # Hükümsüzlük **Kısaca:** Hükümsüzlük, 9 kanunda 14 maddede geçen bir kavramdır; anlamı bağlama göre değişir. - TBK m.200 · sözleşmenin hükümsüzlüğü: Sözleşmenin baştan itibaren hüküm doğurmamasıdır. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6098-sayili-turk-borclar-kanunu/madde-200) - CMK m.7 · görevli olmayan hâkim veya mahkemenin işlemleri: Görevsiz mahkemece yapılan işlemin kendiliğinden hüküm doğurmamasıdır. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5271-sayili-ceza-muhakemesi-kanunu/madde-7) - SMK m.77 · hükümsüzlük hâlleri: Tescil edilmiş bir tasarımın, mahkeme kararıyla geçmişe etkili biçimde geçersiz sayılmasıdır. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6769-sayili-sinai-mulkiyet-kanunu/madde-77) ## Kanunda nerede geçiyor ### Sınai Mülkiyet Kanunu - SMK m.27 – Hükümsüzlüğün ve iptalin etkisi (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6769-sayili-sinai-mulkiyet-kanunu/madde-27#f3): Markanın mutlak veya nispi red nedenlerine rağmen tescil edilmiş olması hâlinde, tescilin baştan itibaren geçersiz sayılmasıdır. Kararın etkisi marka başvuru tarihine kadar geriye götürülür. - SMK m.77 – Hükümsüzlük hâlleri (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6769-sayili-sinai-mulkiyet-kanunu/madde-77#f2): Tescil edilmiş bir tasarımın, mahkeme kararıyla geçmişe etkili biçimde geçersiz sayılmasıdır. Hükümsüzlük kararı mahkemeden istenir; tescil kendiliğinden hükümsüz olmaz. - SMK m.127 – Hakkın devrinden ve lisans vermeden doğan sorumluluk (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6769-sayili-sinai-mulkiyet-kanunu/madde-127): Patent hakkının mahkeme kararıyla geçersiz sayılmasıdır. Bu hâl, madde kapsamında başvurunun geri alınması ve reddi ile birlikte, devir veya lisans verenin sorumluluğunu doğuran hâllerden biridir. - SMK geç. m.1 – 551, 554, 555 ve 556 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamelerin hükümlerinin uygulanması (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6769-sayili-sinai-mulkiyet-kanunu/gecici-madde-1): Verilmiş bir patent veya faydalı modelin geçerliliğinin sonradan ortadan kaldırılmasıdır. Bu işlemde de ikinci fıkra gereğince başvuru tarihindeki mevzuat uygulanır. ### Ceza Muhakemesi Kanunu - CMK m.3 – Görev (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5271-sayili-ceza-muhakemesi-kanunu/madde-3): Görevli olmayan hâkim veya mahkemece yapılan işlemin, yenilenmesi mümkün olmayanlar dışında, hukuken geçersiz sayılmasıdır. - CMK m.7 – Görevli olmayan hâkim veya mahkemenin işlemleri (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5271-sayili-ceza-muhakemesi-kanunu/madde-7): Görevsiz mahkemece yapılan işlemin kendiliğinden hüküm doğurmamasıdır. Madde, hükümsüzlüğü yok anlamında değil, işlemin görevli mahkemece yeniden yapılması gerektiği biçiminde anlamak gerektiğini kabul eder. Yenilenebilen işlemler hükümsüzdür, yenilenemeyen işlemler bu hükmün dışında kalır. ### İcra ve İflas Kanunu - İİK m.11 – Memnu işler (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/2004-sayili-icra-ve-iflas-kanunu/madde-11): Maddenin açık ifadesiyle yasağa aykırı akit baştan itibaren hüküm doğurmaz. Taraflar sonradan onaylayarak işlemi geçerli kılamaz. - İİK m.308/D – Konkordato haricinde yapılan vaatler (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/2004-sayili-icra-ve-iflas-kanunu/madde-308d): Vaadin baştan itibaren hukuken hiç doğmamış sayılmasıdır. Vaadin iptali için dava açılması veya fesih kararı beklenmesi gerekmez; vaat geçerli bir borç doğurmaz. ### Türk Borçlar Kanunu - TBK m.200 – D. Sözleşmenin hükümsüzlüğü (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6098-sayili-turk-borclar-kanunu/madde-200): Sözleşmenin baştan itibaren hüküm doğurmamasıdır. Madde, dış üstlenme sözleşmesinin hangi sebeple hükümsüz olduğunu aramaksızın bu sonuca bağlanmış hükümsüzlüğü kapsar. ### Devlet İhale Kanunu - Devlet İhale Kanunu m.31 – İhale kararlarının onayı veya iptal edilmesi (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/2886-sayili-devlet-ihale-kanunu/madde-31): İptal edilen ihalenin hukuken hiç doğmamış sayılması sonucudur. Onaylanan ihale ise geçerli kalır. ### Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu - Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu m.13 – Anasözleşme değişiklikleri, hisse ve malvarlıklarının devri ve şirket birleşmeleri (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4632-sayili-bireysel-emeklilik-tasarruf-ve-yatirim-sistemi-kanunu/madde-13): Bu madde hükümlerine aykırı olarak yapılan tescil işlemlerinin hukuken hiç doğmamış sayılmasıdır. Tescil edilmiş olsa bile işlem bu nedenle yok hükmündedir. ### Entegre Devre Topoğrafyalarının Korunması Hakkında Kanun - Entegre Devre Topoğrafyalarının Korunması Hakkında Kanun m.19 – Hükümsüzlük talebi ve hükümsüzlük hâlleri (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5147-sayili-entegre-devre-topografyalarinin-korunmasi-hakkinda-kanun/madde-19#f2): Tescil edilmiş ya da korunan topoğrafyaya ilişkin hakkın, maddede sayılan nedenlerden birinin ispatı üzerine mahkemece hükümsüz sayılmasıdır. Kararın hukuki sonucu, koruma hiç doğmamış gibi kabul edilmesidir. ### Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu - Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.54 – 2. Salahiyetin mevcut olmaması (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5846-sayili-fikir-ve-sanat-eserleri-kanunu/madde-54): Yetkisiz kişinin yaptığı devir veya ruhsat işleminin hukuken sonuç doğurmamasıdır. Bu madde bakımından hükümsüz kalan tasarruf, devreden kişinin tazminat sorumluluğunu doğurur. ## Karıştırılan kavramlar - **Tamamı / Bölüm bakımından hükümsüzlük** (5147 s. K. m.19): Hükümsüzlük nedeni topoğrafyanın tamamına ilişkinse karar tamamını kapsar. Hükümsüzlük nedeni topoğrafyanın yalnızca bir bölümüne ilişkinse karar yalnız o bölüme sınırlıdır. Bölüm hükümsüzlüğünde koruma diğer bölümler için sürer. - **Hükümsüzlük / İptal** (SMK m.27): Hükümsüzlükte kararın etkisi marka başvuru tarihinden başlar ve koruma baştan doğmamış sayılır. İptalde kararın etkisi iptal talebinin Kuruma sunulduğu tarihten başlar; talep üzerine daha önceki bir tarihe çekilebilir. Geriye etkinin başlangıç tarihi ve tarihin çekilebilmesi bakımından iki hâl ayrılır. - **Hükümsüzlük kararının geriye etkisi / İptal kararının geriye etkisi** (SMK m.27): Hükümsüzlük kararı için geriye etki, mutlak ve nispi red nedenlerinin varlığına dayanır. İptal kararı için geriye etki, marka sahibinin sonradan ortaya çıkan davranışlarına dayanır. Her iki hâlde de üçüncü fıkra aynı korunan durumları düzenler; sebep ve başlangıç tarihi farklıdır. - **Tam hükümsüzlük / Kısmi hükümsüzlük** (SMK m.77): Birinci fıkradaki sebeplerle tasarımın tümü hükümsüz kılınır. İkinci fıkradaki sebeplerle yalnız tasarımın bir kısmının tescili hükümsüz kılınır. Kısmi hükümsüzlükte kalan kısmın koruma şartlarını sağlaması ve tasarım kimliğini korumasının gerekmesi, tescilin devamını belirler. - **Birinci fıkra (c) bendi / İkinci fıkra kısmi hükümsüzlük** (SMK m.77): (c) bendi, önceki kamuya açıklanmış tasarım karşılaştırmasına dayanır ve tasarımın tamamına ilişkindir. İkinci fıkra, 64. maddenin altıncı fıkrasının (b) ve (ç) bentleri ile yetkisiz kullanıma dayanır ve yalnız kısma ilişkindir. (c) bendine dayanan talepte kısmi hükümsüzlük kararı verilemez; talep tam hükümsüzlüğe yöneliktir. - **Nisbi hükümsüzlük / mutlak geçersizlik** (İİK m.191): Birinci fıkradaki hükümsüzlük yalnızca alacaklılara karşıdır ve masa menfaati için ileri sürülür. Kesin hükümsüzlükte işlem herkese karşı ve herkes tarafından ileri sürülebilir. Tasarrufun karşı tarafı geçersizliği ileri süremez; iflas idaresi ise masa yararına olduğunda geçersizliği ileri sürmeyebilir. ## İlgili konular - Kapsam ve tanımlar, görev, bağlantılı davalar (Ceza Muhakemesi Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/ceza-muhakemesi-hukuku/kapsam-ve-tanimlar-gorev-baglantili-davalar - Borcun üstlenilmesi, sözleşmenin devri ve sözleşmeye katılma (Borçlar Hukuku Genel Hükümler): https://www.hukuksalegitim.com/konu/borclar-hukuku-genel-hukumler/borcun-ustlenilmesi-sozlesmenin-devri-ve-sozlesmeye-katilma - İş görmekten memnuiyet ve icra mahkemesi hâkiminin reddi, müddetler (İcra ve İflas Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/icra-ve-iflas-hukuku/is-gormekten-memnuiyet-ve-icra-mahkemesi-hakiminin-reddi-muddetler - Tescil, koruma süresi ve yenileme, lisans (Ticaret Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/ticaret-hukuku/tescil-koruma-suresi-ve-yenileme-lisans - Diğer korunma hükümleri, amme alacağı ödenmeden yapılmayacak işlemler ile işlem yapanların (Vergi ve Vergi Usul Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/vergi-ve-vergi-usul-hukuku/diger-korunma-hukumleri-amme-alacagi-odenmeden-yapilmayacak-islemler-ile-islem ## Örnek kararlar - Ceza Genel Kurulu, 2024/33 E., 2025/490 K., 19.11.2025 — ilgili: CMK m.7 ## İlgili terimler [Hak sahipliği](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/hak-sahipligi) · [İptal](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/iptal) · [Kısmi hükümsüzlük](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/kismi-hukumsuzluk) · [Entegre devre topoğrafyası](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/entegre-devre-topografyasi) · [Himaye](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/himaye) · [Hüsnüniyet](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/husnuniyet) · [Kesinleşmiş ve uygulanmış karar](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/kesinlesmis-ve-uygulanmis-karar) · [Kurumun uygun görüşü](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/kurumun-uygun-gorusu) --- Hukuki tavsiye değildir. Güncel kanun metni için madde bağlantılarına bakın.