--- title: "İşletme hesabı esası nedir?" source: "https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/isletme-hesabi-esasi" publisher: "Hukuksal Eğitim" language: "tr" type: "DefinedTerm" updated: "2026-10-21" --- # İşletme hesabı esası **Kısaca:** İşletme hesabı esası, 3 kanunda 11 maddede geçen bir kavramdır; anlamı bağlama göre değişir. - VUK m.322 · değersiz alacaklar: Gelir ve giderin tahsil ve ödeme esasına göre değil, işletme hesabı esasına göre defterlere kaydedildiği defter tutma yöntemidir. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/213-sayili-vergi-usul-kanunu/madde-322) - GVK m.39 · işletme hesabı esnasında ticari kazancın tesbiti: Ticari kazancın hasılat ile giderlerin hesap dönemi içindeki farkı olarak belirlendiği, defter tutma esasına dayalı kazanç tespit yöntemidir. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/193-sayili-gelir-vergisi-kanunu-gvk/madde-39) - KDVK m.38 · hasılat esaslı vergilendirme: Ticari kazancın, ticari defterlere dayanan bilanço ve kâr-zarar hesabı esasına göre tespit edilmesi yöntemidir. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/3065-sayili-katma-deger-vergisi-kanunu/madde-38) ## Kanunda nerede geçiyor ### Vergi Usul Kanunu - VUK m.176 – Tüccar sınıfları (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/213-sayili-vergi-usul-kanunu/madde-176#f3): İkinci sınıf tüccarların defter tutma yöntemidir. Gelir ve gider kayıtlarına dayanır ve ayrıntılı bilanço düzenini gerektirmez. - VUK m.178 – İkinci sınıf tüccarlar (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/213-sayili-vergi-usul-kanunu/madde-178#f1-2): Kurumlar vergisi mükelleflerinin, Maliye Bakanlığınca izin verilmesi hâlinde, defter tutma yöntemi olarak kullandıkları esastır. Bu hâlde mükellef ikinci sınıf tüccar sayılır. - VUK m.193 – İşletme hesabı esasında tutulacak defterler (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/213-sayili-vergi-usul-kanunu/madde-193#f1): Gelir Vergisi ve Kurumlar Vergisi bakımından kazancın gelir ve gider farkına göre tespit edildiği defter tutma yöntemidir. Bilanço esasından farklı olarak bilanço ve kapsamlı defter sistemi yerine daha sade bir kayıt sistemi kullanılır. - VUK m.195 – İşletme hesabı esasında envanter (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/213-sayili-vergi-usul-kanunu/madde-195#f1): Gelir ve giderlerin kayda alındığı, bilanço esasına göre defter tutmayan mükelleflerin kullandığı defter tutma yöntemidir. Madde yalnız bu esasa tabi olanlar bakımından emtia envanteri çıkarma yükümlülüğü getirir. - VUK m.196 – İşletme hesabı hulasası (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/213-sayili-vergi-usul-kanunu/madde-196#f1): Gelir ve gider kayıtlarının nakit girişi ve çıkışına göre izlendiği, dönem sonunda işletme hesabı hulasasının çıkarıldığı defter tutma yöntemidir. Bilanço esasından farklı olarak dönem sonunda bilanço değil, gider ve hasılat tablolarından oluşan hulasa çıkarılır. - VUK m.322 – Değersiz alacaklar (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/213-sayili-vergi-usul-kanunu/madde-322#f3): Gelir ve giderin tahsil ve ödeme esasına göre değil, işletme hesabı esasına göre defterlere kaydedildiği defter tutma yöntemidir. Bu esasa göre defter tutan mükellefler değersiz alacağı gider kaydederek yok eder. - VUK m.330 – Emtia sigorta tazminatı (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/213-sayili-vergi-usul-kanunu/madde-330#f2): Gelir ve giderlerin tahsil ve ödeme esasına göre kaydedildiği defter tutma yöntemidir. Madde, bu esasla tutulan defterde tazminatın hasılat kaydını öngörür. ### Gelir Vergisi Kanunu (GVK) - GVK m.39 – İşletme hesabı esnasında ticari kazancın tesbiti (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/193-sayili-gelir-vergisi-kanunu-gvk/madde-39#f1): Ticari kazancın hasılat ile giderlerin hesap dönemi içindeki farkı olarak belirlendiği, defter tutma esasına dayalı kazanç tespit yöntemidir. Bilanço esasından ayrı bir yöntemdir ve bu maddenin uygulama alanı yalnızca bu yöntemle kazanç tespit eden mükelleflerdir. - GVK m.55 – Kazancın zirai işletme hesabı esasına göre tespiti (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/193-sayili-gelir-vergisi-kanunu-gvk/madde-55#f1): Zirai kazancın, hasılat ve giderlerin hesap dönemi içinde nakden tahsil, ödeme veya tahakkuk/borçlanma esasına göre kaydedilip aradaki farkın alınmasına dayanan tespit yöntemidir. Tespitte bilanço yerine hasılat ve gider karşılaştırması esas alınır. - GVK m.59 – Kazancın bilanço esasına göre tesbiti (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/193-sayili-gelir-vergisi-kanunu-gvk/madde-59): Gelir vergisinin kazancın, gelir ve gider kayıtlarına dayalı basit bir hesap düzeniyle belirlendiği tespit yöntemidir. Madde, çiftçinin bu yöntemden bilanço esasına geçmesini düzenler. ### Katma Değer Vergisi Kanunu - KDVK m.38 – Hasılat esaslı vergilendirme (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/3065-sayili-katma-deger-vergisi-kanunu/madde-38#f1): Ticari kazancın, ticari defterlere dayanan bilanço ve kâr-zarar hesabı esasına göre tespit edilmesi yöntemidir. Madde, bu esasa göre kazancı tespit edilen mükellefleri kapsar. ## Karıştırılan kavramlar - **İşletme hesabı esası / Bilanço esası** (GVK m.55): İşletme hesabında kazanç, dönem içindeki hasılat ile giderin karşılaştırılmasıyla bulunur; ayrıca dönem başı ve sonu mahsulleri düzeltme olarak dikkate alınır. Bilanço esasında ise kazanç, dönem başı ve sonu aktif-pasif farkı üzerinden belirlenir. Hangi esasın uygulanacağı, mükellefin defter ve tespit yöntemine göre belirlenir; işletme hesabı esasında yalnız bu maddedeki hasılat-gider ve mahsul ilavesi kuralları uygulanır. - **Bilanço esası / İşletme hesabı esası / Serbest meslek kazanç defteri** (GVK m.69): Bilanço esasına göre defter tutanlarda karşılaştırma gelir tablosundaki brüt satış tutarı ile yapılır. İşletme hesabı esasına göre defter tutanlarda işletme hesap özetindeki dönem içi hasılat; serbest meslek kazanç defteri tutanlarda ise serbest meslek kazanç bildirimindeki gayrisafi hasılat esas alınır. Her defter türünde karşılaştırılacak tutar farklıdır; hangi belgenin esas alınacağı mükellefin defter türüne göre belirlenir. - **Bilanço esası / işletme hesabı esası** (GVK geç. m.48): Bilanço esasına göre defter tutan mükellef, özel karşılık hesabı açar ve kıymetleri aktifine kaydeder. İşletme hesabı esasına göre defter tutan mükellef, emtiayı gider kısmına satın alınan mal olarak kaydeder. Kayıt yeri ve vergisel sonuç farklılaşır; işletme hesabı esasında karşılık hesabı kurulmaz, ayrı özel karşılık mekanizması yalnız bilanço esasında işler. - **Basit usul ve işletme hesabı esası / vergiden muaf olma** (5362 s. K. m.3): Basit usulde vergilendirilen ya da vergiden muaf bulunan kişi, maddenin ifadesiyle esnaf sayılmak için başka bir kazanç ölçütü aranmadan değerlendirilebilir. İşletme hesabı esasına göre deftere tabi olan kişide, madde metninin tanımdaki ölçütleri ayrıca değerlendirilir. Vergilendirme yöntemi, esnaf sıfatının tespitinde iki ayrı yol gösterir. Hangi yolun izleneceği, kişinin vergilendirme durumuna bağlıdır. - **Bilanço esası / serbest meslek kazanç defteri, işletme hesabı esası / defter tutma yükümlülüğü olmayan gelir vergisi mükellefi** (5811 s. K. m.3): Bilanço esasına göre defter tutan mükellefler, varlıkları kanuni defterlere kaydederek pasifte özel fon hesabı açar; ikinci fıkrada sermaye artırımı için altı aylık süre işler. Defter tutma yükümlülüğü bulunmayan gelir vergisi mükellefleri, taşınmaz dışındaki varlıkları banka veya aracı kurumdaki hesaplara yatırır ve bunun için ek şart aranmaz. Yatırım veya sermaye artırımı yapılmaması halinde beşinci fıkradaki geçmiş dönem korumasından yararlanılamaz (m.3/7). - **Bilanço esası / işletme hesabı esası (gelir vergisi)** (6111 s. K. m.6): Bilanço esasına göre defter tutan mükellefler ile serbest meslek erbabı için yüksek asgari tutarlar uygulanır. İşletme hesabı esasına göre defter tutan mükellefler için daha düşük asgari tutarlar uygulanır. Aynı yılda iki grup arasında asgari matrah tutarı farklıdır. ## İlgili konular - İşletme hesabı esasına göre defter tutma ve sınai müesseselerin tutacakları özel kayıtlar (Vergi ve Vergi Usul Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/vergi-ve-vergi-usul-hukuku/isletme-hesabi-esasina-gore-defter-tutma-ve-sinai-muesseselerin-tutacaklari - Alacaklarda ve sermayede amortisman, özel haller (Vergi ve Vergi Usul Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/vergi-ve-vergi-usul-hukuku/alacaklarda-ve-sermayede-amortisman-ozel-haller - Genel esaslar ve defter tutma bakımından tüccarlar (Vergi ve Vergi Usul Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/vergi-ve-vergi-usul-hukuku/genel-esaslar-ve-defter-tutma-bakimindan-tuccarlar - Ticari kazanç (Vergi ve Vergi Usul Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/vergi-ve-vergi-usul-hukuku/ticari-kazanc - Vergilendirme usulleri, vergilendirme dönemi ve beyan esası (Vergi ve Vergi Usul Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/vergi-ve-vergi-usul-hukuku/vergilendirme-usulleri-vergilendirme-donemi-ve-beyan-esasi ## İlgili terimler [Emtia mevcudu](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/emtia-mevcudu) · [Bilanço esası](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/bilanco-esasi) · [Zirai kazanç](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/zirai-kazanc) · [Gider](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/gider) · [Hasılat](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/hasilat) · [İşletme hesabı hulasası](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/isletme-hesabi-hulasasi) · [Tasarruf değeri](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/tasarruf-degeri) · [Emtia](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/emtia) --- Hukuki tavsiye değildir. Güncel kanun metni için madde bağlantılarına bakın.