---
title: "Karşılıklılık esası nedir?"
source: "https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/karsiliklilik-esasi"
publisher: "Hukuksal Eğitim"
language: "tr"
type: "DefinedTerm"
updated: "2026-10-21"
---

# Karşılıklılık esası

**Kısaca:** Karşılıklılık esası, 5 kanunda 7 maddede geçen bir kavramdır; anlamı bağlama göre değişir.

- Anayasa m.74 · dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı: Yabancının bu haktan yararlanabilmesi için kendi ülkesinde Türk vatandaşlarına benzer bir hakkın tanınmış olması koşuludur. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/1982-anayasasi/madde-74)
- 3071 s. K. m.1 · amaç: Yabancının dilekçe hakkından yararlanabilmesi için, kendi ülkesinde Türk vatandaşlarının da benzer bir haktan yararlanmasının gerekmesi koşuludur. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/3071-sayili-dilekce-hakkinin-kullanilmasina-dair-kanun/madde-1)
- MÖHUK m.54 · tenfiz şartları: Türkiye ile ilamın verildiği devlet arasında karşılıklı tenfizi öngören bir anlaşmanın bulunması ya da o devlette Türk mahkemesi ilamlarının tenfizine olanak veren kanun hükmü veya fiili uygulamanın varlığıdır. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5718-sayili-milletlerarasi-ozel-hukuk-ve-usul-hukuku-hakkinda-kanun/madde-54)

## Kanunda nerede geçiyor

### Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun
- Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun m.1 – Amaç (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/3071-sayili-dilekce-hakkinin-kullanilmasina-dair-kanun/madde-1): Yabancının dilekçe hakkından yararlanabilmesi için, kendi ülkesinde Türk vatandaşlarının da benzer bir haktan yararlanmasının gerekmesi koşuludur. Yabancının Türkiye'de ikamet etmesiyle birlikte aranır.
- Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun m.3 – Dilekçe hakkı (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/3071-sayili-dilekce-hakkinin-kullanilmasina-dair-kanun/madde-3#f2): Yabancıların dilekçe hakkından yararlanabilmesi için kendi ülkelerinde Türk vatandaşlarının da aynı hakka sahip olması koşuludur. Karşılıklılığın varlığı, yabancının ülkesindeki hukuk düzenine göre değerlendirilir.

### Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun
- MÖHUK m.48 – Teminat (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5718-sayili-milletlerarasi-ozel-hukuk-ve-usul-hukuku-hakkinda-kanun/madde-48#f2): Davacının mensup olduğu devlet ile Türkiye arasında teminattan muafiyeti sağlayan bir anlaşmanın bulunması ya da fiili bir karşılıklılığın varlığıdır. Mahkeme bu esasa göre muafiyet kararı verir; muafiyet kendiliğinden doğmaz.
- MÖHUK m.54 – Tenfiz şartları (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5718-sayili-milletlerarasi-ozel-hukuk-ve-usul-hukuku-hakkinda-kanun/madde-54#f1-a): Türkiye ile ilamın verildiği devlet arasında karşılıklı tenfizi öngören bir anlaşmanın bulunması ya da o devlette Türk mahkemesi ilamlarının tenfizine olanak veren kanun hükmü veya fiili uygulamanın varlığıdır. Üç alternatiften herhangi birinin bulunması yeterlidir.

### Türkiye Cumhuriyeti Anayasası
- Anayasa m.74 – VII. Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/1982-anayasasi/madde-74#f1): Yabancının bu haktan yararlanabilmesi için kendi ülkesinde Türk vatandaşlarına benzer bir hakkın tanınmış olması koşuludur. Karşılıklılığın varlığı, yabancının vatandaşı olduğu devletteki hukuki düzene göre değerlendirilir.

### Pasaport Kanunu
- Pasaport Kanunu m.20 – vesikalar (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5682-sayili-pasaport-kanunu/madde-20): Yabancı gemi, hava ve demiryolu uluslararası ulaşım araçları memur ve mürettebatının Türk karasuları ve liman şehirlerine girip çıkmasında uygulanan, yabancı devletin Türk personeline tanıdığı imkâna bağlı olan ilke.

### Sermaye Piyasası Kanunu
- Sermaye Piyasası Kanunu m.135 – Sırların saklanması ve açıklanması (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6362-sayili-sermaye-piyasasi-kanunu/madde-135#f3): Mutabakat zaptında karşı tarafın da aynı ölçüde bilgi koruma ve paylaşma yükümlülüğünü üstlenmesi ilkesidir. Karşılıklılık bulunmazsa üçüncü fıkradaki kıyas yoluna gidilir.

## İlgili konular

- Siyasi haklar ve ödevler (Anayasa Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/anayasa-hukuku/siyasi-haklar-ve-odevler

## Örnek kararlar

- Hukuk Genel Kurulu, 2023/1038 E., 2024/538 K., 06.11.2024 — ilgili: MÖHUK m.54
- Hukuk Genel Kurulu, 2022/766 E., 2023/975 K., 18.10.2023 — ilgili: MÖHUK m.54

## İlgili terimler

[Dilekçe hakkı](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/dilekce-hakki) · [Bilgi edinme hakkı](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/bilgi-edinme-hakki) · [Kamu Denetçiliği Kurumu](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/kamu-denetciligi-kurumu) · [Mutabakat Zaptı](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/mutabakat-zapti) · [Münhasır yetki](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/munhasir-yetki) · [Tenfiz](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/tenfi-z) · [Sır](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/sir) · [Yetkili makam](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/yetkili-makam)

---
Hukuki tavsiye değildir. Güncel kanun metni için madde bağlantılarına bakın.