--- title: "Usul ve esas nedir?" source: "https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/usul-ve-esas" publisher: "Hukuksal Eğitim" language: "tr" type: "DefinedTerm" updated: "2026-10-21" --- # Usul ve esas **Kısaca:** Usul ve esas, 9 kanunda 9 maddede geçen bir kavramdır; anlamı bağlama göre değişir. - CMK m.82 · yönetmelik: İşlemin nasıl yapılacağını, hangi form ve aşamalarla gerçekleşeceğini belirleyen ayrıntılı kurallardır. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5271-sayili-ceza-muhakemesi-kanunu/madde-82) - DMK ek m.14: Başvurmaya ilişkin işlemlerin nasıl yürütüleceğini gösteren ayrıntılardır. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/657-sayili-devlet-memurlari-kanunu/ek-madde-14) - KDVK geç. m.27: İstisnanın uygulanmasına ilişkin ayrıntıları ifade eder. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/3065-sayili-katma-deger-vergisi-kanunu/gecici-madde-27) ## Kanunda nerede geçiyor ### Ceza Muhakemesi Kanunu - CMK m.82 – Yönetmelik (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5271-sayili-ceza-muhakemesi-kanunu/madde-82): İşlemin nasıl yapılacağını, hangi form ve aşamalarla gerçekleşeceğini belirleyen ayrıntılı kurallardır. Hakkın varlığını ya da kapsamını belirleyen hükümler bu kavrama girmez. ### Devlet Memurları Kanunu - DMK ek m.14 (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/657-sayili-devlet-memurlari-kanunu/ek-madde-14): Başvurmaya ilişkin işlemlerin nasıl yürütüleceğini gösteren ayrıntılardır. Maddeye göre bunları belirleme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir; kanun kendisi bu ayrıntıları düzenlemez. ### Yardım Toplama Kanunu - Yardım Toplama Kanunu m.1 – Amaç (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/2860-sayili-yardim-toplama-kanunu/madde-1): Yardımın toplanması, kullanılması ve denetlenmesine ilişkin kurallardır. Bu kurallar kanunun geri kalan hükümlerinde ayrıntılandırılır; madde yalnızca bu düzenlemenin konusunu gösterir. ### Katma Değer Vergisi Kanunu - KDVK geç. m.27 (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/3065-sayili-katma-deger-vergisi-kanunu/gecici-madde-27): İstisnanın uygulanmasına ilişkin ayrıntıları ifade eder. Bu konuda belirleme yetkisi Maliye Bakanlığına aittir ve madde kendi içinde bu ayrıntıları göstermez. ### Bazı Kanunlarda ve 178 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun - Bazı Kanunlarda ve 178 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun m.8 (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5228-sayili-bazi-kanunlarda-ve-178-sayili-kanun-hukmunde-kararnamede-degisiklik-yapilmasi/madde-8): Elektronik bildirimin format, standart ve uygulama biçimini ayrıntılı olarak belirleyen idari düzenlemedir. Maddede yetki bu düzenlemeyi yapacak merciye verilmiştir. ### Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun - Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun m.1 – Amaç (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5549-sayili-suc-gelirlerinin-aklanmasinin-onlenmesi-hakkinda-kanun/madde-1): Kanunun önleme sistemini oluşturan yükümlülükler, bildirim ve denetim mekanizmalarını kapsayan kavram. Kanunun amacı bu iki unsurun belirlenmesiyle sınırlanmıştır. ### Türk Vatandaşlığı Kanunu - Türk Vatandaşlığı Kanunu m.1 – Amaç (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5901-sayili-turk-vatandasligi-kanunu/madde-1): Usul, işlemin hangi makamda ve hangi aşamalarla yürütüleceğini; esas ise vatandaşlığın kazanılması ve kaybına ilişkin maddi hukuk kurallarını ifade eder. Madde ikisini birlikte kanunun konusu olarak belirler. ### Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılması ile Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ve Diğer Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun - Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılması ile Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ve Diğer Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun m.168 – Yetki (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6111-sayili-bazi-alacaklarin-yeniden-yapilandirilmasi-ile-sosyal-sigortalar-ve-genel-saglik/madde-168): Kanunun uygulanmasını sağlayan ayrıntılı işlem kurallarıdır. Fıkra 2 uyarınca bu kuralları belirleme yetkisi ilgili kurumlara tanınmıştır. ## Karıştırılan kavramlar - **Cumhurbaşkanı yetkisi / Usul ve esas yetkisi** (6111 s. K. m.168): Birinci fıkradaki süre uzatma yetkisi yalnızca Cumhurbaşkanına aittir. İkinci fıkradaki usul ve esas belirleme yetkisi Maliye Bakanlığı, Gümrük Müsteşarlığı veya Sosyal Güvenlik Kurumuna aittir. Süre uzatma kararı ile uygulamaya ilişkin düzenleme birbirinden ayrılır; bakanlık ya da kurum süre uzatamaz, yalnızca usul belirleyebilir. - **Usul ve esas belirleme / tekil işlem onayı** (6305 s. K. m.5): Madde, Kurulun genel nitelikli usul ve esasları belirlemesini öngörür; örneğin tazminat ödemesi ya da pazarlama için genel kurallar. Somut bir tazminat talebinin veya tek bir reasürans sözleşmesinin kabulü gibi tekil işlemler bu maddenin doğrudan konusu değildir. Kurulun bu maddeye dayanarak yapacağı işlem genel düzenleyici karakterde olur; tekil işlemlerin yetkisi bu maddeden değil, kurumun diğer düzenlerinden çıkar. - **Yürütme yetkisi / usul ve esas yetkisi** (1319 s. K. ek m.1): Hizmetin yürütülmesi Maliye ve Gümrük Bakanlığının görevidir. Usul ve esasların belirlenmesi de aynı Bakanlığın yetkisindedir. Hem hizmetin yürütülmesi hem de bunun usul ve esasları tek bir Bakanlığa bağlanmıştır; ayrıntı düzenlemesi bu Bakanlık tarafından yapılır. - **Usul ve esas / hak sahipliği koşulu** (2022 s. K. m.4): Başvuru yeri, belge, işlem sırası gibi hususlar usul ve esas kapsamındadır. Yaş, muhtaçlık, kimsesizlik ve vatandaşlık gibi koşullar kanunun esas hükmüne aittir. Bu koşullara ilişkin uyuşmazlıkta yönetmelik değil kanun hükmü esas alınır. - **Usul ve esas tespiti / ihracatçı sayılma** (2634 s. K. m.13): Teşvik usul ve esaslarının müştereken tespiti, idari düzenleme niteliğindedir. İhracatçı sayılma, kanunda doğrudan yer alan bir statü hükmüdür. Usul ve esaslar ilgili kurumlarca belirlenirken ihracatçı sayılma kanunla ve her yıl Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenen döviz ölçütüyle düzenlenmiştir. - **Genel usul ve esas / Kapasite zorunluluğu** (2828 s. K. m.34): Kuruluşların kurulması, izni ve standartları yönetmelikle düzenlenir. Ücretsiz kapasite oranı doğrudan kanunla belirlenmiştir ve yönetmelikle değiştirilemez. Yüzde üçlük oran, yönetmelik değişikliği ile azaltılamaz veya artırılamaz. ## İlgili konular - Yönetmelik ve keşif (Ceza Muhakemesi Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/ceza-muhakemesi-hukuku/yonetmelik-ve-kesif ## İlgili terimler [Suç geliri](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/suc-geliri) · [Vatandaşlığın kaybı](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/vatandasligin-kaybi) · [Vatandaşlığın kazanılması](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/vatandasligin-kazanilmasi) · [Yardım toplama](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/yardim-toplama) · [Devlet Personel Başkanlığı](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/devlet-personel-baskanligi) · [Mücbir sebep hali](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/mucbir-sebep-hali) --- Hukuki tavsiye değildir. Güncel kanun metni için madde bağlantılarına bakın.