--- title: "Yargı çevresi nedir?" source: "https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/yargi-cevresi" publisher: "Hukuksal Eğitim" language: "tr" type: "DefinedTerm" updated: "2026-10-21" --- # Yargı çevresi **Kısaca:** Yargı çevresi, 11 kanunda 18 maddede geçen bir kavramdır; anlamı bağlama göre değişir. - HMK m.22 · inceleme yeri: Bir mahkemenin yetki alanının coğrafi sınırıdır. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-22) - CMK m.21 · gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde yapılan işlemler: Yetkisiz hâkim veya mahkemenin işlem yapabileceği coğrafi sınırdır. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5271-sayili-ceza-muhakemesi-kanunu/madde-21) - İYUK m.44 · merci tayini: Bir bölge idare mahkemesinin ya da idare ve vergi mahkemesinin yetki alanına giren coğrafi sınırdır. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/2577-sayili-idari-yargilama-usulu-kanunu/madde-44) ## Kanunda nerede geçiyor ### Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun - Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun m.7 – Hukuk mahkemelerinin yargı çevresi (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5235-sayili-adli-yargi-ilk-derece-mahkemeleri-ile-bolge-adliye-mahkemelerinin-kurulus-gorev-ve/madde-7#f1): Bir hukuk mahkemesinin yargı yetkisini kullanabildiği coğrafi alandır. Maddenin ilk fıkrasına göre, kural olarak mahkemenin bulunduğu il merkezi ile ilçelerin ve bunlara adli yönden bağlanan ilçelerin idari sınırlarını ifade eder. - Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun m.10 – Sulh ceza hâkimliği (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5235-sayili-adli-yargi-ilk-derece-mahkemeleri-ile-bolge-adliye-mahkemelerinin-kurulus-gorev-ve/madde-10#f6): Sulh ceza hâkimliğinin bulunduğu il merkezi ve ilçeler ile bunlara adli yönden bağlanan ilçelerin idari sınırlarıdır. Büyükşehir belediyesi bulunan illerde ve ağır ceza mahkemesi bulunan yerlerde, yargı çevresi il veya ilçe sınırlarına bakılmaksızın Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenir. - Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun m.15 – Ceza mahkemelerinin yargı çevresi (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5235-sayili-adli-yargi-ilk-derece-mahkemeleri-ile-bolge-adliye-mahkemelerinin-kurulus-gorev-ve/madde-15#f1): Bir ceza mahkemesinin görev yapacağı coğrafi alandır. Madde metnine göre il merkezi ve ilçeler ile bunlara adli yönden bağlanan ilçelerin idari sınırlarıyla belirlenir. - Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun m.18 – Cumhuriyet başsavcısının görevleri (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5235-sayili-adli-yargi-ilk-derece-mahkemeleri-ile-bolge-adliye-mahkemelerinin-kurulus-gorev-ve/madde-18#f2): Mahkemenin ve bu mahkemeye bağlı savcılığın görev yaptığı coğrafi alandır. Ağır ceza ve asliye ceza başsavcılarının gözetim yetkisi, bu alan esas alınarak belirlenir. - Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun m.25 – Kuruluş (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5235-sayili-adli-yargi-ilk-derece-mahkemeleri-ile-bolge-adliye-mahkemelerinin-kurulus-gorev-ve/madde-25): Bir bölge adliye mahkemesinin yetki alanına giren illeri ya da ilçeleri gösteren coğrafi sınırdır. Belirlenmesi, değiştirilmesi ve kaldırılma kararları Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun yetkisindedir. - Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun m.37 – Ceza dairelerinin görevleri (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5235-sayili-adli-yargi-ilk-derece-mahkemeleri-ile-bolge-adliye-mahkemelerinin-kurulus-gorev-ve/madde-37#f1-2): Bölge adliye mahkemesinin yetki alanı olup, görev uyuşmazlığının çözüm merciinin ve nakil kararının verileceği alanı belirler. Uyuşmazlık, bu çevre içindeki ilk derece ceza mahkemeleri arasındaki bir sorunsa bölge adliye mahkemesi çözer. ### Hukuk Muhakemeleri Kanunu - HMK m.5 – Genel kural (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-5): Bir mahkemenin yargılama yetkisini kullanabildiği coğrafi alandır. Sınırları idari teşkilat sınırlarına göre belirlenir. - HMK m.22 – İnceleme yeri (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-22): Bir mahkemenin yetki alanının coğrafi sınırıdır. Tereddüt yalnızca iki mahkemenin yargı çevrelerinin sınırının belirlenmesinde ortaya çıkarsa birinci fıkra uygulanır. - HMK m.259 – Tanıkların mahkemede dinlenilmesi (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-259#f4): Mahkemenin yetki alanı olan coğrafi sınırdır. Tanığın bu sınır dışında bulunması istinabe yolunu açar. ### Ceza Muhakemesi Kanunu - CMK m.21 – Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde yapılan işlemler (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5271-sayili-ceza-muhakemesi-kanunu/madde-21#f1): Yetkisiz hâkim veya mahkemenin işlem yapabileceği coğrafi sınırdır. İşlem bu sınırın dışında yapılamaz. ### İdari Yargılama Usulü Kanunu - İYUK m.44 – Merci tayini (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/2577-sayili-idari-yargilama-usulu-kanunu/madde-44#f1): Bir bölge idare mahkemesinin ya da idare ve vergi mahkemesinin yetki alanına giren coğrafi sınırdır. Aynı yargı çevresinde bulunan mahkemeler arasındaki uyuşmazlık, farklı yargı çevrelerindeki mahkemeler arasındaki uyuşmazlıktan ayrı merci tayini yoluna tabi tutulur. ### İş Mahkemeleri Kanunu - İş Mah. K. m.2 – İş mahkemelerinin kuruluşu (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/7036-sayili-is-mahkemeleri-kanunu/madde-2#f1): İş mahkemesinin yetki alanını belirleyen coğrafi sınırdır. Madde, bu çevrenin 5235 sayılı Kanun hükümlerine göre belirleneceğini öngörür. ### Noterlik Kanunu - Noterlik Kanunu m.2 – Noterliklerin kurulması ve yetki çevresi (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/1512-sayili-noterlik-kanunu/madde-2#f2): Asliye mahkemesinin ya da münferit sulh mahkemesinin yetki alanını belirleyen coğrafi sınırdır. Noterliğin yetki alanı, kural olarak bu çevre ile sınırlıdır. ### Bölge İdare Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin Kuruluşu ve Görevleri Hakkında Kanun - Bölge İdare Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin Kuruluşu ve Görevleri Hakkında Kanun m.2 – Kuruluş (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/2576-sayili-bolge-idare-mahkemeleri-idare-mahkemeleri-ve-vergi-mahkemelerinin-kurulusu-ve/madde-2#f1-4): Bir bölge idare, idare veya vergi mahkemesinin bakmakla yükümlü olduğu davaların coğrafi sınırını gösteren alandır. Yargı çevresinin tespiti ve değiştirilmesi, Hâkimler ve Savcılar Kurulu kararına bağlanmıştır. ### Hakimler ve Savcılar Kanunu - Hakimler ve Savcılar Kanunu m.90 – Son soruşturma merciileri (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/2802-sayili-hakimler-ve-savcilar-kanunu/madde-90#f2): Hâkim veya savcının görev yaptığı yargı alanıdır. Birinci fıkra dışındaki hâkim ve savcıların son soruşturması, bu alan içindeki ağır ceza mahkemesinde yapılır. ## Karıştırılan kavramlar - **Asliye mahkemesi yargı çevresi / il belediye sınırları** (1512 s. K. m.2): Noterliğin genel yetki alanı, bağlı olduğu asliye mahkemesinin yargı çevresidir. İl belediye sınırları içinde birden fazla noterlik bulunduğunda her noterlik, bağlı olduğu mahkemenin çevresine bakılmaksızın bu sınır içinde yetkilidir. Aynı ilde birden çok noterlik varsa yetki alanı mahkeme çevresinden ayrılarak belediye sınırına genişler. - **Aynı yargı çevresi içinde aynı belediye hudutları dışındaki noterlikler / diğer noterlikler** (1512 s. K. m.2): Asliye mahkemesi bulunmayan ilçelerde faaliyeti sürenler ya da yeniden kurulan, aynı yargı çevresinde olup aynı belediye hudutları içinde bulunmayan noterlikler. Bu kapsama girmeyen noterlikler. Birinci gruba giren noterliklerde 109. madde hükmü uygulanmaz. - **Kuruluş / kaldırma ve yargı çevresi değişikliği** (2576 s. K. m.2): Kuruluş, Adalet Bakanlığınca yapılan bir idari işlemdir ve görüş alma zorunluluğu fıkra 2'de düzenlenmiştir. Kaldırma ve yargı çevresinin değiştirilmesi, Adalet Bakanlığının önerisi üzerine Hâkimler ve Savcılar Kurulu kararına bağlıdır ve fıkra 3'te düzenlenmiştir. Kuruluşta yetkili merci Adalet Bakanlığıdır; kaldırma ve yargı çevresi değişikliğinde yetkili merci Hâkimler ve Savcılar Kuruludur. Kaldırma ve değişiklik kararlarında Bakanlık önerisi ve üç bakanlığın görüşü birlikte aranır. - **Mahkemelerin kuruluş/yargı çevresi tespiti / iş bölümü** (2576 s. K. m.2): Kuruluş ve yargı çevresinin tespiti, mahkemenin varlığını ve sınırlarını belirler. İş bölümü, aynı yargı çevresinde birden fazla mahkeme bulunduğunda davaların mahkemeler arasındaki dağılımını düzenler ve fıkra 4 kapsamındadır. İş bölümü kararı mahkemenin kurulmasını ya da yargı çevresini değiştirmez; yalnızca hangi davanın hangi mahkemeye tevzi edileceğini belirler. Bu kararlar Resmî Gazete'de yayımlanır ve mahkemeler tevzi edilen davalara bakmak zorundadır. - **Aynı yargı çevresi / Farklı yargı çevresi** (İYUK m.44): Uyuşmazlık aynı yargı çevresindeki mahkemeler arasında çıkmışsa, merci o yargı çevresindeki bölge idare mahkemesidir. Uyuşmazlık farklı yargı çevrelerindeki mahkemeler arasında çıkmışsa, merci Danıştaydır. Merci, uyuşmazlığın hangi yargı çevresinde doğduğuna göre bölge idare mahkemesi ya da Danıştay olarak belirlenir. - **Yargı çevresi sınırında tereddüt / İki mahkemenin de yetkili olduğuna karar vermesi** (İYUK m.44): Yargı çevresi sınırında tereddüt halinde, hangi mahkemenin yetkili olduğu belli değildir ve sınırın tespiti gerekir. Her iki mahkeme de kendisinin yetkili olduğuna karar vermişse, mahkemeler arasında yetki çatışması vardır. Her iki hal de m.44 kapsamında merci tayini nedenidir; ancak merci, birinci halde sınırı, ikinci halde yetkili mahkemeyi belirler. ## İlgili konular - Yetki (Ceza Muhakemesi Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/ceza-muhakemesi-hukuku/yetki - İdari davalarda yetki ve bağlantı ile görevsizlik ve yetkisizlik hallerinde yapılacak işlemler (İdari Yargılama Usulü): https://www.hukuksalegitim.com/konu/idari-yargilama-usulu/idari-davalarda-yetki-ve-baglanti - Görevsizlik veya yetkisizlik kararı üzerine yapılacak işlemler ve yargı yeri belirlenmesi (Medeni Usul Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-usul-hukuku/gorevsizlik-veya-yetkisizlik-karari-uzerine-yapilacak-islemler-ve-yargi-yeri - Yeminin zamanı ve şekli, tanıkların mahkemede dinlenilmesi (Medeni Usul Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-usul-hukuku/yeminin-zamani-ve-sekli-taniklarin-mahkemede-dinlenilmesi - Yetki (Medeni Usul Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-usul-hukuku/yetki ## Örnek kararlar - 2023/195 E., 2024/71 K., 07.03.2024 — ilgili: 5235 s. K. m.18 - 2016/144 E., 2020/75 K., 10.12.2020 — ilgili: 5235 s. K. m.15 - 2014/143 E., 2014/164 K., 30.10.2014 — ilgili: 5235 s. K. m.15 ## İlgili terimler [Daire](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/daire) · [İş bölümü](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/is-bolumu) · [Yetki](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/yetki) · [Sulh ceza hâkimliği](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/sulh-ceza-hakimligi) · [Belediye sınırı](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/belediye-siniri) · [Doğrudanlık ilkesi](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/dogrudanlik-ilkesi) · [Genel yetki kuralı](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/genel-yetki-kurali) · [İhtisas mahkemesi](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/ihtisas-mahkemesi) --- Hukuki tavsiye değildir. Güncel kanun metni için madde bağlantılarına bakın.