--- title: "Yerinde inceleme nedir?" source: "https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/yerinde-inceleme" publisher: "Hukuksal Eğitim" language: "tr" type: "DefinedTerm" updated: "2026-10-21" --- # Yerinde inceleme **Kısaca:** Yerinde inceleme, 5 kanunda 7 maddede geçen bir kavramdır; anlamı bağlama göre değişir. - HMK m.218 · belgenin yerinde incelenmesi: Belgenin mahkemeye getirilmeden bulunduğu yerde, hâkim veya görevlendirilen bilirkişi tarafından incelenmesidir. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-218) - AYMKYUHK m.62 · bilgi ve belge verme yükümlülüğü ile Devlet sırrı niteliğindeki bilgiler: Mahkemenin gerekli gördüğü belge, kayıt ve işlemleri ilgili kurumda incelemesidir. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-62) - 4054 s. K. m.17 · nispi İdarî Para Cezası: Kurulun teşebbüs nezdinde delil toplamak amacıyla yaptığı inceleme faaliyetidir. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4054-sayili-rekabetin-korunmasi-hakkinda-kanun/madde-17) ## Kanunda nerede geçiyor ### Hukuk Muhakemeleri Kanunu - HMK m.195 – Başka yerden getirtilecek deliller (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-195): Mahkemeye getirilemeyen delilin bulunduğu yerde hâkim ya da görevlendirilen bilirkişi tarafından incelenmesidir. Bu yöntem, delilin mahkemeye getirilmesinin mümkün olmadığı hallerde kullanılır. - HMK m.218 – Belgenin yerinde incelenmesi (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-218): Belgenin mahkemeye getirilmeden bulunduğu yerde, hâkim veya görevlendirilen bilirkişi tarafından incelenmesidir. Belge fiziken mahkemeye getirilmez; inceleme belgenin bulunduğu mekânda yapılır. ### Rekabetin Korunması Hakkında Kanun - Rekabetin Korunması Hakkında Kanun m.15 – Yerinde İnceleme (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4054-sayili-rekabetin-korunmasi-hakkinda-kanun/madde-15#f3): Kurul uzmanlarının teşebbüs ve teşebbüs birliklerinin mahallinde, mal varlığına ve kayıtlarına ilişkin yaptığı inceleme faaliyetidir. Maddenin (c) bendi kapsamında, teşebbüslerin her türlü mal varlığı üzerinde yapılabilir. Yerinde inceleme, belge isteme (a bendi) ve açıklama isteme (b bendi) yetkilerinden ayrı bir araçtır. - Rekabetin Korunması Hakkında Kanun m.17 – Nispi İdarî Para Cezası (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4054-sayili-rekabetin-korunmasi-hakkinda-kanun/madde-17#f1-b): Kurulun teşebbüs nezdinde delil toplamak amacıyla yaptığı inceleme faaliyetidir. Engellenmesi veya zorlaştırılması bu maddede ayrı bir ihlal sebebidir. ### Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun - AYMKYUHK m.62 – Bilgi ve belge verme yükümlülüğü ile Devlet sırrı niteliğindeki bilgiler (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-62): Mahkemenin gerekli gördüğü belge, kayıt ve işlemleri ilgili kurumda incelemesidir. Madde bu yetkiyi genel olarak tanır; Devlet sırrı nitelikli belgeler bakımından ayrı bir sınır getirmez. ### İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu Kanunu - İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu Kanunu m.5 – Komisyonun Yetkileri (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/3686-sayili-insan-haklarini-inceleme-komisyonu-kanunu/madde-5): Komisyonun, bilgi istediği kurum ve kuruluşların bulunduğu yerde inceleme yapabilmesidir. Bu yetki, kurumların kendi mekânlarında bulunan bilgi ve belgeleri görmeyi de kapsar. ### Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu - Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu m.18 – Bilgi ve belge istenmesi (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6328-sayili-kamu-denetciligi-kurumu-kanunu/madde-18): Devlet sırrı niteliğindeki belgelerin kopyası verilmeden, Başdenetçi veya görevlendireceği denetçi tarafından idarenin yerinde görülmesi yoludur. ## Karıştırılan kavramlar - **Bilgi isteme / yerinde inceleme / ilgilileri çağırma** (3686 s. K. m.5): Bilgi istemek kurum veya kuruluştan yazılı veya sözlü veri talep etmektir. Yerinde inceleme, kurumun mekânında bizzat inceleme yapmaktır; ilgilileri çağırma ise kişilerden doğrudan bilgi almaktır. Birinci yetki belge temellidir, ikinci ve üçüncü yetkiler fiili bir katılımı gerektirir. Maddede üçü de ayrı ayrı sayılmıştır. - **Belge incelemesi / Yerinde inceleme** (4054 s. K. m.15): Belge incelemesi, teşebbüsün defter, veri ve belgelerinin incelenmesi ve kopyalarının veya fiziki örneklerinin alınmasıdır (a bendi). Yerinde inceleme, teşebbüsün mahallinde ve her türlü mal varlığı üzerinde yapılan incelemedir (c bendi). Yerinde incelemede ilgilinin rızası ya da suret verme yükümlülüğü yetmez; engelleme olasılığı varsa sulh ceza hâkimi kararı gerekir. Belge incelemesi için bu karar aranmaz. - **Getirtme / yerinde inceleme** (HMK m.195): Delil mahkemeye gönderilebiliyorsa, mahkeme delilin bulunduğu makam, mercii ya da üçüncü kişiye bildirimde bulunarak getirtme yolunu izler. Delil mahkemeye getirtilemeyecek nitelikteyse, bulunduğu yerde inceleme veya dinleme yapılır. Madde iki yolu ayrı ayrı gösterir; yerinde işlem, getirtmenin mümkün olmadığı hallerde başvurulan ikincil bir yoldur. - **Yerinde inceleme / Örnek karşılaştırması** (HMK m.218): Belgenin bulunduğu yerde asılla doğrudan incelenmesi, belgenin yerinde inceleme yoluyla yapılır. Mahkemeye sunulmuş örneğin asılla karşılaştırılması, doğrudan incelemenin yapılamadığı durumlarda kullanılan yoldur. Kanun iki yolu da tanır ve bunlar birbirinden seçimlik değildir ayrı koşullara bağlanmıştır. Hâkim yerinde incelemenin gerekip gerekmediğini değerlendirir; örnek karşılaştırması ise asıl yerinde incelemeye alternatif olarak uygulanır. - **Dairede inceleme / İş yerinde inceleme** (VUK m.139): Kural olarak inceleme dairede yapılır; defter ve vesikaların daireye getirilmesi yazılı istemle talep edilir. Mükellef ve vergi sorumlusunun talebi ve iş yerinin müsait olması halinde inceleme iş yerinde yapılabilir. İş yerinde inceleme, yalnız talep ve müsaitlik birlikte bulunduğunda yapılır; talep yoksa inceleme dairede sürdürülür. - **Dosya üzerinde inceleme / Dinleme ve yerinde inceleme** (3346 s. K. m.7): Esas olarak inceleme dosya üzerinde yapılır; denetlenen kuruluş yöneticileri, ilgili bakanlık temsilcileri, DPT, Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı ile Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu yetkilileri çalışmalar sırasında bulunur ve gerektiğinde dinlenir. Komisyon Başkanı gerekli gördüğünde altkomisyonlar eliyle kuruluşlarda yerinde inceleme yaptırabilir. Dinleme ve yerinde inceleme olağan yol değil, gerektiğinde başvurulan araçlardır; inceleme esas olarak belge üzerinden yürür. ## İlgili konular - Yargılamaya ilişkin diğer hususlar ve kararlar (Anayasa Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/anayasa-hukuku/yargilamaya-iliskin-diger-hususlar-ve-kararlar - Belgelerin kullanılması ve ibrazı (Medeni Usul Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-usul-hukuku/belgelerin-halefler-aleyhine-kullanilmasi-ve-adi-senetlerin-ucuncu-kisiler-icin - İspat ve deliller: genel hükümler (Medeni Usul Hukuku): https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-usul-hukuku/genel-hukumler-hmk ## Örnek kararlar - 13. Daire, 2022/249 E., 2025/1903 K., 08.05.2025 — ilgili: 4054 s. K. m.17 - 3. Hukuk Dairesi, 2021/9230 E., 2022/2887 K., 30.03.2022 — ilgili: HMK m.218 ## İlgili terimler [Devlet sırrı](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/devlet-sirri) · [Bilgi ve belge isteme yetkisi](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/bilgi-ve-belge-isteme-yetkisi) · [Sulh ceza hâkimi kararı](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/sulh-ceza-hakimi-karari) · [Yıllık gayri safi gelir](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/yillik-gayri-safi-gelir) · [Bilgi isteme yetkisi](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/bilgi-isteme-yetkisi) · [Suret](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/suret) · [Taahhüt](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/taahhut) · [Doğrudan soruşturma](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/dogrudan-sorusturma) --- Hukuki tavsiye değildir. Güncel kanun metni için madde bağlantılarına bakın.