--- title: "Zorunlu lisans nedir?" source: "https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/zorunlu-lisans" publisher: "Hukuksal Eğitim" language: "tr" type: "DefinedTerm" updated: "2026-10-21" --- # Zorunlu lisans **Kısaca:** Zorunlu lisans, 4 kanunda 13 maddede geçen bir kavramdır; anlamı bağlama göre değişir. - TBK m.427 · sınaî ve fikrî mülkiyet hakkı: İşverene bu hak, buluşun patent hakkını ortadan kaldırmadan tanınır. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6098-sayili-turk-borclar-kanunu/madde-427) - SMK m.136 · şartlarda değişiklik talebi ve zorunlu lisansın iptali: Hak sahibinin iradesine bakılmaksızın, kanunda öngörülen koşulların varlığı halinde mahkeme veya yetkili makam kararıyla başkasına verilen kullanım hakkıdır. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6769-sayili-sinai-mulkiyet-kanunu/madde-136) - 5042 s. K. m.56 · hakka tecavüz sayılan haller: Hak sahibinin rızası olmasa da, kanunda öngörülen koşullarla başkasına verilen kullanım iznidir. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5042-sayili-yeni-bitki-cesitlerine-ait-islahci-haklarinin-korunmasina-iliskin-kanun/madde-56) ## Kanunda nerede geçiyor ### Sınai Mülkiyet Kanunu - SMK m.129 – Zorunlu lisans (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6769-sayili-sinai-mulkiyet-kanunu/madde-129#f1): Patent sahibinin iradesine bakılmaksızın, kanunda sayılan şartlardan birinin varlığı hâlinde mahkeme veya Rekabet Kurumu kararıyla üçüncü bir kişiye verilen kullanım izni. Sözleşmeye dayanmaz, kararın kendisi hukuki dayanaktır. - SMK m.130 – Kullanılmama durumunda zorunlu lisans (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6769-sayili-sinai-mulkiyet-kanunu/madde-130#f2): Patent sahibinin iradesine bakılmaksızın, kanunda öngörülen koşulların varlığı hâlinde yetkili merci kararıyla üçüncü bir kişiye verilen kullanım izni. Sözleşmeye dayanan iradi lisanstan ayrılır. - SMK m.131 – Patent konularının bağımlılığı hâlinde zorunlu lisans (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6769-sayili-sinai-mulkiyet-kanunu/madde-131#f2): Patent sahibinin rızası olmaksızın, kanunda öngörülen koşullar gerçekleştiğinde mahkeme veya yetkili makam kararıyla verilen kullanım iznidir. Madde bağlamında bu lisans, sonraki patent sahibinin önceki patenti kullanabilmesi için tanınır. - SMK m.132 – Kamu yararı nedeniyle zorunlu lisans (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6769-sayili-sinai-mulkiyet-kanunu/madde-132#f1-a): Patent sahibinin iradesi aranmaksızın, kanunda sayılan kamu yararı hâllerinde Cumhurbaşkanı kararıyla bir başkasına kullanım hakkı verilmesidir. Lisansın kaynağı sözleşme değil idari karardır. - SMK m.133 – Zorunlu lisansın hukuki niteliği ve güven ilişkisi (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6769-sayili-sinai-mulkiyet-kanunu/madde-133#f1): Hak sahibinin rızası aranmaksızın, kanunda öngörülen koşullar altında mahkeme veya yetkili makam kararıyla başkasına verilen kullanım hakkıdır. Sözleşmeye dayanan iradi lisanstan ayrılır. - SMK m.134 – Ek patentte zorunlu lisans kapsamı (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6769-sayili-sinai-mulkiyet-kanunu/madde-134#f1): Patent sahibinin iradesi olmaksızın, kanunda öngörülen koşullar gerçekleştiğinde mahkeme veya yetkili makamın kararıyla kullanım hakkının bir başkasına bırakılmasıdır. Bu madde, zorunlu lisansın kapsamının genişlemesini konu alır. - SMK m.135 – Zorunlu lisansın devri (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6769-sayili-sinai-mulkiyet-kanunu/madde-135#f1): Hak sahibinin iradesine bakılmaksızın, kanunda öngörülen koşulların varlığı halinde mahkeme veya yetkili makamın kararıyla verilen lisanstır. Sözleşmeye dayanan iradi lisanstan ayrılır. - SMK m.136 – Şartlarda değişiklik talebi ve zorunlu lisansın iptali (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6769-sayili-sinai-mulkiyet-kanunu/madde-136#f1): Hak sahibinin iradesine bakılmaksızın, kanunda öngörülen koşulların varlığı halinde mahkeme veya yetkili makam kararıyla başkasına verilen kullanım hakkıdır. Madde, zorunlu lisansın kendisini değil, verildikten sonraki değişiklik ve iptal hallerini düzenler. - SMK m.137 – Sözleşmeye dayalı lisans hükümlerinin uygulanabilirliği (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6769-sayili-sinai-mulkiyet-kanunu/madde-137#f1): Hak sahibinin iradesine bakılmaksızın, kanunda öngörülen koşulların varlığı hâlinde mahkeme veya yetkili makamın kararıyla başkasına kullanım hakkı verilmesi durumudur. Sözleşmeye dayalı lisanstan farklı olarak hak sahibinin rızası aranmaz. ### Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun - Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun m.18 – Zorunlu lisans (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5042-sayili-yeni-bitki-cesitlerine-ait-islahci-haklarinin-korunmasina-iliskin-kanun/madde-18#f1): Islahçı hakkı sahibinin iradesine bakılmaksızın, kanunda öngörülen koşulların varlığında Cumhurbaşkanı kararıyla başkasına kullanım izni verilmesidir. Sözleşmeye dayanan iradi lisanstan farklıdır. - Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun m.56 – Hakka tecavüz sayılan haller (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5042-sayili-yeni-bitki-cesitlerine-ait-islahci-haklarinin-korunmasina-iliskin-kanun/madde-56#f1-c): Hak sahibinin rızası olmasa da, kanunda öngörülen koşullarla başkasına verilen kullanım iznidir. Bu lisansın kapsamının aşılması c bendi kapsamında tecavüz sayılır. ### Türk Borçlar Kanunu - TBK m.427 – E. Sınaî ve fikrî mülkiyet hakkı (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6098-sayili-turk-borclar-kanunu/madde-427): Hizmet buluşlarında işverenin, 6769 sayılı SMK m.115'te öngörülen koşullara uygun olarak ve işçiye uygun bir lisans bedeli ödeyerek buluş üzerinde kullanma hakkıdır. İşverene bu hak, buluşun patent hakkını ortadan kaldırmadan tanınır. ### Entegre Devre Topoğrafyalarının Korunması Hakkında Kanun - Entegre Devre Topoğrafyalarının Korunması Hakkında Kanun m.37 – Zorunlu lisansın verilme şartları (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5147-sayili-entegre-devre-topografyalarinin-korunmasi-hakkinda-kanun/madde-37#f3): Hak sahibinin rızası olmaksızın, Cumhurbaşkanı kararıyla üçüncü kişiye ya da kamu kurumuna verilen kullanım hakkıdır. Hak sahibinin sözleşme yapma iradesi yerine kamusal karar geçer. ## Karıştırılan kavramlar - **Genel zorunlu lisans / millî savunma nedeniyle zorunlu lisans** (5042 s. K. m.18): Genel kamu yararına dayanan zorunlu lisans kararı. Millî savunma nedeniyle verilen zorunlu lisans kararı. Millî savunma nedeniyle verilen kararın kapsamı, çeşidin bir veya birkaç işletme tarafından kullanılmasıyla sınırlandırılabilir. - **Genel zorunlu lisans / millî savunma ve hayati kamu yararı kullanımı** (5147 s. K. m.37): Genel halde zorunlu lisansın kapsamı, Cumhurbaşkanı kararında belirtilen esaslar dahilinde kalır. Millî savunma bakımından önemli olduğunda zorunlu lisans kararı bir veya birkaç işletmeyle sınırlandırılabilir. Millî savunma hâlinde kullanım, belirli işletmelere hasredilebilir; bu sınırlama genel halde mümkün değildir. - **Zorunlu lisans / Hak sahibinin devri** (5147 s. K. m.37): Zorunlu lisans alan üçüncü kişi, Cumhurbaşkanı kararı ile verilen hakkı devredebilir. Alt lisans verilmesi bu hakkın kapsamında değildir ve yapılan alt lisans işlemi geçersizdir. Devir mümkündür ancak işletmenin tümü ya da kullanımla ilgili kısmı ile birlikte yapılmalı; alt lisans hiçbir koşulda verilemez. - **Genel zorunlu lisans / karşılıklı lisans (d) ve altıncı fıkra** (SMK m.129): Birinci fıkranın (a), (b), (ç), (e) bentleri ile kamu yararı hâli, patent sahibine karşı tek yönlü zorunlu lisans verilmesini sağlar. (d) bendi ve altıncı fıkrada, sonraki buluşun sahibi ve ıslahçı hakkı bağlamında iki yönlü lisans söz konusudur. Karşılıklı lisans talebi yalnızca (d) ve altıncı fıkra hâllerine özgüdür; altıncı fıkra kapsamındaki lisanslarda ayrıca sözleşmeye dayalı lisans denemesi ve önemli teknik ilerleme ispatı aranır. - **Patent hakkı kapsamı / Zorunlu lisans kararı** (SMK m.131): Patent hakkının kapsamı ve tecavüz fiilleri, madde dışında patent hükümlerine göre belirlenir. Zorunlu lisans kararı, bağımlılık ve teknik ilerlemenin varlığına bağlı olarak verilen kullanım izni niteliğindedir. Zorunlu lisans kararı, patent hakkının sona ermesi ya da hükümsüzlük nedeniyle ortadan kalkar. - **Bağımlılık sonrası zorunlu lisans / Hükümsüzlük** (SMK m.131): Bağımlılığı olan patentlerden birinin hükümsüzlüğü veya hak süresinin sona ermesi, mevcut zorunlu lisans kararını etkiler. Patentlerin geçerliliği devam ettiği sürece zorunlu lisans kararı yürürlükte kalır. Hükümsüzlük veya sona erme hâlinde zorunlu lisans kararı kendiliğinden ortadan kalkar. ## Örnek kararlar - 2018/113 E., 2020/48 K., 24.09.2020 — ilgili: 5042 s. K. m.18, 5147 s. K. m.37 - İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi, 2023/646 E., 2025/1421 K., 08.10.2025 — ilgili: SMK m.129 ## İlgili terimler [Alt lisans](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/alt-lisans) · [Kamu Yararı](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/kamu-yarari) · [Eser](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/eser) · [Kullanım bedeli](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/kullanim-bedeli) · [Ek patent](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/ek-patent) · [Acil durum](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/acil-durum) · [Çoğaltım materyali](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/cogaltim-materyali) · [Islahçı hakkı](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/islahci-hakki) --- Hukuki tavsiye değildir. Güncel kanun metni için madde bağlantılarına bakın.