--- title: "Zorunluluk hâli nedir?" source: "https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/zorunluluk-hali" publisher: "Hukuksal Eğitim" language: "tr" type: "DefinedTerm" updated: "2026-10-21" --- # Zorunluluk hâli **Kısaca:** Zorunluluk hâli, 5 kanunda 6 maddede geçen bir kavramdır; anlamı bağlama göre değişir. - TMK m.753 · zorunluluk hâlinde: Kişinin kendisini veya başkasını tehdit eden bir zararı ya da o anda mevcut bir tehlikeyi, ancak başkasının taşınmazına müdahale ederek önleyebilmesi durumudur. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4721-sayili-turk-medeni-kanunu/madde-753) - TBK m.63 · genel olarak: Bir tehlikeyi ancak zarar veren bir fiille önleyebilecek durumda olan kişinin, bu tehlikeden kurtulmak için yaptığı fiildir. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6098-sayili-turk-borclar-kanunu/madde-63) - TCK m.25 · meşru savunma ve zorunluluk hali: Kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelik ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak ya da başkasını kurtarmak için, başka çaresi bulunmadan bir fiil işlemek zorunda kalmasıdır. (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5237-sayili-turk-ceza-kanunu/madde-25) ## Kanunda nerede geçiyor ### Türk Ceza Kanunu - TCK m.25 – Meşru savunma ve zorunluluk hali (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5237-sayili-turk-ceza-kanunu/madde-25): Kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelik ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak ya da başkasını kurtarmak için, başka çaresi bulunmadan bir fiil işlemek zorunda kalmasıdır. Tehlikenin kaynağı saldırgan bir insan olmak zorunda değildir; hayvan veya doğa olayı da olabilir. - TCK m.303 – Düşmanla işbirliği yapmak (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/5237-sayili-turk-ceza-kanunu/madde-303): Savaş zamanında düşman devlet toprağında bulunan vatandaşın, bu devlet ordusuna alınmaktan kaçınamadığı durumdur. Bu hâlde fiil cezalandırılmaz; hukuka aykırılığı değil, kusurluluğu ortadan kaldıran bir durumdur ve alınma zorunluluğunun gerçek olması gerekir. ### Türk Medeni Kanunu - TMK m.753 – 3. Zorunluluk hâlinde (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4721-sayili-turk-medeni-kanunu/madde-753): Kişinin kendisini veya başkasını tehdit eden bir zararı ya da o anda mevcut bir tehlikeyi, ancak başkasının taşınmazına müdahale ederek önleyebilmesi durumudur. Tehlike açık ya da yakın olmalıdır ve kaynağı taşınmazın malikinin kendisi olmamalıdır. ### Türk Borçlar Kanunu - TBK m.63 – VI. Hukuka aykırılığı kaldıran hâller — 1. Genel olarak (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6098-sayili-turk-borclar-kanunu/madde-63): Bir tehlikeyi ancak zarar veren bir fiille önleyebilecek durumda olan kişinin, bu tehlikeden kurtulmak için yaptığı fiildir. ### Türk Ticaret Kanunu - TTK m.1110 – 6. Kaptanın donatana karşı hak ve yükümlülükleri (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6102-sayili-turk-ticaret-kanunu/madde-1110): Donatandan talimat alınamayacak ve gecikmenin zarara yol açacak durumdur. Kaptan olağanüstü tamir ve alımları ancak bu halde yapabilir, elindeki para yeterli olsa bile. ### Karayolları Trafik Kanunu - KTK m.71 – Geçiş üstünlüğüne sahip araçlar ve sürme kuralları (https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/2918-sayili-karayollari-trafik-kanunu/madde-71): Geçiş üstünlüğü hakkının kullanılmasını gerektiren somut durumdur. Madde bu durumu tanımlamaz; zorunluluk olmadan hakkın kullanılması yasaktır. ## Karıştırılan kavramlar - **Zorunluluk hâli / zorunluluk olmayan hâl** (KTK m.71): Zorunluluk bulunduğunda, duyulur ve görünür işaretle birlikte geçiş üstünlüğü kullanılabilir. Zorunluluk bulunmayan hâlde hakkın kullanılması yasaktır. Zorunluluk olmadan hakkı kullanan sürücüye 46.000 Türk lirası idari para cezası uygulanır. - **Zorunluluk hâli / haklı savunma** (TMK m.753): Zorunluluk hâlinde tehlike doğa olayından, hayvandan veya üçüncü bir kişinin davranışından kaynaklanabilir ve malın sahibine zarar verilmesi gerekir. Haklı savunmada zarar, saldırganın kendisine yöneltilir. Zorunluluk hâlinde zarar veren, malik için denkleştirme bedeli ödemek zorunda kalır; haklı savunmada verilen zarar tazmin edilmez. - **Zorunluluk hâli / meşru savunma** (TCK m.25): Zorunluluk hâlinde kaynak bir saldırı değil bir tehlikedir; tehlike insan, hayvan veya doğa olayından gelebilir. Meşru savunmada ise haksız bir saldırı bulunur ve saldırı insan davranışından kaynaklanır (m.25/1). Zorunluluk hâlinde korunan kişiye karşı meşru savunma kabul edilmez; ayrıca zorunluluk hâlinde zarar gören üçüncü kişi, tehlikeyle ilgisi olmasa da zararının giderilmesini isteyebilir. - **Fıkra 1-2 / Fıkra 4 (zorunluluk hâli)** (TCK m.303): Fıkra 1 ve 2, hizmete gönüllü olarak veya kendi iradesiyle girilmesini ceza sorumluluğunun koşulu olarak ele alır. Fıkra 4, düşman toprağında bulunan ve alınmaktan kaçınamayan vatandaşı kapsar. Fıkra 4 kapsamında kalan kişi hakkında cezaya hükmolunmaz; zorunluluk bulunmayan kişi birinci veya ikinci fıkraya göre cezalandırılır. - **Düşmanla işbirliği (m.303) / Genel zorunluluk hâli (m.25 benzeri)** (TCK m.303): Madde 303/4, savaş zamanında düşman toprağında bulunup ordu hizmetine alınma zorunluluğunu özel olarak düzenler. Genel zorunluluk hâli, tehlikenin ağır ve muhakkak olmasını ve zarara dönüşmemiş olmasını arar. Fıkra 4 hükmü özel hüküm olarak uygulanır; genel zorunluluk ölçütleri ikame edilmez. - **Haklı savunma / Zorunluluk hâli** (TBK m.63): Haklı savunmada kaynak bir insan saldırısıdır. Zorunluluk hâlinde tehlike insan davranışından kaynaklanmak zorunda değildir. Her iki hâlde de fiil hukuka aykırı sayılmaz; ayrıntılı koşullar m.64'te düzenlendiğinden bu ayrım m.64 üzerinden yapılır. ## İlgili konular - Sorumluluk sebeplerinin çokluğu ve hukuka aykırılığı kaldıran hâller (Borçlar Hukuku Genel Hükümler): https://www.hukuksalegitim.com/konu/borclar-hukuku-genel-hukumler/sorumluluk-sebeplerinin-coklugu-ve-hukuka-aykiriligi-kaldiran-haller - Ceza sorumluluğunun şahsiliği, kast ve taksir, ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenler (Ceza Hukuku Genel Hükümler): https://www.hukuksalegitim.com/konu/ceza-hukuku-genel-hukumler/ceza-sorumlulugunun-sahsiligi-kast-ve-taksir-ceza-sorumlulugunu-kaldiran-veya - Devletin egemenlik alametlerine ve organlarının saygınlığına karşı suçlar, devletin güvenliğine karşı suçlar (Ceza Hukuku Özel Hükümler): https://www.hukuksalegitim.com/konu/ceza-hukuku-ozel-hukumler/devletin-egemenlik-alametlerine-ve-organlarinin-sayginligina-karsi-suclar - Başkasının arazisine girme hakkı ve kamu hukuku kısıtlamaları (Medeni Hukuk): https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-hukuk/baskasinin-arazisine-girme-hakki-ve-kamu-hukuku-kisitlamalari ## Örnek kararlar - Ceza Genel Kurulu, 2011/436 E., 2012/190 K., 08.05.2012 — ilgili: TCK m.25 - Ceza Genel Kurulu, 2007/281 E., 2008/37 K., 26.02.2008 — ilgili: TCK m.25 ## İlgili terimler [Denkleştirme bedeli](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/denklestirme-bedeli) · [Geçiş üstünlüğü](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/gecis-ustunlugu) · [Hesap verme](https://www.hukuksalegitim.com/blog/sozluk/hesap-verme) --- Hukuki tavsiye değildir. Güncel kanun metni için madde bağlantılarına bakın.