Konu Özeti:
Önemli Nokta 1: Soruda belirtilen anayasal belge, üç temel özelliği ile diğerlerinden ayrılmaktadır: 1) Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu hukuken ilk defa ilan etmesi, 2) Güçler birliği ilkesine dayalı meclis hükümeti sistemini benimsemesi, 3) Kısa ve çerçeve bir anayasa olması. Bu üç özelliği bir arada taşıyan tek anayasal metin 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'dur. Nitekim, 1. maddesi 'Hâkimiyet bilâkayd u şart milletindir.' hükmünü içererek, Türk hukuk tarihinde egemenliği millete veren ilk anayasal düzenlemedir. 2. maddesi ise 'İcra kudreti ve teşri selâhiyeti milletin yegâne ve hakikî mümessili olan Büyük Millet Meclisinde tecelli ve temerküz eder.' diyerek yasama ve yürütme yetkilerini mecliste birleştirmiştir. Milli Mücadele döneminin olağanüstü şartlarında hazırlanmış olması nedeniyle sadece 23 madde ve bir ek maddeden oluşan, temel hak ve özgürlüklere yer vermeyen bir çerçeve metindir. Diğer seçenekler ise şu nedenlerle yanlıştır: 1876 Kanun-ı Esasi, egemenliği padişaha ait sayar. 1924 Anayasası, egemenliği millete verse de ilk değildir ve güçler birliği ile görevler ayrılığını birleştiren karma bir model benimsemiştir. 1961 ve 1982 Anayasaları ise kuvvetler ayrılığı ilkesini benimsemiş kazuistik anayasalardır.
Önemli Nokta 2: 1982 Anayasası'nın 35. maddesi uyarınca, temel bir hak olan mülkiyet hakkı, ancak kamu yararı amacıyla ve "kanunla" sınırlanabilir. Bu ilkeye "kanunilik ilkesi" denir ve temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında idarenin keyfi uygulamalarını önlemeyi amaçlar. Sınırlamanın çerçevesinin, temel unsurlarının, usul ve esaslarının kanunla açıkça düzenlenmesi gerekir. İdarenin düzenleyici işlemleri (yönetmelik, genelge vb.), ancak kanunun çizdiği sınırlar içinde ve kanunun uygulanmasına yönelik teknik ayrıntıları belirlemek amacıyla kullanılabilir. Sorudaki yanlış ifade, sınırlamanın "usul ve ayrıntılarının" idarenin düzenleyici işlemleriyle belirlenebileceğini ileri sürerek kanunilik ilkesini zedelemektedir. Mülkiyet hakkını sınırlayan bir müdahalenin usulü ve temel ayrıntıları dahi kanunla düzenlenmek zorundadır. Diğer seçenekler ise hukuken doğrudur: Anayasa'nın 35. maddesi mülkiyet hakkının mutlak olmadığını ve toplum yararına aykırı kullanılamayacağını belirtir. Anayasa'nın 46. maddesi, idareye kamulaştırma yanında "idari irtifaklar" kurma yetkisi de tanımaktadır. Son olarak, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 4. maddesi, somut olaydaki gibi, taşınmazın altından metro veya tünel geçirilmesi suretiyle mülkiyet hakkına kamulaştırma yapılmaksızın müdahale edilmesine özel olarak izin vermektedir.
Önemli Nokta 3: Soruda tarif edilen yapı, konfederal devlet modelinin temel özelliklerini taşımaktadır. Konfederasyon, birden fazla egemen devletin, uluslararası kişiliklerini ve egemenliklerini koruyarak, sınırlı ve belirli amaçlar (genellikle savunma, dış politika veya ekonomi) doğrultusunda bir uluslararası antlaşma ile kurdukları bir devletler birliğidir.
Analiz:
1. **Kurucu Belge:** Birliğin temelini anayasa değil, bir uluslararası antlaşma oluşturmaktadır. Bu durum, federal devlet modelinden en temel ayrım noktasıdır. Federal devletler, federe devletlerin egemenliklerinin bir kısmını veya tamamını devrettiği bir federal anayasa ile kurulur.
2. **Egemenlik:** Üye devletlerin egemenliklerini, uluslararası hukuk kişiliklerini ve BM'deki temsillerini 'aynen muhafaza etmeleri', konfederasyonun ayırt edici bir özelliğidir. Federal sistemde ise egemenlik federal devlete aittir; federe birimlerin uluslararası kişiliği ya yoktur ya da çok sınırlıdır.
3. **Karar Alma Usulü:** Karar organı olan Meclis'te oybirliği aranması, üye devletlerin egemen eşitliği ilkesinin ve her birinin veto hakkının korunduğunu gösterir. Bu, yetkilerin merkezi bir otoriteye devredildiği federal yapıdan farklıdır.
4. **Ayrılma Hakkı (Secession):** Üye devletlerin Birlik'ten çekilme hakkının saklı tutulması, konfederal yapının tipik bir özelliğidir. Federal devletlerde ise kural olarak federe birimlerin tek taraflı ayrılma hakkı bulunmaz.
Çeldiricilerin Değerlendirilmesi:
* **Federal Devlet:** Kurucu belgenin antlaşma olması, egemenliğin üye devletlerde kalması ve ayrılma hakkının tanınması nedenleriyle elenir.
* **Uluslararası Örgüt:** Konfederasyon, uluslararası örgütlere çok benzese de ondan daha ileri bir bütünleşme seviyesini ve devlet benzeri ortak organları (Meclis gibi) ifade eder. Sorudaki 'savunma ve gümrük politikaları' gibi devletin asli egemenlik yetkilerine ilişkin ortak yapı, tipik bir uluslararası örgütten daha yoğun bir siyasi birlikteliğe işaret ettiği için Konfederal Devlet daha doğru bir nitelemedir.
* **Devletler Topluluğu:** Genellikle daha gevşek, sembolik ve tarihsel bağlara dayanan, hukuki bağlayıcılığı zayıf bir yapıdır. Sorudaki antlaşmaya dayalı, ortak karar organı olan ve belirli politikaları uyumlaştıran yapı, bir devletler topluluğundan daha sıkı bir birlikteliği ifade eder.
* **Bölgeli Devlet:** Tek bir üniter devletin, kendi içindeki coğrafi birimlere siyasi özerklik tanımasıyla oluşur. Birden fazla egemen devletin bir araya gelmesi durumu söz konusu olmadığından bu seçenek yanlıştır.
Önemli Nokta 4: 1961 Anayasası, kuvvetler ayrılığı ilkesini kendine özgü bir terminoloji ile düzenlemiştir. Bu düzenlemede, devleti oluşturan asli ve kurucu iktidarlar olarak görülen yasama ve yargı birer 'yetki' olarak kabul edilmiştir. Buna karşılık, yasama tarafından belirlenen hukuk kuralları çerçevesinde faaliyette bulunan ve icrai bir nitelik taşıyan yürütme ise bir 'görev' olarak tanımlanmıştır. Bu ayrımla, yürütmenin yasama karşısındaki konumunun sınırlandırılması ve hukuka bağlılığının vurgulanması amaçlanmıştır. Dolayısıyla, soruda verilen seçenekteki ifade, bu anayasal düzenlemenin tam tersini iddia ettiği için hatalıdır. Yasama ve yargı 'yetki', yürütme ise 'görev' olarak düzenlenmiştir. Diğer seçenekler ise 1961 Anayasası'nın getirdiği temel yenilikleri ve kurumsal yapıyı doğru bir şekilde yansıtmaktadır: Çift meclisli yasama organı (A), sosyal devlet ilkesi ve bunun yürütmeye yüklediği sorumluluklar (B), yargı bağımsızlığı ve milli güvenlik için kurulan anayasal kurumlar (C) ve anayasa yargısının ihdası (E) bu anayasanın temel özelliklerindendir.
Önemli Nokta 5: 1982 Anayasası’nın 13. maddesine göre, temel hak ve hürriyetler özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasa’nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve “ancak kanunla” sınırlanabilir. Anayasa Mahkemesi içtihatlarında istikrarlı bir şekilde vurgulandığı üzere, “kanunla sınırlama” ölçütü, sadece şekli anlamda bir kanunun varlığını değil, aynı zamanda bu kanunun temel hak ve hürriyetleri sınırlayan kurallarının kapsamının, koşullarının ve sınırlarının belirli ve öngörülebilir olmasını da gerektirir. Kanunun, yürütme organına temel hakkın özünü etkileyecek şekilde geniş, belirsiz ve sınırsız bir düzenleme yetkisi vermesi, yasama yetkisinin devri anlamına gelir ve bu durum “kanunilik ilkesi” ile bağdaşmaz. Sorudaki olayda, kanun, Bakanlığa “her türlü tedbiri alma” şeklinde genel ve soyut bir yetki vermiş, mülkiyet hakkına getirilecek kısıtlamanın esaslı unsurlarını (kısıtlamanın süresi, kapsamı, niteliği vb.) kendisi düzenlememiştir. Bakanlığın bu yetkiye dayanarak yönetmelikle getirdiği süresiz ve mutlak inşaat yasağı, mülkiyet hakkına yapılan esaslı bir müdahale olup, bu müdahalenin çerçevesinin kanunla çizilmesi gerekirdi. Dolayısıyla, düzenleme Anayasa'nın 13. maddesindeki kanunilik ilkesine aykırıdır.