Konu Özeti:
Önemli Nokta 1: 1982 Anayasası'nın Yüksek Mahkemeleri düzenleyen bölümünde yer alan 155. maddesi, Danıştayın görev ve yetkilerini açıkça tanımlamaktadır. Sorunun doğru cevabı bu maddeye dayanmaktadır. Maddeye göre, 'Danıştay, idari mahkemelerce verilen ve kanunun başka bir idari yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.' Bu hüküm, Danıştayın idari yargı kolundaki temel konumunu ve temyiz mercii olma işlevini net bir şekilde ortaya koymaktadır.
Diğer seçeneklerin yanlış olma nedenleri şunlardır:
- İkinci seçenek yanlıştır; çünkü temyiz incelemesi kural olarak bir hukuki denetimdir (hukukilik denetimi). Maddi vakıaların yeniden değerlendirilmesi ve işin esası hakkında karar verilmesi ise istinaf kanun yolunun temel özelliğidir. Danıştay, temyiz mercii olarak öncelikle kararın hukuka uygunluğunu denetler, maddi vakıa denetimi yapmaz. Bu, kaynak metinlerde Yargıtay için belirtilen 'içtihat mahkemesi' fonksiyonuyla paralel bir durumdur.
- Üçüncü seçenek yanlıştır; zira Danıştayın hem yargısal hem de idari (danışma/görüş bildirme) görevleri vardır ve her ikisi de asli görevdir. Anayasa, yargısal görevi 'idari davaları görmek' olarak tanımlarken, danışma görevini ayrı bir fıkrada düzenlemiştir. Birinin diğerine tali (ikincil) olduğu söylenemez.
- Dördüncü seçenek yanlıştır; çünkü Anayasa'nın 155. maddesine göre üye seçimi bunun tam tersidir. Danıştay üyelerinin 'dörtte üçü, birinci sınıf idari yargı hâkim ve savcıları ile bu meslekten sayılanlar arasından Hâkimler ve Savcılar Kurulu; dörtte biri, nitelikleri kanunda belirtilen görevliler arasından Cumhurbaşkanı' tarafından seçilir. Seçen makamlar ve oranlar seçenekte hatalı verilmiştir.
- Beşinci seçenek yanlıştır; zira idari ve adli yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözme yetkisi Danıştaya değil, Anayasa'nın 158. maddesi ile kurulmuş olan Uyuşmazlık Mahkemesine aittir.
Önemli Nokta 2: 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Mahkemelerin bağımsızlığı” başlıklı 138. maddesinin ikinci fıkrası şu şekildedir: “Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz.” Bu hüküm, yargı bağımsızlığının en temel güvencelerinden birini oluşturur ve herhangi bir istisnaya yer vermeksizin mutlak bir yasak öngörür. Yargı yetkisinin kullanımı, hâkimlerin Anayasa'ya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm vermesini gerektirir. Adalet Bakanlığı'nın, yürütme organının bir parçası olarak, idari görevleri ne olursa olsun, yargısal bir faaliyet olan kanunların yorumlanması ve uyuşmazlıkların çözümü sürecine “genelge” yoluyla müdahale etmesi, Anayasa'nın bu açık ve emredici hükmünün doğrudan ihlalidir. “Milli güvenlik” veya “kamu düzeni” gibi gerekçeler, bu anayasal yasağı ortadan kaldırmaz. Aynı zamanda bu durum, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkının bir unsuru olan “tarafsız mahkeme” ilkesini de zedeler. Zira Yargıtay kararlarında ve AİHM içtihatlarında da belirtildiği üzere, adaletin yalnızca yerine getirilmesi yetmez, aynı zamanda yerine getirildiğinin de görülmesi gerekir. Yürütme organından gelen bir genelge, mahkemelerin tarafsızlığına ve bağımsızlığına dair haklı bir şüphe uyandırarak bu ilkeye gölge düşürür.
Önemli Nokta 3: 1982 Anayasası'nın 159. maddesinin ikinci fıkrasına göre, 'Hâkimler ve Savcılar Kurulu onüç üyeden oluşur; iki daire halinde çalışır.' Bu nedenle E seçeneği doğrudur.
Diğer seçeneklerin analizi:
- A seçeneği yanlıştır. Anayasa'nın 159. maddesine göre Kurulun Başkanı Adalet Bakanıdır ancak başkanvekili, Adalet Bakanı Yardımcısı değildir. Maddeye göre Kurul, 'kendi üyeleri arasından daire başkanlarını ve daire başkanlarından birini de başkanvekili olarak seçer.'
- B seçeneği yanlıştır. Anayasa'nın 159. maddesi, üyelerin 'dört yıl için seçileceğini' ve süresi biten üyelerin 'bir kez daha seçilebileceğini' hükme bağlamıştır. Dolayısıyla görev süresi altı yıl değildir ve yeniden seçilme mümkündür.
- C seçeneği yanlıştır. Anayasa'nın 159. maddesinde 'Kurul Başkanı dairelerin çalışmalarına katılamaz.' hükmü yer almaktadır. Adalet Bakanı, Kurul Başkanı olarak Genel Kurula başkanlık eder ancak daire çalışmalarına katılamaz.
- D seçeneği yanlıştır. Üye dağılımı doğru ifade edilmemiştir. Anayasa'nın 159. maddesine göre Kurul; Başkan (Adalet Bakanı) ve doğal üye (Adalet Bakanı Yardımcısı) dışında 11 seçilmiş üyeden oluşur. Bu üyelerden 7'si Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından (3 Yargıtay üyesi, 1 Danıştay üyesi, 3 öğretim üyesi/avukat), 4'ü ise Cumhurbaşkanı tarafından (3 adli yargı, 1 idari yargı hâkim ve savcısı) seçilir. Seçenekteki üye sayıları doğru olsa da 'Adalet Bakanı ile yardımcısı ise Kurulun doğal üyesidir' ifadesi yanlıştır. Adalet Bakanı 'Başkan', Adalet Bakanı Yardımcısı ise 'doğal üye'dir. Bu ayrım önemlidir.
Önemli Nokta 4: 1982 Anayasası'nın 79. maddesi, Yüksek Seçim Kurulu'nun (YSK) görev ve yetkilerini açıkça düzenlemiştir. Maddenin ikinci fıkrasında, 'Yüksek Seçim Kurulunun kararları aleyhine başka bir mercie başvurulamaz.' hükmü yer almaktadır. Bu hüküm uyarınca, YSK'nın seçimlerin yönetimi ve dürüstlüğü ile ilgili olarak verdiği tüm kararlar kesindir ve bu kararlara karşı Anayasa Mahkemesi de dâhil olmak üzere herhangi bir yargısal veya idari mercie itiraz yolu kapalıdır. Bu ilke, YSK'nın seçim sürecindeki tüm işlemlerini, düzenleyici işlemlerini (genelgeler gibi) ve uyuşmazlıkları çözen kararlarını kapsar. Dolayısıyla, doğru cevap E seçeneğidir. Diğer seçenekler ise şu nedenlerle yanlıştır: A seçeneği, YSK kararlarının kesinliği ilkesiyle çelişir; bu kararlar idari işlem olsa dahi Anayasa'nın özel hükmü gereği Danıştay denetimi dışındadır. B seçeneği, YSK'nın genelge gibi düzenleyici işlemlerinin de 79. madde kapsamındaki kesinlik ilkesine tabi olması ve Anayasa Mahkemesi'nin denetimine kapalı olması nedeniyle yanlıştır. C seçeneğindeki üye seçim usulü hatalıdır; 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun uyarınca YSK'nın yedi asıl ve dört yedek üyesinden altısı Yargıtay, beşi ise Danıştay genel kurullarınca kendi üyeleri arasından gizli oyla seçilir; TBMM'nin seçim sürecinde bir rolü yoktur. D seçeneği, YSK'nın anayasal olarak bağımsız bir kurul olduğu gerçeğiyle bağdaşmaz; Kurul, yasama organı dahil hiçbir organ veya makama bağlı değildir.
Önemli Nokta 5: 1982 Anayasası’nın 125. maddesinin ilk fıkrası, “İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır.” hükmünü amirdir. 2017 Anayasa değişikliği ile Cumhurbaşkanının tek başına yaptığı işlemler de yargı denetimine tabi kılınmıştır. Bu çerçevede, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine karşı Anayasa Mahkemesinde, diğer Cumhurbaşkanı kararlarına (somut olaydaki acele kamulaştırma kararı gibi) karşı ise Danıştayda iptal davası açılabilir. Dolayısıyla, Cumhurbaşkanı kararlarına karşı Danıştayda dava açılmasının Anayasal olarak engellendiğini belirten ifade kesinlikle yanlıştır. Diğer seçenekler ise Anayasa'nın 125. maddesindeki ilkelerle uyumludur: (A) seçeneği, maddenin 1. ve 2. fıkralarındaki genel kuralı ve istisnaları doğru bir şekilde yansıtmaktadır. (B) seçeneği, maddenin 4. fıkrasında belirtilen “Yargı yetkisi, idarî eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimi ile sınırlı olup, hiçbir surette yerindelik denetimi şeklinde kullanılamaz.” ilkesinin doğru bir açıklamasıdır. (D) seçeneği, maddenin son fıkrasında yer alan “İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.” hükmünü ve hukuk devleti ilkesini doğru bir şekilde ifade etmektedir. (E) seçeneği ise maddenin 3. fıkrasında belirtilen “İdarî işlemlere karşı açılacak davalarda süre, yazılı bildirim tarihinden başlar.” kuralını doğru bir şekilde belirtmektedir.