--- title: "Genel hükümler (Anayasa Mahkemesi Kanunu) — Anayasa Hukuku konu anlatımı" course: "Anayasa Hukuku" law: "Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun" articles: "Anayasa Mahkemesi Kanunu m.1–5" last_amended: "2018-07-02" compiled: "2026-10-21" jurisdiction: "TR" source: "https://www.hukuksalegitim.com/konu/anayasa-hukuku/amac-ve-kapsam-tanimlar-anayasa-mahkemesi-kanunu" publisher: "Hukuksal Eğitim" language: "tr" --- # Genel hükümler (Anayasa Mahkemesi Kanunu) Anayasa Hukuku › Anayasa Mahkemesi Kanunu — [Anayasa Hukuku](https://www.hukuksalegitim.com/konu/anayasa-hukuku) ## Kısaca Anayasa Mahkemesi Kanunu m.1, 6216 sayılı Kanunun amaç ve kapsamını belirler. Anayasa Mahkemesi Kanunu m.2, 6216 sayılı Kanun'un uygulanmasında kullanılan temel kavramların tanımlarını yapar: Anayasa Mahkemesi Başkanı, Başkanlık, başkanvekili, Bölüm, Genel Kurul, İçtüzük, kıdem, Komisyon, Mahkeme, üye ve Yüce Divan. Anayasa Mahkemesi Kanunu m.3, Anayasa Mahkemesinin görev ve yetkilerini sıralamaktadır. ## Kapsam Bu konu, Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun m.1–5 hükümlerini kapsar: amaç ve kapsam, tanımlar, mahkemenin görev ve yetkileri, mahkeme bütçesi, içtüzük. - [Anayasa Mahkemesi Kanunu m.1 — Amaç ve kapsam](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-1) - [Anayasa Mahkemesi Kanunu m.2 — Tanımlar](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-2) - [Anayasa Mahkemesi Kanunu m.3 — Mahkemenin görev ve yetkileri](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-3) - [Anayasa Mahkemesi Kanunu m.4 — Mahkeme bütçesi](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-4) - [Anayasa Mahkemesi Kanunu m.5 — İçtüzük](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-5) ## [Anayasa Mahkemesi Kanunu m.1 — Amaç ve kapsam](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-1) Madde, 6216 sayılı Kanunun amaç ve kapsamını belirler. Anayasa Mahkemesinin yapısı, görevleri ve yargılama usulleri ile Başkan, başkanvekilleri ve üyelerinin seçimi, disiplin ve özlük işleri, raportörler, raportör yardımcıları ve personelin nitelikleri, atanmaları, görev ve sorumlulukları ile disiplin ve özlük işlerine ilişkin esasların bu Kanunda düzenlendiğini söyler. Madde bir hak, yükümlülük veya süre kurmaz; kanunun düzenleme alanını çizen tanıtıcı bir hükümdür. Kanunun uygulanacağı kişiler bakımından, Anayasa Mahkemesinin ve bu Mahkemede görev yapan kişilerin tümü için geçerlidir. Maddenin kendisi, Mahkemenin tek tek yetkilerinin içeriğini, bireysel başvuru usulünü, iptal ve itiraz yargılamasının ayrıntılarını, Anayasa Mahkemesinin çalışma esaslarını ve bölüm ile komisyonların oluşumunu düzenlemez; bu konular kanunun ilgili maddelerinde ve Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünde yer alır. ### Amaç ve kapsam: hangi kavramlar bilinmeli? - **Düzenleme alanı**: Kanunun hangi konuları kapsadığını gösteren, madde metninde sayılan konu başlıklarının bütünüdür. Bu konu başlıkları hem Mahkemenin yapısını hem de Mahkeme üyeleri ile personelinin statüsünü içerir. Kanunun amaç ve kapsamı bu alanla sınırlıdır. - **Yargılama usulü**: Anayasa Mahkemesinin önüne gelen işlerin incelenmesi, karara bağlanması ve bu süreçteki başvuru, duruşma ve karar biçimlerine ilişkin kurallardır. Madde bu konuyu kanunun kapsamına alır, ancak usulün ayrıntısını bu maddede göstermez. - **Raportör**: Mahkemede görev yapan ve dosyaların hazırlanmasında görev alan personel türüdür. Madde raportörlerin nitelikleri, atanmaları, görev ve sorumlulukları ile disiplin ve özlük işlerinin kanunda düzenlendiğini belirtir. - **Özlük işleri**: Mahkeme üyeleri ve personelin atanma, görev süresi, sona erme ve benzeri kişisel statü işlemlerinin bütünüdür. Bu kapsamdaki ayrıntılar ilgili kanun maddelerinde ele alınır. ### Amaç ve kapsam: hangi şartlar aranır? - Kanunun uygulanabilmesi için olayın Anayasa Mahkemesinin yapısı, görevleri, yargılama usulü, üyelerin seçimi, disiplin ve özlük işleri ya da personelin statüsüyle ilgili bir konu olması gerekir. - Konunun madde metninde sayılan düzenleme alanlarından birine girmesi gerekir; bu alanların dışında kalan konular bu Kanunun kapsamında değildir. ### Amaç ve kapsam: hangi sonuçları doğurur? - Madde bir hak veya yükümlülük kurmadığından, doğrudan bir hukuki sonuç doğurmaz; kanunun düzenleme alanını belirler. - Kanunun amaç ve kapsamına giren konularda ayrıntılı kurallar bu Kanunun ilgili maddelerinde yer alır ve bu maddelerin uygulanması gerekir. - Düzenleme alanı dışında kalan çalışma esasları ve komisyon işbölümü gibi konularda bu Kanunun hükmü değil, İçtüzük hükümleri uygulanır. ### Kanunun kapsamı ile anayasa'nın ilgili maddeleri arasındaki fark nedir? - Bu Kanun, Mahkemenin yapısı, usulü ve personel statüsünü ayrıntılı olarak düzenler. - Anayasa'nın 146 ve devamı maddeleri, Mahkemenin kuruluşunun ve görevlerinin anayasal çerçevesini çizer. Sonuç: Anayasal çerçeve ile kanunî ayrıntı birlikte okunur; Anayasa'ya aykırı bir kanun hükmü iptal davasının konusu olabilir. ### Kanunun kapsamı ile mahkemenin İçtüzüğü arasındaki fark nedir? - Kanun, kuruluş, disiplin ve yargılama usulünü düzenler. - İçtüzük, Mahkemenin çalışma esaslarını, bölüm ve komisyonların oluşumunu ve işbölümünü düzenler. Sonuç: Kanunda yer almayan çalışma esasları İçtüzük ile belirlenir; iki düzenleme birlikte uygulanır. ### Amaç ve kapsam: sık yapılan hatalar nelerdir? - Maddenin kapsamını, Mahkemenin tüm yetkilerinin ve bireysel başvuru usulünün ayrıntılı düzenlemesi sanmak; bu konular kanunun başka maddelerinde yer alır. - Çalışma esasları ve komisyon işbölümünü bu Kanunda aramak; bunlar İçtüzük ile düzenlenir. - Maddeyi bir hak ya da süre kuran hüküm gibi yorumlamak; madde yalnızca düzenleme alanını gösterir. ### Nasıl ispat edilir? - Madde bir hak kurmadığından ispat yükü tartışması doğurmaz; uygulamada, bir konunun bu Kanunun düzenleme alanına girip girmediği belgeyle gösterilir. - Bir konunun Kanunun kapsamında olduğunu iddia eden taraf, konunun Mahkemenin yapısı, görevi, usulü veya personel statüsüne ilişkin olduğunu kanun metninden göstermelidir. - Kapsam dışı olduğunu savunan taraf, konunun İçtüzük veya başka bir mevzuatta düzenlendiğini gösterebilir. ### Hangi maddelerle birlikte okunmalı? - [6216 sayılı Kanun m.2](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-2): Maddede sayılan düzenleme alanının ayrıntılarına ve Mahkemenin kuruluşuna ilişkin hükümler bu maddenin devamında yer alır. - [6216 sayılı Kanun m.3](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-3): Maddenin kapsamında sayılan Mahkemenin görev ve yetkilerinin ayrıntılarını düzenler. ## [Anayasa Mahkemesi Kanunu m.2 — Tanımlar](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-2) Bu madde, 6216 sayılı Kanun'un uygulanmasında kullanılan temel kavramların tanımlarını yapar: Anayasa Mahkemesi Başkanı, Başkanlık, başkanvekili, Bölüm, Genel Kurul, İçtüzük, kıdem, Komisyon, Mahkeme, üye ve Yüce Divan. Maddenin ilgili kurulların oluşumunu ve üye sayılarını da belirlediği görülür; ayrıntılı çalışma usulü ve karar yeter sayıları maddede yer almaz. Madde, Anayasa Mahkemesinin ve üyelerinin hukuki statüsünü tanımlayan bir tanım maddesidir ve Anayasa Mahkemesi dışındaki mahkemelere doğrudan uygulanmaz. Bireysel başvuruda kabul edilebilirlik incelemesinin usulünü, Yüce Divan yargılamasının usulünü, somut norm denetiminin şartlarını ve iptal davası süresini düzenlemez (ilgili usul hükümleri bu kanunun diğer maddelerinde yer alır). Anayasa Mahkemesi üyelerinin seçilme usulü ve görev süresi Anayasa'da düzenlenmiştir. ### Tanımlar: hangi kavramlar bilinmeli? - **Başkanvekili**: Bölümlerin başkanlığını yürütmek ve Başkana vekâlet etmek üzere Genel Kurulca dört yıllığına seçilen üyelerdir. Görev süresi dört yıldır. - **Bölüm**: Bir başkanvekilinin başkanlığında altı üyeden oluşan ve bireysel başvurular hakkında karar verme yetkisine sahip kuruldur. Toplantı için ilgili başkanvekili dahil dört üyenin katılımı aranır. - **Genel Kurul**: Onbeş üyeden oluşan ve Anayasa Mahkemesinin en üst kurulu olan organdır. Maddede yer alan üye sayısı, uygulanan metinde on beş olarak belirlenmiştir. - **Kıdem**: Anayasa Mahkemesi üyeliğine seçilme tarihinden itibaren geçen süredir. Aynı tarihte seçilenler arasında kıdem, yaşça büyük olan lehine belirlenir. - **Komisyon**: Bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemesini yapmak üzere oluşturulan kurullardır. Esas hakkında karar verme yetkisi bu kurullara tanınmamıştır. - **Yüce Divan**: Anayasa'nın 148. maddesinin altıncı ve yedinci fıkralarında belirtilen kişilerin görevleriyle ilgili suçlarından dolayı yargılamasını yapmakla görevli Mahkeme Genel Kuruludur. ### Tanımlar: hangi şartlar aranır? - Bir kurulun Bölüm sıfatı taşıyabilmesi için bir başkanvekilinin başkanlığında altı üyeden oluşması gerekir. - Bölüm toplantısının yapılabilmesi için ilgili başkanvekili de dahil dört üyenin katılımı aranmalıdır. - Genel Kurulun oluşabilmesi için on beş üyeden oluşması gerekir. - Bir üyenin başkanvekili sayılabilmesi için Genel Kurulca dört yıllığına seçilmiş olması gerekir. - Bir kurulun Komisyon sayılabilmesi için bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemesini yapmak üzere oluşturulmuş olması gerekir. - Yüce Divan yargılamasının konusu, Anayasa'nın 148. maddesinin altıncı ve yedinci fıkralarında sayılan kişilerin görevleriyle ilgili suçları olmalıdır. ### Tanımlar: hangi sonuçları doğurur? - Başkanvekili dört yıllığına seçildiği için bu süre sonunda görevi kendiliğinden sona erer ve yeniden seçilebilmesi için Genel Kurulun yeni bir seçimi gerekir. - Bölüm, altı üyeden oluşmadığı sürece bireysel başvuru hakkında karar veren kurul olarak işleyemez. - Komisyon, esas hakkında karar veremez; kabul edilebilirlik incelemesi ile sınırlıdır. - Genel Kurul, on beş üyeden oluşmadığı sürece Anayasa Mahkemesinin tam kurulu olarak görev yapamaz. - Yüce Divan sıfatıyla yapılan yargılama, yalnızca Anayasa'nın 148. maddesinin altıncı ve yedinci fıkralarında sayılan görevliler hakkında yürütülür. ### Başkan ile başkanvekili arasındaki fark nedir? - Başkan, Anayasa Mahkemesinin başkanıdır ve Başkanlığın başında bulunur. - Başkanvekili, Genel Kurulca dört yıllığına seçilen ve bölümlerin başkanlığını yürütmek ve Başkana vekâlet eden üyedir. Sonuç: Başkan ile başkanvekili arasındaki fark görev ve seçilme biçiminde ortaya çıkar; başkanvekilinin görevi dört yıl ile sınırlıdır ve Başkanın yokluğunda vekâlet eder. ### Bölüm ile komisyon arasındaki fark nedir? - Bölüm, bir başkanvekilinin başkanlığında altı üyeden oluşur ve bireysel başvurular hakkında karar verme yetkisine sahiptir. - Komisyon, bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemesini yapmak için oluşturulan kuruldur. Sonuç: Komisyon yalnızca kabul edilebilirlik incelemesi yapar; esas hakkında karar yetkisi Bölümdedir. Bu ayrım bireysel başvuru sürecinde hangi organın hangi aşamada karar verdiğini belirler. ### Genel Kurul ile bölüm arasındaki fark nedir? - Genel Kurul, Anayasa Mahkemesinin on beş üyeden oluşan kuruludur. - Bölüm, altı üyeden oluşan ve bireysel başvurular hakkında karar veren kuruludur. Sonuç: Yüce Divan kararlarına karşı yeniden inceleme başvurusu Genel Kurulda görülür; bireysel başvuru esasları ise Bölümlerde karara bağlanır. ### Tanımlar: sık yapılan hatalar nelerdir? - Komisyonu Bölümle karıştırmak; Komisyonun yalnızca kabul edilebilirlik incelemesi yaptığını, esas hakkında karar veremeyeceğini gözden kaçırmak. - Genel Kurul üye sayısını ile toplantı yeter sayısını karıştırmak; on beş üyelik kadro ile on üye olan toplantı yeter sayısı farklı kavramlardır. - Başkanvekilinin görev süresini dört yıl yerine kendiliğinden devam eden bir görev olarak değerlendirmek. - Yüce Divan yargılamasının kapsamını Anayasa'nın 148. maddesinde sayılan kişilerin dışına genişletmek. - Bölüm üye sayısını beş ya da yedi olarak almak; maddede altı üye ve ilgili başkanvekili de dahil dört üyenin katılımı aranmaktadır. ### Uygulamada nasıl yorumlanıyor? - Anayasa Mahkemesi, Komisyonların esas hakkında karar veremeyeceğini, bu yetkinin Bölümlere ait olduğunu kabul etmektedir. (Genel Kurul, 2013/1631 E., 17.12.2015) - Anayasa Mahkemesi, bu maddede tanımlanan Genel Kurul ve Bölüm yapılarını Anayasa'nın ilgili hükümleriyle birlikte yorumlamaktadır. (2018/117 E., 2023/212 K., 07.12.2023) ### Nasıl ispat edilir? - Bölüm veya Genel Kurulun usulüne uygun oluştuğunu iddia eden taraf, kararın alındığı toplantıda gerekli üye sayısının bulunduğunu belgelerle ortaya koymalıdır. - Komisyonun esas hakkında karar verdiğini ileri süren taraf, bu iddiasını karar metninden hareketle ispatlamalıdır; karar metninde Komisyon imzası ile esas hükmün birlikte bulunması bu iddiayı destekler. - Başkanvekilinin görev süresinin dolduğunu ileri süren taraf, seçilme tarihini gösteren Genel Kurul kararına dayanmalıdır. - Yüce Divan sıfatıyla yargılanan kişinin statüsünü iddia eden taraf, görevine ilişkin resmi belge ile bu niteliği ispatlamalıdır. ### Hangi maddelerle birlikte okunmalı? - [6216 sayılı Kanun m.2](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-2): Bu madde kendi tanımlarını verir; diğer maddelerde geçen Başkan, Bölüm, Genel Kurul ve Komisyon gibi kavramların anlamı buradan belirlenir. - Anayasa m.148: Yüce Divan sıfatıyla yargılanacak kişiler ile yeniden inceleme başvurusunun Genel Kurulca yapılması bu hükme dayanır. - Anayasa m.149: Genel Kurulun en az on üye ile toplanabilmesi kuralını düzenler; bu madde ile Genel Kurulun on beş üyeden oluşması arasındaki fark toplantı yeter sayısı ile kurul kadrosunu ayırır. ## [Anayasa Mahkemesi Kanunu m.3 — Mahkemenin görev ve yetkileri](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-3) Madde, Anayasa Mahkemesinin görev ve yetkilerini sıralamaktadır. Buna göre kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve TBMM İçtüzüğü ile Anayasa değişikliklerinin iptal davalarına bakılması, itiraz yoluyla gelen işlerin karara bağlanması, bireysel başvuruların karara bağlanması, Yüce Divan yargılaması, siyasi partilerin kapatılması ve Devlet yardımından yoksun bırakılması, siyasi partilerin mali denetimi, yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkin iptal istemleri, Mahkeme Başkan ve başkanvekillerinin seçimi ile Anayasadan doğan diğer görevler düzenlenmektedir. Madde Mahkemenin görev ve yetkilerini belirler; kişilere doğrudan hak veya yükümlülük yüklemez. Yargılama usulünü, iptal davasının açılma süresini, itiraz yolunun koşullarını ve bireysel başvuru usulünü düzenlemez (sırasıyla m.42, m.43, m.152 Anayasası ve m.45 vd.). Anayasa Mahkemesinin iç teşkilatı ve Genel Kurul ile bölümlerin çalışma kuralları da bu maddenin kapsamına girmez (m.20 vd.). ### Mahkemenin görev ve yetkileri: hangi kavramlar bilinmeli? - **Şekil bakımından denetim**: Normun çıkarılma usulüne, yetkili organ tarafından ve öngörülen çoğunlukla çıkarılıp çıkarılmadığına ilişkin denetimdir. Anayasa değişikliklerinde denetimin yalnızca bu boyutla sınırlı olduğu madde metninde açıkça belirtilmiştir. - **Esas bakımından denetim**: Normun içeriğinin Anayasaya uygunluğunun incelenmesidir. Kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve TBMM İçtüzüğü için hem şekil hem esas bakımından denetim yapılır, Anayasa değişiklikleri için ise yapılmaz. - **Somut norm denetimi (itiraz yolu)**: Bir davaya bakan mahkemenin, uygulayacağı bir kanun hükmünün Anayasaya aykırı olduğu kanaatine varması hâlinde, bu hükmü Anayasa Mahkemesine itiraz yoluyla götürmesidir. Madde metninde yalnızca Anayasanın 152. maddesine atıf yapılmış, itiraz koşulları maddede ayrıca düzenlenmemiştir. - **Yüce Divan yargılaması**: Maddede sayılan kamu görevlilerinin görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Anayasa Mahkemesi tarafından yargılanmasıdır. Yargılanacak kişilerin kapsamı madde metninde sayılmış olup kapsam dışındaki kişiler bakımından bu görev doğmaz. - **Yasama dokunulmazlığı**: Milletvekillerinin Meclis kararıyla kaldırılabilen, yasama faaliyetleri nedeniyle korunduğu hukuki güvencedir. Madde (f) bendinde bu kararın iptali istemini Anayasa Mahkemesinin görevi olarak sayar. ### Mahkemenin görev ve yetkileri: hangi şartlar aranır? - İptal davası bakımından dava konusunun kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, TBMM İçtüzüğü veya bunların belirli madde ve hükümleri olması ve iddianın Anayasaya şekil veya esas bakımından aykırılığına dayanması gerekir; Anayasa değişikliklerinde ise iddianın yalnızca şekil bakımından aykırılığa dayanması gerekir. - İtiraz yolu bakımından işin Anayasanın 152. maddesine göre mahkemelerce Anayasa Mahkemesine intikal ettirilmiş olması gerekir. - Bireysel başvuru bakımından başvurunun Anayasanın 148. maddesi uyarınca yapılmış olması gerekir. - Yüce Divan yargılaması bakımından sanığın madde (ç) bendinde sayılan görev sahiplerinden biri olması ve suçun görevleriyle ilgili işlenmiş olması gerekir. - Yasama dokunulmazlığı istemi bakımından Türkiye Büyük Millet Meclisinin dokunulmazlığın kaldırılmasına veya milletvekilliğinin düşmesine karar vermiş olması, ilgili milletvekili veya bir diğer milletvekilinin iptal istemini Anayasa, kanun veya İçtüzük hükümlerine aykırılığa dayandırması gerekir. ### Mahkemenin görev ve yetkileri: hangi sonuçları doğurur? - Anayasa Mahkemesi kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve İçtüzük hakkında şekil ve esas bakımından inceleme yapar; Anayasa değişikliği hakkında yalnızca şekil bakımından inceleme yapar. - Anayasa Mahkemesi, mahkemelerce itiraz yoluyla intikal ettirilen işleri karara bağlar. - Anayasa Mahkemesi, Anayasanın 148. maddesi uyarınca yapılan bireysel başvuruları karara bağlar. - Anayasa Mahkemesi, madde (ç) bendinde sayılan kişileri görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar. - Anayasa Mahkemesi, siyasi partilerin kapatılmasına ve Devlet yardımından yoksun bırakılmasına ilişkin davalar ile ihtar başvurularını ve dağılma durumunun tespiti istemlerini karara bağlar. - Anayasa Mahkemesi, siyasi partilerin mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin kanuna uygunluğunun denetimini yapar veya yaptırır. - Anayasa Mahkemesi, dokunulmazlık kaldırma veya milletvekilliğinin düşmesi kararlarına ilişkin iptal istemlerini karara bağlar. - Anayasa Mahkemesi, kendi üyeleri arasından Başkan ve başkanvekillerini seçer; Uyuşmazlık Mahkemesi Başkan ve Başkanvekilini de seçer. - Anayasa Mahkemesinin Anayasada tanınan diğer görevleri, madde (ğ) bendi uyarınca yerine getirilir. ### Kanun ile anayasa değişikliği arasındaki fark nedir? - Kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve İçtüzük, şekil ve esas bakımından denetime tabidir. - Anayasa değişiklikleri yalnızca şekil bakımından denetlenir. Sonuç: Anayasa değişikliğinin içeriği nedeniyle iptal davası açılamaz; yalnızca usulüne uygun çıkarılıp çıkarılmadığı incelenir. ### Genel denetim ile yüce Divan yargılaması arasındaki fark nedir? - Norm denetimi, normun Anayasaya uygunluğunu konu alır. - Yüce Divan, belirli kamu görevlilerinin görevleriyle ilgili suçlarını yargılar. Sonuç: Yüce Divan kararlarına karşı yalnızca Genel Kurul tarafından yapılan yeniden inceleme başvurusu yapılabilir; bu kararlar kesindir. ### Yasama dokunulmazlığı iptali ile genel iptal davası arasındaki fark nedir? - Dokunulmazlığın kaldırılması veya milletvekilliğinin düşmesi kararına karşı yapılan iptal istemi, (f) bendi kapsamındadır. - Kanun veya kararname iptali (a) bendi kapsamındadır. Sonuç: Her iki durumda da Anayasa Mahkemesi görevlidir, ancak istemin konusu ve dayanağı farklıdır. ### Mahkemenin görev ve yetkileri: sık yapılan hatalar nelerdir? - Anayasa değişikliklerinde şekil ve esas ayrımını yapmadan, değişikliğin içeriğinin de denetleneceğini varsaymak; denetim yalnızca şekil bakımından yapılır. - Madde (ç) bendindeki kişi listesini genişletmek; listede olmayan kamu görevlileri için Yüce Divan yargılaması yapılamaz. - Yüce Divan kararlarına karşı olağan bir kanun yolu bulunduğunu düşünmek; inceleme yalnızca Genel Kurulca yapılır ve kararlar kesindir. - Madde 3'ü yargılama usulünün veya başvuru süresinin kaynağı olarak okumak; bu konular maddede düzenlenmemiştir. ### Uygulamada nasıl yorumlanıyor? - Yüce Divan kararlarına karşı yeniden inceleme başvurusu yapılabileceği ve Genel Kurulun bu inceleme sonucunda verdiği kararların kesin olduğu kabul edilmektedir. (Konya Bölge Adliye Mahkemesi 6. Hukuk Dairesi, 2026/656 E., 2026/627 K., 22.04.2026) ### Nasıl ispat edilir? - İptal davası açan taraf, dava konusu normun kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya İçtüzük olduğunu ve iddiasının şekil ya da esas bakımından aykırılığa dayandığını ispatlamakla yükümlüdür; norm metni ve Resmî Gazete kaydı bu hususta temel belgedir. - Anayasa değişikliğine karşı iptal davasında, davacının iddiasının yalnızca şekil bakımından aykırılığa dayandığını ortaya koyması gerekir; usule ilişkin iddia Meclis tutanakları ve oylama kayıtlarıyla desteklenir. - İtiraz yolunda itiraz eden mahkeme, uygulayacağı hükmün Anayasaya aykırı olduğu kanaatini ve bu hükmün davada uygulanacağını gerekçesiyle ortaya koymakla yükümlüdür. ### Hangi maddelerle birlikte okunmalı? - [6216 sayılı Kanun m.1](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-1): Kanunun amaç ve kapsamını belirler; madde 3 bu kapsamda Mahkemenin görev ve yetkilerini sayar. - [6216 sayılı Kanun m.20](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-20): Mahkemenin teşkilatına ilişkin hükümler, Genel Kurul ve bölümlerin görevlerini düzenler; madde 3'teki görevlerin hangi organca yerine getirileceğini tamamlar. - [6216 sayılı Kanun m.57](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-57): Mahkemenin Yüce Divan sıfatıyla yaptığı yargılamada uygulanacak usulü düzenler; madde 3 (ç) bendindeki görevin yargılama yönünü tamamlar. - 4 sayılı Anayasa: Anayasa m.148 ve m.152 hükümleri, madde 3'teki (a), (b) ve (c) bentlerinin dayanağıdır. ## [Anayasa Mahkemesi Kanunu m.4 — Mahkeme bütçesi](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-4) Madde, Anayasa Mahkemesinin mali yönden bağımsızlığını ve bütçe ilişkisini düzenler. Mahkemenin merkezi yönetim bütçesi içinde kendi bütçesiyle yönetilmesini ve TBMM'deki bütçe görüşmelerinde Mahkeme Genel Sekreterinin hazır bulunmasını kapsar. Kuruluş, görev ve yargılama usullerini düzenlemez; bu konular kanunun diğer maddelerinde yer alır. Anayasa Mahkemesi üyelerinin ve personelinin özlük haklarını düzenlemez (ilgili özel hükümler ve ilgili mevzuat). Merkezi yönetim bütçe kanununun hazırlanması, görüşülmesi ve kabulü usulü Anayasa'nın 161. maddesinde düzenlenmiştir. Mahkemenin bütçe denetimi ve harcamaların bütçeye uygunluğunu denetleme yetkisi ise 6216 sayılı Kanunun 13. maddesinde yer alır. ### Mahkeme bütçesi: hangi kavramlar bilinmeli? - **Merkezi yönetim bütçesi**: Devletin genel ve özel bütçeli idarelerinin yıllık gelir ve giderlerini gösteren, TBMM tarafından bütçe kanunu ile kabul edilen mali plan. Mahkemenin kendi bütçesi bu bütçenin içinde yer alır. - **Mahkeme bütçesi**: Anayasa Mahkemesinin yıllık ödeneklerini gösteren, merkezi yönetim bütçesinin içinde ayrı bölüm olarak yer alan bütçe. Mahkeme bu bütçeyi kendisi yönetir. - **Mahkeme Genel Sekreteri**: Anayasa Mahkemesinin idari işlerini yürüten üst düzey görevli. Bütçe görüşmelerinde TBMM Genel Kurulunda bulunma yükümlülüğü vardır. ### Mahkeme bütçesi: hangi şartlar aranır? - Mahkemenin bütçesinin merkezi yönetim bütçesi içinde ayrı bir bölüm olarak yer alması gerekir. - Mahkeme bütçesinin yönetimi Mahkemeye ait olmalı, bu bütçe Mahkeme tarafından yönetilmelidir. - TBMM'de merkezi yönetim bütçesi görüşülürken Mahkeme Genel Sekreterinin hazır bulunması gerekir. ### Mahkeme bütçesi: hangi sonuçları doğurur? - Mahkeme, merkezi yönetim bütçesi içinde kendi bütçesiyle yönetilir. - Mahkeme Genel Sekreteri, TBMM'de bütçe ile ilgili görüşmelerde hazır bulunur. - Genel Sekreterin bulunmaması, bütçe görüşmelerinin geçerliliğini doğrudan etkilemez; yükümlülük Genel Sekreterin görevidir. ### Mahkeme bütçesi ile genel yönetim bütçesi arasındaki fark nedir? - Mahkemenin kendi ödeneği, merkezi yönetim bütçesi içinde ayrı bir bölüm olarak yer alır ve Mahkeme tarafından yönetilir. - Diğer kamu idarelerinin ödenekleri, bakanlık ya da kurumun kendi bütçe bölümü içinde yer alır ve yönetim ilgili idareye aittir. Sonuç: Mahkeme ödeneğinin kullanımı ve yönetimi Mahkemenin kendi yetkisindedir; yürütmeye bağlı bir idarenin bütçe kararına bağımlı değildir. ### Mahkeme bütçesi: sık yapılan hatalar nelerdir? - Mahkeme bütçesini ayrı bir bağımsız bütçe gibi değerlendirmek; madde, Mahkeme ödeneğinin merkezi yönetim bütçesi içinde yer aldığını söyler. - Genel Sekreterin hazır bulunma yükümlülüğünü Mahkeme Başkanının yükümlülüğü sanmak; madde Genel Sekreteri açıkça anar. ### Nasıl ispat edilir? - Mahkemenin bütçesinin merkezi yönetim bütçesi içinde yer aldığını, bütçe kanununun ilgili cetvelinden göstermek gerekir. - Genel Sekreterin TBMM'de bütçe görüşmelerinde hazır bulunup bulunmadığı, Meclis tutanakları ile belgelenir. ### Hangi maddelerle birlikte okunmalı? - [6216 sayılı Kanun m.13](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-13): Başkanın harcamaların Mahkeme bütçesine uygunluğunu denetleme görevini düzenler; m.4'teki bütçe özerkliğinin uygulama aracıdır. - [6216 sayılı Kanun m.2](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-2): Mahkemenin kuruluşu ve üye yapısını düzenler; bütçe özerkliğinin kurumsal çerçevesini oluşturur. - 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.161: Merkezi yönetim bütçesinin hazırlanması, görüşülmesi ve kabulü usulünü düzenler; m.4 bu bütçe içinde Mahkeme bütçesinin yerini belirler. ## [Anayasa Mahkemesi Kanunu m.5 — İçtüzük](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-5) 6216 sayılı Kanun'un 5. maddesi, Anayasa Mahkemesinin iç düzenine, işleyişine ve çalışma esaslarına ilişkin konuların İçtüzükle düzenlenmesini kurar. Madde üç alanı sayar: Mahkemenin iç düzeni, teşkilatı, çalışma usulleri, defter ve kayıtları, evrak akışı, arşiv, kütüphane ve idari teşkilat; Başkan, üyeler, raportörler ve raportör yardımcılarının özlük, disiplin, izin ve sağlık işleri ile kisve düzeni; Mahkemenin çalışma ve yargılama usul ve esasları ile müzakere ve duruşmaların yönetimi. Madde, Anayasa Mahkemesinin kendi iç düzenini belirleyen kuralların niteliğini ve yayımlanma usulünü düzenler. Maddenin uygulandığı kişiler Anayasa Mahkemesi, onun üyeleri, raportörleri ve idari personelidir. Madde, Mahkemenin kuruluşunu, üyelerin seçimini ve nitelik şartlarını düzenlemez (m.146). Genel Kurul ve bölümlerin görev ve çalışma kurallarını da kendisi koymaz; bunlar Anayasa'nın 148. maddesi ile kanun ve İçtüzük birlikte düzenlenir. Bireysel başvuru ve iptal davası usulleri ile itiraz yolunun ayrıntıları da bu maddenin kapsamı dışındadır (kanunun ilgili bölümleri). ### İçtüzük: hangi kavramlar bilinmeli? - **İçtüzük**: Genel Kurulca kabul edilen ve Resmî Gazetede yayımlanan, Mahkemenin iç düzeni ve çalışma usullerini belirleyen düzenleme. Madde metnine göre kanunun bu konuları düzenleme yetkisi İçtüzüğe bırakılmıştır. - **Mahkemenin iç düzeni ve işleyişi**: Teşkilat, çalışma usulleri, defter ve kayıtlar, evrak akış düzeni, arşiv, kütüphane, Genel Sekreterlik ve idari teşkilatı kapsayan alan. Bu konular kanunda ayrıntılandırılmamış, İçtüzüğe bırakılmıştır. - **Yargılama usul ve esasları**: Mahkemenin çalışma, yargılama usul ve esaslarını ve müzakere ile duruşmaların yönetimi ile kaydına ilişkin kuralların tümü. Madde (c) bendinde ayrıca sayılmıştır. - **Özlük işleri**: Başkan, üyeler, raportörler ve raportör yardımcılarının özlük dosyalarının tutulması, disiplin işleri, izin ve sağlık durumları ile kisve düzenini kapsayan personel işleri. Madde (b) bendi kapsamındadır. ### İçtüzük: hangi şartlar aranır? - Düzenlenen konunun Mahkemenin iç düzeni, işleyişi, çalışma usulleri veya yargılama usul ve esasları kapsamında bulunması gerekir. - Düzenlemenin Mahkemenin kendi iç hukukuna ilişkin olması, yani Mahkemenin çalışmalarını yönetmesi ve bu çalışmalarla sınırlı kalması gerekir. - Düzenlemenin Genel Kurulca kabul edilmiş bir İçtüzük biçiminde yapılması gerekir. - İçtüzüğün Resmî Gazetede yayımlanması gerekir; yayımlanmamış İçtüzük bağlayıcılık doğurmaz. ### İçtüzük: hangi sonuçları doğurur? - Maddede sayılan konular İçtüzükle düzenlenir ve kanun bu alanlarda ayrıntılı düzenleme yapmaz. - İçtüzük Resmî Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girer; yayımlanmadan bağlayıcılık doğmaz. - İçtüzüğün Mahkemenin iç düzeni dışına çıkarak genel nitelikte yükümlülük koyması, Anayasa'nın ve kanunun sınırını aşar ve iptal davasına konu olabilir. - Bir Meclis kararının veya İçtüzük niteliğindeki işlemin Anayasa'ya uygunluğunun denetlenmesi, Anayasa Mahkemesinin iptal yetkisi kapsamında kalır. ### İçtüzük ile kanun arasındaki fark nedir? - Madde, Mahkemenin iç düzeni ve çalışma usullerini İçtüzüğe bırakır; bu konular kanunla ayrıntılı düzenlenmez. - Mahkemenin kuruluşu, yargılama usulleri ve Başkan, başkanvekilleri ile üyelerin disiplin işleri kanunla düzenlenir; bu konular kanun kapsamındadır. Sonuç: Bir konunun İçtüzükle mi kanunla mı düzenleneceği, konunun Mahkemenin iç düzeni mi yoksa kuruluş ve yargılama usulü mü olduğuna göre belirlenir. ### Mahkemenin iç düzeni ile mahkemenin dış ilişkileri arasındaki fark nedir? - İç düzen, teşkilat, personel ve çalışma usulleri Mahkemenin kendi işleyişine ilişkindir. - Mahkemenin yargı yetkisi, bireysel başvuru ve iptal davası gibi yargılama yollarına ait kurallar Mahkemenin dışındaki kişileri de bağlar. Sonuç: Madde yalnız iç düzen konularını İçtüzük kapsamına alır; dışarıdaki kişileri bağlayan usul kuralları İçtüzükle düzenlenemez ve kanun gerektirir. ### İçtüzük: sık yapılan hatalar nelerdir? - Madde metnindeki İçtüzük alanını, Mahkemenin kuruluşu ve yargılama usulleri ile karıştırmak; kuruluş ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir. - Mahkemenin dışındaki kişileri bağlayan usul kurallarını İçtüzükle düzenlenebilir sanmak; bu kurallar kanunla düzenlenmelidir. - Yayımlanmamış bir İçtüzüğün bağlayıcı olduğunu kabul etmek; Resmî Gazete yayımı şarttır. - Bir Meclis kararının sadece adı nedeniyle denetim dışı kaldığını varsaymak; Mahkemenin içtüzük niteliğindeki kararları denetlediği kabul edilmektedir. ### Uygulamada nasıl yorumlanıyor? - Anayasa Mahkemesi, bir Meclis kararının içtüzük düzenlemesi niteliğinde olup olmadığını, kararın çözdüğü konu, alınmasındaki amaç ve işin niteliğine bakarak belirlemektedir. (2021/74 E., 2021/51 K., 14.07.2021) - İçtüzük niteliğinde olup olmadığı tartışılan bir karar, Anayasa Mahkemesinin iptal yetkisi içinde incelenebilmektedir. (2021/74 E., 2021/51 K., 14.07.2021) ### Nasıl ispat edilir? - Mahkemenin iç düzenine ilişkin bir kuralın İçtüzük alanında olduğunu ileri süren taraf, konunun Mahkemenin çalışmaları ile ilgili olduğunu gösterir. - Bir kuralın İçtüzüğe konu olup olmadığı belgelerle, özellikle Genel Kurul kararı ve Resmî Gazete kaydıyla ispatlanır. - İçtüzüğün Resmî Gazetede yayımlandığı, Resmî Gazete kaydı ile ispat edilir; yayım eksikliğini ileri süren taraf bunu gösterir. - Kanunla düzenlenmesi gereken bir konunun İçtüzükle düzenlendiğini ileri süren taraf, bu konunun kanun alanında olduğunu gösterir. ### Hangi maddelerle birlikte okunmalı? - [6216 sayılı Kanun m.5](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6216-sayili-anayasa-mahkemesinin-kurulusu-ve-yargilama-usulleri-hakkinda-kanun/madde-5): Bu maddenin kendisidir; İçtüzük alanını sınırlar ve yayımlanma usulünü belirler. - 6216 sayılı Kanun: Mahkemenin kuruluşunu, Genel Kurulu, bölümleri, Başkan ve üyelerin disiplin işlerini ve yargılama usullerini kanunla düzenler; bu maddedeki İçtüzük alanının karşısındadır. ## Konuda geçen kararlar - 2018/117 E., 2023/212 K., 07.12.2023 (m.2, m.4) - 2021/74 E., 2021/51 K., 14.07.2021 (m.5) - 2011/59 E., 2012/34 K., 01.03.2012 (m.1, m.2) - Genel Kurul, 2013/1631 E., 17.12.2015 (m.2) - Birinci Bölüm, 2013/1430 E., 21.11.2013 (m.2) - Konya Bölge Adliye Mahkemesi 6. Hukuk Dairesi, 2026/656 E., 2026/627 K., 22.04.2026 (m.3) - Konya Bölge Adliye Mahkemesi 6. Hukuk Dairesi, 2025/1609 E., 2026/558 K., 14.04.2026 (m.3) - Konya Bölge Adliye Mahkemesi 6. Hukuk Dairesi, 2025/1118 E., 2026/430 K., 17.03.2026 (m.3) - Konya Bölge Adliye Mahkemesi 6. Hukuk Dairesi, 2025/1121 E., 2026/431 K., 17.03.2026 (m.3) - Konya Bölge Adliye Mahkemesi 6. Hukuk Dairesi, 2025/1124 E., 2026/432 K., 17.03.2026 (m.3) - Konya Bölge Adliye Mahkemesi 6. Hukuk Dairesi, 2025/1131 E., 2026/381 K., 17.03.2026 (m.3) --- Bu konudaki maddelerde bilinen en yeni değişiklik: 02.07.2018 (m.3). Bu metin eğitim amaçlıdır, hukuki danışmanlık değildir. Bağlayıcı olan madde metnidir; alıntılarken maddenin güncel hâlini teyit edin. Kaynak: https://www.hukuksalegitim.com/konu/anayasa-hukuku/amac-ve-kapsam-tanimlar-anayasa-mahkemesi-kanunu