7. Borçlar Özel Giriş ve Devir Borcu Doğuran Sözleşmeler

Konu Özeti: Önemli Nokta 1: Somut olayda, taraflar arasında bir numune gösterilerek ve satılanın bu numuneye uygun olacağı taahhüt edilerek bir satış sözleşmesi kurulmuştur. Bu hukuki ilişki, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 233. maddesinde düzenlenen "örnek üzerine satış" niteliğindedir. Bu satış türünün en temel özelliği, ispat yüküne ilişkin getirdiği özel düzenlemedir. TBK m. 233/1'e göre, “Örnek üzerine satışta satıcı, alıcıya gösterdiği veya onun tarafından verilen örneğe uygun bir satılanı teslim etme borcu altındadır... Satılanın örneğe uygun olduğunu ispat, satıcıya aittir.” Bu hüküm, emredici nitelikte olup, satılanın sözleşmede kararlaştırılan nitelikleri taşıdığını, yani numuneye uygun olduğunu ispat etme yükümlülüğünü açıkça satıcıya yüklemiştir. Dolayısıyla, uyuşmazlık durumunda (S), teslim ettiği 100 top kumaşın gösterdiği numuneye uygun olduğunu kanıtlamak zorundadır. Bu nedenle doğru cevap C seçeneğidir. Diğer seçeneklerin analizi: A) Bu seçenek, TBK m. 233/2'deki düzenlemeyi yanlış yorumlamaktadır. İlgili fıkraya göre, numune alıcının elindeyken bozulmuş veya yok olmuşsa, alıcı kusuru olmadığını ispat etmedikçe, satılanın numuneye uygun olmadığını ispat yükü kendisine düşer. Seçenekte ise alıcının kusuru olmasa dahi ispat yükünün yine alıcıya geçeceği belirtilmiştir ki bu, kanun metnine aykırıdır. Alıcı kusursuzluğunu ispatlarsa, ispat yükü satıcıda kalmaya devam eder. B) Bu seçenek, kanuni düzenlemenin tam tersini ifade etmektedir. Örnek üzerine satışta, satılanın numuneye uygun olduğu yönünde bir karine bulunmamakta, aksine uygunluğun satıcı tarafından ispatlanması gereken bir borç unsuru olarak kabul edilmektedir. D) Ticari satışlarda alıcının malı muayene ve ayıp ihbar külfeti bulunmakla birlikte, bu külfetin yerine getirilmemesi, satıcının TBK m. 233 uyarınca numuneye uygun mal teslim etme borcunu ve buna bağlı ispat yükünü ortadan kaldırmaz. Numuneye aykırılık, basit bir ayıptan öte, sözleşmenin konusunu oluşturan temel bir özelliğe ilişkin bir eksiklik olarak nitelendirilebilir ve bu durum, ispat yüküyle ilgili özel kuralın uygulanmasına engel teşkil etmez. E) Hukukumuzda, bir iddianın ispatı için belirli bir delile dayanma zorunluluğu (kesin delil sistemi) istisnai olup, kural serbest delil sistemidir. Alıcı, satılanın numuneye uygun olmadığını tanık, keşif, yemin gibi her türlü yasal delille ispatlayabilir. Bilirkişi raporu önemli bir delil aracı olmakla birlikte, bu iddianın ileri sürülebilmesi için kanuni bir zorunluluk değildir. Önemli Nokta 2: Olayda taraflar arasında konusu 1 ton “Anadolu Kırmızı Buğdayı” cinsi un olan bir satım sözleşmesi kurulmuştur. Borcun konusu, sadece cinsiyle belirlendiği için bir çeşit (nev'i) borcu söz konusudur. Çeşit borçlarında temel ilke “cins telef olmaz” (genus non perit) ilkesidir. Bu ilkeye göre, borçlanılan çeşidin tüm örnekleri piyasadan kalkmadıkça borcun ifası imkânsızlaşmaz. Borçlunun kendi stokunda bulunan malların yok olması, onu borcundan kurtarmaz. Borçlu, piyasanın başka bir yerinden aynı cins ve nitelikteki malı temin edip alacaklıya teslim etmekle yükümlüdür. Borcun parça borcuna dönüşmesi (ferdileştirme), ancak borçlunun edimi ifa için ayırması ve bu durumu alacaklıya bildirmesi gibi koşullarla gerçekleşir. Olayda (T), (F)'ye teslim edeceği unları ayırmamış, yani ferdileştirme yapmamıştır. Bu nedenle borç, çeşit borcu olma niteliğini korumaktadır. Yangının (T)'nin kusuru olmaksızın çıkması, ifa imkânsızlığına ilişkin TBK m. 136'nın uygulanması için yeterli değildir, çünkü borcun ifası (piyasadan un temini) halen mümkündür. Sözleşmede unun cinsinin belirtilmesi, onu otomatik olarak sınırlı çeşit borcu yapmaz; bunun için tarafların borcun ifasını açıkça veya zımnen belirli bir stokla (örneğin, sadece T'nin ambarındaki stokla) sınırlamış olmaları gerekirdi ki olayda böyle bir anlaşma yoktur. Sonuç olarak, ifa imkânsızlığı söz konusu olmadığından, (T)'nin ifa yükümlülüğü devam etmektedir. Önemli Nokta 3: Kefalet sözleşmesi, asıl borca bağlı (fer'i) nitelikte bir güvence sözleşmesidir. Bu bağlılık ilkesi gereğince, asıl borç ilişkisi herhangi bir nedenle geçersiz ise kefalet de geçersiz olur. Somut olayda, satım sözleşmesi kanunun emredici hükümlerine aykırılık nedeniyle baştan itibaren kesin hükümsüzdür. Bu durumda, hukuken geçerli bir asıl borç mevcut değildir. Türk Borçlar Kanunu'nun 589. maddesinin son fıkrası, "Kefilin, asıl borç ilişkisinin hükümsüz hâle gelmesinin sebep olduğu zarardan ve ceza koşulundan sorumlu olacağına ilişkin anlaşmalar kesin olarak hükümsüzdür." hükmüyle bu fer'ilik ilkesini pekiştirmiştir. Dolayısıyla, asıl borcun yokluğu nedeniyle kefil (A)'nın sorumluluğu doğmaz. Borca katılma ise, mevcut ve geçerli bir borca, borçlunun yanında yer alarak katılmayı ifade eder. Bu kurum da niteliği gereği asıl borcun varlığına ve geçerliliğine bağlıdır. Asıl borç ilişkisi kesin hükümsüz ise, ortada hukuken katılınacak bir borç bulunmadığından, borca katılma taahhüdü de hukuki sebepten yoksun kalır ve hükümsüz olur. Bu nedenle, borca katılan (C)'nin de herhangi bir sorumluluğu bulunmamaktadır. Sonuç olarak, her iki güvence de asıl borcun kaderine tabi olduğundan, asıl borcun kesin hükümsüzlüğü hem kefil (A)'nın hem de borca katılan (C)'nin sorumluluğunu ortadan kaldırır. Önemli Nokta 4: Türk Borçlar Kanunu'nun 249. ve devamı maddelerinde düzenlenen beğenme koşuluyla satış, alıcının satılanı deneyerek veya gözden geçirerek beğenmesi geciktirici koşuluna bağlı olarak yapılan bir satım sözleşmesidir. Sözleşme, tarafların anlaşmasıyla kurulur ancak hukuki sonuçlarını doğurması, alıcının beğenme iradesini açıklaması olan koşulun gerçekleşmesine bağlıdır. Olayda, denemek veya gözden geçirmek amacıyla malı teslim alan alıcı (K), kararlaştırılan bir haftalık süre içerisinde beğenme iradesini kullanma hakkına sahiptir. TBK m. 251 uyarınca alıcı, satılanı beğenip beğenmediğini kararlaştırılan süre içinde bildirmekle yükümlüdür. Alıcının beğenme iradesini açıklaması açıkça olabileceği gibi örtülü (zımni) de olabilir. (K)’nın kalemin ucunu değiştirmek üzere bir ustaya bırakması, mal üzerinde deneme amacını aşan bir tasarruf işlemidir ve bu durum, kalemi benimsediğine ve mülkiyetini üzerine alma iradesine sahip olduğuna yönelik kesin bir karine teşkil eder. Bu davranış, örtülü bir beğenme beyanıdır. Ayrıca (S)'ye gönderdiği mesajda bedeli ödeyeceğini bildirmesi de bu iradeyi açıkça teyit etmektedir. Dolayısıyla, (K)'nın bu tasarruf işlemi ve bildirimi ile geciktirici koşul gerçekleşmiş ve o ana kadar askıda olan satış sözleşmesi kesinleşerek hüküm ve sonuçlarını doğurmaya başlamıştır. Bedelin ödenmesi, sözleşmenin kurulması veya kesinleşmesi için değil, kurulan sözleşmenin ifasıyla ilgili bir yükümlülüktür. Sürenin sonunu beklemeye gerek yoktur; alıcı süre dolmadan da beğenme iradesini açıklayabilir. Alıcının eylemi yeni bir icap değil, mevcut sözleşmeyi kesinleştiren koşulun gerçekleştirilmesidir. Önemli Nokta 5: Kefalet sözleşmesi, Türk Borçlar Kanunu (TBK) uyarınca fer'i nitelikte bir sözleşmedir. Bu, kefaletin varlığının ve geçerliliğinin, teminat altına aldığı asıl borcun varlığına ve geçerliliğine bağlı olduğu anlamına gelir. Olayda, asıl borçlu olan 17 yaşındaki (M), sınırlı ehliyetsizdir. Sınırlı ehliyetsizlerin kendilerini borç altına sokan işlemleri, yasal temsilcilerinin rızası olmaksızın askıda hükümsüzdür (noksandır). (M)'nin yasal temsilcisi kredi sözleşmesine icazet vermeyi reddettiği için, bu sözleşme baştan itibaren kesin hükümsüz hale gelmiştir. TBK m. 582/1 'Kefalet sözleşmesi, mevcut ve geçerli bir borç için yapılabilir.' hükmü uyarınca, geçerli bir asıl borç mevcut olmadığından, bu borca bağlı olan kefalet sözleşmesi de kendiliğinden geçersiz olur. Bu temel ilke (fer'ilik), (K)'nin sorumluluğunun doğmasını engeller. Bu nedenle doğru cevap, kefaletin fer'i niteliğine vurgu yapan seçenektir. Diğer seçeneklerin analizi: A) Kefalet sözleşmesinin şekil şartı da bir geçersizlik sebebidir. TBK m. 583, kefilin sorumlu olduğu azami miktarı ve kefalet tarihini 'kendi el yazısıyla' belirtmesini şart koşar. Olayda bu unsurlar bilgisayar çıktısı olduğundan sözleşme şeklen de geçersizdir. Ancak bu durum, fer'ilik ilkesinden kaynaklanan temel geçersizlik sebebini ortadan kaldırmaz. Asıl borç geçerli olsaydı dahi, banka bu şekil eksikliği nedeniyle (K)'ya başvuramayacaktı. Fakat soruda yasal temsilcinin icazet vermemesi olgusu vurgulandığından, en temel ve öncelikli hukuki sonuç fer'ilik ilkesi üzerinden değerlendirilmelidir. B) TBK m. 582/3, borçlunun ehliyetsizliği nedeniyle borçtan sorumlu olmadığı bir durumda, bu durumu bilerek kefil olan kişinin sorumlu olacağını düzenler. Ancak bu bir istisnadır ve kefilin bu durumu 'bildiğinin' ispatı gerekir. Olayda (K)'nin bu durumu bildiğine dair bir bilgi verilmediği gibi, bu istisnaya dayanarak genel kural olan fer'iliği göz ardı etmek hatalıdır. C) Geçersiz bir sözleşmenin başka bir sözleşmeye dönüştürülmesi (tahvil), ancak tarafların geçersizliği bilselerdi diğer sözleşmeyi yapacakları varsayılabiliyorsa mümkündür. Kefalet gibi ağır bir sorumluluk getiren sözleşmenin, daha ağır sonuçlar doğurabilen bir garanti sözleşmesine otomatik olarak dönüştürülmesi kabul edilemez. E) Sözleşme görüşmelerindeki kusur (culpa in contrahendo) sorumluluğu, sözleşmenin kurulması sürecindeki dürüstlüğe aykırı davranışlardan doğan bir tazminat sorumluluğudur. Bankanın (K)'dan talep ettiği şey, asıl borcun ifasıdır. Bu talep, kefalet sözleşmesine dayanır; sözleşme öncesi bir kusura dayanan tazminat talebi değildir. Bu nedenle bu seçenek de yanlıştır.