6-7. İdarenin Mali Sorumluluğu ve Kamu Hizmeti

Konu Özeti: Önemli Nokta 1: İdare hukukunda idarenin sorumluluğu, hizmet kusuruna dayanan kusurlu sorumluluk ve herhangi bir kusur olmasa dahi idarenin sorumlu tutulduğu kusursuz sorumluluk olmak üzere ikiye ayrılır. Soruda, idarenin faaliyetini hukuka uygun ve kusursuz yürüttüğü belirtildiğinden, kusurlu sorumluluk halleri olan hizmet kusuru ve ağır hizmet kusuru elenmelidir. Kusursuz sorumluluk halleri ise genellikle tehlike (risk) ilkesi ve kamu külfetleri karşısında eşitlik (fedakarlığın denkleştirilmesi) ilkesi olarak iki ana başlıkta incelenir. Sosyal risk ilkesi ise, zararın idari bir faaliyetle doğrudan bağlantısının kurulamadığı, ancak toplumsal bir riskin gerçekleşmesiyle ortaya çıkan ve idarenin tazminle yükümlü tutulduğu istisnai bir durumu ifade eder. Sorudaki olayda, tüm toplumun yararına yürütülen bir bayındırlık faaliyeti (metro inşaatı), belirli bir kişi olan Elif'e özel ve olağandışı bir külfet yüklemektedir. Diğer vatandaşlar bu külfete katlanmazken, Elif ticari kayba uğramaktadır. İşte bu noktada, kamu yararı için yürütülen bir faaliyetin getirdiği özel ve olağandışı zararların, sadece o zarara uğrayan kişinin üzerinde bırakılmaması, tüm topluma paylaştırılması amacıyla 'kamu külfetleri karşısında eşitlik' ilkesi devreye girer. Bu ilke uyarınca idare, kusuru olmasa dahi, Elif'in uğradığı bu özel zararı tazmin etmekle yükümlüdür. Danıştay içtihatları da bu yönde istikrar kazanmıştır. Önemli Nokta 2: İdare hukukunda idarenin mali sorumluluğu, kural olarak hizmet kusuruna dayansa da, bazı durumlarda idarenin hiçbir kusuru olmasa dahi sorumlu tutulabileceği kabul edilmektedir. Bu duruma 'kusursuz sorumluluk' denir. Soruda, idarenin hizmet kusurunun bulunmadığı açıkça belirtilmiştir. Bu nedenle, sorumluluğun hukuki dayanağı kusursuz sorumluluk ilkeleri arasında aranmalıdır. Sosyal risk ilkesi, idarenin doğrudan kendi eyleminden veya kullandığı araçtan kaynaklanmayan, ancak toplumun içinde bulunduğu koşullardan doğan, kaynağı toplumsal olan ve idarenin önlemekle yükümlü olduğu risklerin gerçekleşmesi sonucu ortaya çıkan zararların, yine toplum adına hareket eden idare tarafından tazmin edilmesini öngören bir kusursuz sorumluluk halidir. Terör olayları, toplumsal kargaşalar ve gösteriler sırasında ortaya çıkan ve failleri belirli olmayan veya belirlense bile zararı tazmin etme imkânı bulunmayan zararlar bu kapsamdadır. Somut olayda, (A)'nın zararı, yasal bir gösteri sırasında ortaya çıkan ve kaynağı toplumsal bir olay olan şiddet eylemlerinden kaynaklanmaktadır. İdarenin bu tür riskleri tamamen ortadan kaldırması beklenemese de, bu riskin gerçekleşmesi sonucu mağdur olan bireyin zararının tüm topluma paylaştırılması, yani idare tarafından karşılanması, sosyal risk ilkesinin bir gereğidir. Bu ilkenin temelinde, kamunun faaliyet alanında gerçekleşen zararların bireylerin üzerinde bırakılmaması ve kolektif bir sorumluluk anlayışıyla giderilmesi fikri yatar. Nitekim 1982 Anayasası'nın 125. maddesindeki 'İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.' hükmü, Danıştay içtihatlarıyla bu tür kusursuz sorumluluk ilkelerini de kapsayacak şekilde geniş yorumlanmaktadır. Diğer seçeneklerin elenme nedenleri: - **Hizmet kusuru:** Soruda idarenin makul ve yeterli tüm önlemleri aldığı belirtilerek bu ihtimal açıkça dışlanmıştır. - **Tehlike (Risk) ilkesi:** Bu ilke, idarenin yürüttüğü hizmetin niteliği gereği tehlikeli olması (örneğin, patlayıcı madde depolama, yüksek gerilim hattı işletme) ve bu tehlikeli faaliyetten bir zarar doğması halinde uygulanır. Olaydaki zarar, idarenin tehlikeli bir faaliyetinden değil, toplumsal bir olaydan kaynaklanmaktadır. - **Kamu külfetleri karşısında eşitlik ilkesi** ve **Fedakârlığın denkleştirilmesi ilkesi:** Bu ilkeler, genellikle idarenin hukuka uygun bir eylem veya işlemiyle (örneğin, bayındırlık faaliyeti, kamulaştırma) kamu yararı için belirli kişi veya kişilere özel ve olağandışı bir külfet yüklemesi durumunda gündeme gelir. Olaydaki zarar, idarenin hukuka uygun bir eyleminden değil, üçüncü kişilerin hukuka aykırı fiillerinden doğmuştur.