---
title: "İş sağlığı ve güvenliği, iş ve işçi bulma, çalışma hayatının denetimi ve teftişi — İş Hukuku konu anlatımı"
course: "İş Hukuku"
law: "İş Kanunu"
articles: "İş Kanunu m.77–97"
last_amended: "2012-06-20"
compiled: "2026-10-21"
jurisdiction: "TR"
source: "https://www.hukuksalegitim.com/konu/is-hukuku/is-sagligi-ve-guvenligi-calisma-hayatinin-denetimi-ve-teftisi"
publisher: "Hukuksal Eğitim"
language: "tr"
---

# İş sağlığı ve güvenliği, iş ve işçi bulma, çalışma hayatının denetimi ve teftişi

İş Hukuku › İş Kanunu — [İş Hukuku](https://www.hukuksalegitim.com/konu/is-hukuku)

## Kısaca

İş Kanunu m.87, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 87. maddesidir ve metni 6331 sayılı Kanun'un 37. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır. İş Kanunu m.90, iş arayanların elverişli oldukları işlere yerleştirilmesi ve işverenlere çeşitli işler için uygun işçi bulunması olan iş bulma (aracılık) faaliyetinin hangi kuruluşlarca yerine getirileceğini düzenler.

## Kapsam

Bu konu, İş Kanunu m.77–97 hükümlerini kapsar: on sekiz yaşından küçük işçiler için rapor, iş ve işçi bulmaya aracılık, devletin yetkisi, yetkili makam ve memurlar, yetkili memurların ödevi, muafiyet, işçi ve işverenin sorumluluğu, zabıtanın yardımı.

- [İş Kanunu m.87 — On sekiz yaşından küçük işçiler için rapor](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-87)
- [İş Kanunu m.90 — İş ve işçi bulmaya aracılık](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-90)
- [İş Kanunu m.91 — Devletin yetkisi](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-91)
- [İş Kanunu m.92 — Yetkili makam ve memurlar](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-92)
- [İş Kanunu m.93 — Yetkili memurların ödevi](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-93)
- [İş Kanunu m.94 — Muafiyet](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-94)
- [İş Kanunu m.96 — İşçi ve işverenin sorumluluğu](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-96)
- [İş Kanunu m.97 — Zabıtanın yardımı](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-97)

Yürürlükten kaldırılmış: m.77, m.78, m.79, m.80, m.81, m.82, m.83, m.84, m.85, m.86, m.88, m.89, m.95.

## [İş Kanunu m.87 — On sekiz yaşından küçük işçiler için rapor](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-87)

Madde, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 87. maddesidir ve metni 6331 sayılı Kanun'un 37. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır. Madde, eski haliyle, on sekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçiler bakımından işe girişte ve çalışma sürecinde işveren tarafından alınması gereken rapor yükümlülüğünü düzenlemekteydi. Maddenin uygulanabilir bir hükmü kalmamıştır. Madde, mülga olduğu için bugün yürürlükte olan bir yükümlülük doğurmaz. Madde, çocuk işçilerin sağlık denetimi ile ilgili idari yaptırımları ve yönetmelik düzeyindeki ayrıntıları da düzenlemez.

### On sekiz yaşından küçük işçiler için rapor: hangi kavramlar bilinmeli?

- **Mülga hüküm**: Yürürlükten kaldırılmış, artık uygulanmayan kanun maddesidir. Madde 6331 sayılı Kanun'un 37. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır, bu nedenle somut olaya uygulanamaz.
- **On sekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçi**: Eski düzende madde bu kişiler bakımından rapor yükümlülüğü öngörüyordu. Bu kavramın bugünkü hukuki sonucu, ilgili kişiler için yeni bir yükümlülük doğmamasıdır.

### On sekiz yaşından küçük işçiler için rapor: hangi sonuçları doğurur?

- Madde mülga olduğundan, on sekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçiler için bu madde gereğince rapor alınması zorunluluğu bugün doğmaz.
- Maddenin mülga edilmesi, çocuk ve genç işçilerin sağlık durumlarının korunmasına ilişkin diğer düzenlemelerin ortadan kalktığı anlamına gelmez; bu konular başka hükümlerde ve yönetmeliklerde aranmalıdır.
- Mülga maddeye dayanılarak yapılan bir işlemin geçerliliği, işlemin yapıldığı tarihte yürürlükte olan hükme göre değerlendirilmelidir.

### On sekiz yaşından küçük işçiler için rapor: sık yapılan hatalar nelerdir?

- Mülga 87. maddeyi bugün de yürürlükte sanarak işverene rapor yükümlülüğü yüklemek.
- Madde mülga olduğu için çocuk işçilerin sağlık korunmasının tamamen ortadan kalktığını varsaymak; bu konu 71. ve 72. maddelerde ve ilgili yönetmeliklerde aranmalıdır.
- Mülga maddenin yerine geçen bir düzenleme varmış gibi atıfta bulunmak; madde metninde böyle bir yollama yoktur.

### Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

- Mülga 87. maddeye ilişkin kararlarda, maddenin yürürlükte olduğu dönemde yapılan işlemler değerlendirilmiştir; bu bağlamda sağlık ve güvenlikle ilgili konuların eski 77 ila 89. maddeler arasında düzenlendiği ve sonradan ilgili mevzuatın değiştiği görülmektedir. (Birinci Bölüm, 2021/9541 E., 21.11.2023; Birinci Bölüm, 2021/44561 E., 21.11.2023; İkinci Bölüm, 2021/9961 E., 02.11.2023)
- Kararlarda, çırak ile işveren arasında iş güvenliği uyuşmazlığı çıkması halinde görevli mahkemenin iş mahkemesi olduğu belirtilmiştir; bu hüküm eski 77 ila 89. madde düzenlemesine dayanmaktadır. (9. Hukuk Dairesi, 2017/6174 E., 2017/16514 K., 24.10.2017; 9. Hukuk Dairesi, 2014/20347 E., 2015/32308 K., 16.11.2015)
- Çocuk çalıştırma yasağına aykırılık ile ilgili bir kararda, 71, 85 ve 87. maddelerin birlikte uygulanacağı ifade edilmiştir. Bu karar, mülga 87. maddenin o dönemde yürürlükte olduğunu göstermektedir. (13. Ceza Dairesi, 2017/4487 E., 2017/12448 K., 09.11.2017)

### Nasıl ispat edilir?

- Mülga bir maddeye dayanılarak talepte bulunan taraf, işlemin tarihinde bu maddenin yürürlükte olduğunu belgeyle kanıtlamalıdır.
- Çocuk ya da genç işçinin yaşı, nüfus kaydıyla ispatlanır; rapor yükümlülüğü ileri sürülüyorsa, rapor bulunmadığını iddia eden taraf mülga hükmün artık uygulanmadığına dayanır.
- İşverenin, mülga 87. maddeye göre rapor aldığını savunması hâlinde, bu raporun tarihini ve içeriğini gösteren belge sunması gerekir.

### Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

- 4857 m.71: Çocukların çalıştırılma yaşı, istisnaları ve çalışma saatleri ile ilgili asıl düzenlemeyi içerir. Mülga 87. maddenin konusuyla yakından bağlantılıdır.
- 4857 m.72: Yer altı ve su altında çalıştırma yasağını düzenler; on sekiz yaşını doldurmamış erkeklerin bu tür işlerde çalıştırılmasını yasaklar.

## [İş Kanunu m.90 — İş ve işçi bulmaya aracılık](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-90)

Madde, iş arayanların elverişli oldukları işlere yerleştirilmesi ve işverenlere çeşitli işler için uygun işçi bulunması olan iş bulma (aracılık) faaliyetinin hangi kuruluşlarca yerine getirileceğini düzenler. Hüküm, iş arayan ile iş arayan arasındaki aracılık ilişkisine ve bu faaliyeti yürüten Türkiye İş Kurumu ile izin verilen özel istihdam büroları ile ilgilidir. Madde, aracılığın hangi koşullarda ve hangi usulle yapılacağını düzenlemez; izin, denetim ve ücret konuları 4904 sayılı Türkiye İş Kurumu Kanunu ile ilgili yönetmeliklerde yer alır. Geçici iş ilişkisi (m.7) ile iş aracılığı arasındaki ayrım ve çalışma hayatının teftişi (m.91-92) bu maddede değil, ilgili maddelerde düzenlenmiştir.

### İş ve işçi bulmaya aracılık: hangi kavramlar bilinmeli?

- **İş aracılığı**: İş arayanın elverişli olduğu işe yerleştirilmesi ya da işverenin çeşitli işler için uygun işçi bulmasına yardım edilmesi faaliyetidir. Aracı, iş arayanla iş sözleşmesiyle bağlı değildir; aracılık bir iş sözleşmesi ilişkisi kurmaz.
- **Türkiye İş Kurumu**: İş bulma faaliyetini yürütmek üzere kurulan kamu kurumudur. Kurumun görevleri ayrıca 4904 sayılı Kanun ile düzenlenmiştir; bu madde yalnızca aracılık görevinin ona verilmesini belirtir.
- **Özel istihdam bürosu**: Türkiye İş Kurumunun dışında, bu konuda izin verilen özel kuruluştur. İzin ve denetimine ilişkin esaslar yönetmelikte yer alır; izin almadan bu faaliyeti yürütmesi hukuka aykırıdır.

### İş ve işçi bulmaya aracılık: hangi şartlar aranır?

- Aracılık faaliyetinin konusu, iş arayanın elverişli olduğu bir işe yerleştirilmesi ya da işverenin çeşitli işler için uygun işçi bulmasına yardımcı olunması olmalıdır.
- Faaliyeti yürüten kuruluş Türkiye İş Kurumu olmalıdır.
- Özel bir kuruluş faaliyeti yürütecekse, bu hususta izin verilmiş bir özel istihdam bürosu olmalıdır; izinsiz kuruluşlar bu görevi yerine getiremez.

### İş ve işçi bulmaya aracılık: hangi sonuçları doğurur?

- Aracılık görevi Türkiye İş Kurumu ya da izin verilmiş özel istihdam bürosu tarafından yerine getirilir.
- İzin almadan iş aracılığı yapan kişi ve kuruluşlar bu maddenin öngördüğü yetkiye sahip değildir.
- Aracılık sözleşmesi, iş arayanla aracı arasında iş sözleşmesi kurmaz; bu sebeple aracı ile iş arayan arasında bağımlı bir çalışma ilişkisi doğmaz.
- Madde emredici niteliktedir; aracılık görevinin başka kuruluşlara kendiliğinden devri bu maddeye göre mümkün değildir.

### Türkiye İş Kurumu ile özel istihdam bürosu arasındaki fark nedir?

- Türkiye İş Kurumu, aracılık görevinin asli sahibi olan kamu kurumudur.
- Özel istihdam bürosu, yalnızca izin verilen ölçüde ve izin kapsamında bu görevi yapan özel kuruluştur.

Sonuç: Her iki kuruluş da maddede sayıldığı için aracılık yapabilir; ancak özel bürolar izin kapsamıyla sınırlıdır.

### Aracılık ile geçici iş ilişkisi arasındaki fark nedir?

- Aracılıkta iş arayan, aracıya iş sözleşmesiyle bağlı değildir.
- Geçici iş ilişkisinde ise geçici işçi, iş sözleşmesiyle özel istihdam bürosuna bağlıdır (m.7).

Sonuç: Aracılık faaliyeti ile geçici iş ilişkisi birbirinden ayrı hukuki ilişkilerdir; bu nedenle aynı sözleşmeler geçici iş ilişkisi hükümlerine tabi tutulamaz.

### İş ve işçi bulmaya aracılık: sık yapılan hatalar nelerdir?

- İzin belgesi olmayan bir kuruluşu özel istihdam bürosu saymak; izin, bu maddeye göre aracılık yetkisinin kaynağıdır.
- Aracılık sözleşmesini iş sözleşmesi saymak ve bu sözleşme üzerinden işçilik ilişkisi kurmak; aracılıkta iş arayan aracıya iş sözleşmesiyle bağlı değildir.
- Aracılık ilişkisini geçici iş ilişkisi ile karıştırmak; her iki ilişkinin hukuki dayanağı ve sonuçları farklıdır (m.7).
- Hizmet alımını alt işverenlik saymak; alt işverenin kendi organizasyonu ve işveren sıfatı bulunmalıdır.

### Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

- Uygulamada, iş bulma sözleşmesinin asıl işveren-alt işveren ilişkisi doğurmayacağı kabul edilmektedir. (22. Hukuk Dairesi, 2014/6347 E., 2014/6744 K., 20.03.2014)
- Bir kişinin işçi temini faaliyetinde bulunmasına rağmen alt işveren sıfatını taşımaması ve kendi organizasyonunun bulunmaması durumunda, bu ilişkinin geçerli bir alt işverenlik sayılmayacağı kabul edilmektedir. (9. Hukuk Dairesi, 2023/1812 E., 2023/6943 K., 11.05.2023)
- Uygulamada, işçi temini sözleşmesi kurulmasına rağmen işin fiilen başka bir kuruluşun organizasyonunda yapılması halinde, sözleşmenin geçerliliği ve işverenin gerçek kimliği somut olayın koşullarına göre değerlendirilmektedir. (9. Hukuk Dairesi, 2023/1812 E., 2023/6943 K., 11.05.2023)
- Yargıtay, iş bulmaya aracılık sözleşmesinin iş sözleşmesi niteliği taşımadığını ve bu nedenle bu sözleşmeye dayanan işçilik ilişkisinin belirli süreli iş sözleşmesi sayılamayacağını kabul etmektedir. (22. Hukuk Dairesi, 2013/33802 E., 2015/8499 K., 02.03.2015)
- Yargıtay, izinsiz faaliyet yürüten bir kuruluşla kurulan iş bulma sözleşmesinin geçersiz sayılabileceğini ve bu sözleşmeye dayanılarak yapılan feshin geçersizliğine karar verilebileceğini kabul etmektedir. (22. Hukuk Dairesi, 2013/33802 E., 2015/8499 K., 02.03.2015)

### Nasıl ispat edilir?

- Aracılık faaliyetinin Türkiye İş Kurumu veya izin verilmiş özel istihdam bürosu tarafından yapıldığını ileri süren taraf, bu iddiasını ilgili kurumun izin belgesi ile ispatlamakla yükümlüdür.
- Karşı taraf, kendisinin izinli bir kuruluş olduğunu ya da iş ilişkisinin aracılık değil başka bir hukuki ilişki olduğunu savunuyorsa, bu savunmayı izin belgesi, hizmet alım sözleşmesi ya da organizasyon belgeleriyle ispatlamalıdır.
- Asıl işveren-alt işveren ilişkisi savunulan hallerde, alt işverenin işveren sıfatını ve kendi organizasyonunu bulunduğunu ispatlama yükü, alt işverenlik ilişkisini ileri süren tarafa aittir.

### Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

- 4857 m.7: Geçici iş ilişkisini düzenler ve madde 90'daki aracılıktan ayrılır; özel istihdam bürosunun geçici işçi çalıştırması ayrı bir ilişki olarak m.7'de düzenlenmiştir.
- 4857 m.91: Çalışma hayatı mevzuatının denetimini düzenler; iş aracılığının denetimiyle ilgilidir ancak aracılığın kendisini düzenlemez.
- 4904 sayılı Türkiye İş Kurumu Kanunu: Türkiye İş Kurumunun görevlerini ve özel istihdam bürolarının kuruluş, izin ve denetimine ilişkin esasları düzenler; madde 90 bu kanunda ayrıntılandırılmıştır.

## [İş Kanunu m.91 — Devletin yetkisi](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-91)

Madde, Devletin çalışma hayatıyla ilgili mevzuatın uygulanmasını izleme, denetleme ve teftiş görevini ve bu görevin iş müfettişlerince yerine getirileceğini düzenler. Ayrıca işçilerin bireysel alacaklarına ilişkin başvurular üzerine teftiş yapılabilmesinin koşulunu ve askeri işyerleri ile yurt güvenliği için gerekli malzeme üreten işyerlerinde denetimin ayrı bir yönetmelikle yürütülmesini belirler. Kime uygulandığı bakımından madde, iş ilişkisi taraflarından çok devletin denetim yetkisini konu alır; denetlenen işverenler ve işçiler bu yetkinin muhatabıdır. Teftişin usulünü, iş müfettişlerinin yetkilerini ve ilgililerin yükümlülüklerini düzenlemez (m.92); müfettişlerin gizlilik yükümlülüğü (m.93) ve iş bulma faaliyeti (m.90) ayrı maddelerde yer alır. Yargı yoluna ve itiraz süresine ilişkin hükümler de m.92 kapsamındadır.

### Devletin yetkisi: hangi kavramlar bilinmeli?

- **Teftiş ve denetleme**: Çalışma hayatıyla ilgili mevzuatın uygulanıp uygulanmadığının izlenmesi, denetlenmesi ve iş müfettişlerince incelenmesi faaliyetidir. Madde, bu görevi devletin yetkisi olarak tanımlar.
- **İş müfettişi**: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına bağlı, teftiş ve denetleme yetkisi bulunan ve sayısı ihtiyaca yetecek nitelikte olan görevlilerdir. Denetimin asıl yürütücüsü bunlardır.
- **Bireysel alacak**: İşçinin kanundan, iş sözleşmesinden veya toplu iş sözleşmesinden doğan, kişisel olarak kendisine ait alacaklarıdır. Maddede yer alan başvuru yoluyla teftiş yapılabilmesinin konusunu oluşturur.
- **Askeri işyeri ve yurt güvenliği için gerekli malzeme üreten işyeri**: Denetiminin ve sonuçlarına ilişkin işlemlerin genel hükümlerden ayrı bir usulle yürütüleceği özel işyeri kategorisidir. Bu işyerlerinde işlemler Milli Savunma Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca birlikte hazırlanacak yönetmeliğe göre yapılır.

### Devletin yetkisi: hangi şartlar aranır?

- Denetimin konusunun çalışma hayatıyla ilgili mevzuat olması gerekir.
- Denetimin Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına bağlı ve teftiş yetkisi bulunan iş müfettişlerince yapılması gerekir.
- Bireysel alacaklara ilişkin başvuruya dayalı işlem yapılabilmesi için başvurunun işçilerden gelmesi ve konusunun kanundan, iş veya toplu iş sözleşmesinden doğan bireysel alacak olması gerekir.
- Bireysel alacaklara dayalı başvurunun işlem konusu yapılabilmesi için iş sözleşmesinin devam etmesi gerekir.
- Askeri işyeri veya yurt güvenliği için gerekli malzeme üreten işyeri söz konusuysa denetim ve sonuçlarına ilişkin işlemler, Milli Savunma Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca birlikte hazırlanan yönetmeliğe göre yürütülmelidir.

### Devletin yetkisi: hangi sonuçları doğurur?

- Devlet çalışma mevzuatının uygulanmasını izler, denetler ve teftiş eder; bu görev iş müfettişlerince yerine getirilir.
- İşçinin bireysel alacaklarına ilişkin başvurusu, iş sözleşmesinin devam etmesi koşuluyla teftiş işlemine konu olabilir.
- İş sözleşmesi sona ermişse bu madde uyarınca bireysel alacaklara ilişkin başvuru ile işlem yapılması, sözleşmenin devamı koşuluna bağlı olduğundan mümkün görünmemektedir.
- Askeri işyerleri ve yurt güvenliği için gerekli malzeme üreten işyerlerinde denetim ve sonuçlarına ilişkin işlemler, genel usulden ayrı bir yönetmelikle yürütülür.
- Madde, denetime tabi olan işverene ya da işçiye doğrudan bir yükümlülük yüklemez; yükümlülükler m.92 ve sonrasında yer alır.

### Resen denetim ile işçi başvurusu üzerine işlem arasındaki fark nedir?

- Devlet, çalışma mevzuatının uygulanmasını kendiliğinden izler, denetler ve teftiş eder.
- İşçinin bireysel alacaklarına ilişkin başvurusu üzerine işlem yapılabilir; bu hal ikinci fıkraya bağlıdır.

Sonuç: Başvuru yolu yalnızca bireysel alacaklar ve iş sözleşmesinin devam etmesi koşuluyla açılmıştır; resen denetimin kapsamı bu koşula bağlı değildir.

### Genel işyerleri ile askeri işyeri ve yurt güvenliği üretim işyerleri arasındaki fark nedir?

- Genel işyerlerinde denetim, birinci fıkra uyarınca iş müfettişlerince yapılır.
- Askeri işyerleri ile yurt güvenliği için gerekli malzeme üreten işyerlerinde denetim ve sonuçlarına ilişkin işlemler ayrı bir yönetmeliğe tabidir.

Sonuç: Bu işyerlerinde işlemlerin usulü Milli Savunma Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca birlikte hazırlanacak yönetmelikle belirlenir.

### Devletin yetkisi: sık yapılan hatalar nelerdir?

- Madde 91'i resen denetim yetkisinin de başvuru koşuluna bağlı olduğunu düşünerek uygulamak; ikinci fıkradaki koşul yalnızca bireysel alacak başvurusu bakımından geçerlidir.
- Askeri işyerleri ve yurt güvenliği için malzeme üreten işyerlerini genel teftiş usulüne tabi tutmak; bu işyerleri ayrı yönetmeliğe tabidir.
- Teftiş raporunun işçi alacağına ilişkin kısmına karşı itiraz süresinin otuz gün olduğunu gözden kaçırmak; bu süre m.92'de düzenlenmiştir ve madde 91'den ayrıdır.
- Teftiş raporunu kesin ve tartışılamaz bir belge saymak; tutanaklar aksi kanıtlanıncaya kadar geçerlidir, karşı taraf itiraz edebilir.

### Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

- İş sözleşmesi fiilen sona eren işçilerin bireysel alacaklarına ilişkin şikâyetlerin, 6111 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra da bölge müdürlüklerince incelenmesinin tartışmalı olduğu kabul edilmektedir. (Danıştay 10. Daire Başkanlığı, 2011/6751 E., 2016/562 K., 28.01.2016)
- Madde 91'in ikinci fıkrasındaki "iş sözleşmesinin devam etmesi kaydı"nın Anayasa'ya uygunluğu tartışılmış ve ibarenin bu yönüyle değerlendirilmesi yapılmıştır. (2017/178 E., 2018/82 K., 11.07.2018)
- Teftiş raporlarında işçi alacaklarına ilişkin kısımlara karşı otuz gün içinde yetkili iş mahkemesine itiraz edilebildiği ve bu itirazın hüküm altına alınan alacağın tahsilini engellemediği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2025/256 E., 2025/570 K., 24.09.2025)
- Genel teftişle düzenlenen tutanağın işyerinin genel uygulamasını içermesi halinde bu tutanağa karşı Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı aleyhine dava açılabileceği ve deliller toplanarak karar verileceği kabul edilmektedir. (Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 23. Hukuk Dairesi, 2020/69 E., 2024/1214 K., 24.09.2024)
- Teftiş raporlarının ve tutanakların esas alınmasında, devletin çalışma hayatını izleme görevinin kapsamına ilişkin değerlendirmelerin yapıldığı görülmektedir. (9. Hukuk Dairesi, 2023/1230 E., 2023/4090 K., 20.03.2023)

### Nasıl ispat edilir?

- Teftiş raporuna veya tutanağa dayanarak alacak talep eden işçi, bu belgenin işçi alacağına ilişkin kısmını ileri sürmekle ispat yükünü taşır.
- İş müfettişlerince tutulan tutanaklar aksi kanıtlanıncaya kadar geçerlidir; bu nedenle karşı taraf, tutanağın aksini yazılı delille ispatlamak zorundadır.
- Tutanağa karşı itiraz eden taraf, itirazında belirttiği uyuşmazlığı ispat etmekle yükümlüdür.
- Bireysel alacak başvurusunun dayanağı olan iş sözleşmesinin devam ettiğini, başvuruyu yapan işçi ispat etmelidir; sözleşmenin sona erdiği iddiası karşı tarafça ileri sürülüyorsa o taraf bunu ispatlar.

### Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

- 4857 m.90: İş arayanlara iş bulma ve aracılık hizmeti, Türkiye İş Kurumu ve izinli özel istihdam bürolarınca yürütülür; m.91 ile aynı yetki düzeninde yer alan ama ayrı bir faaliyet alanıdır.
- 4857 m.92: Teftişin yetkili memurlarının işyerlerine girme, belge isteme ve ilgililerin yükümlülüklerini düzenler; m.91'in uygulanmasını sağlayan usul hükümleridir.
- 4857 m.93: İş müfettişlerinin işyeri sırlarını ve başvuran işçilerin kimliğini gizli tutma yükümlülüğünü düzenler; m.91 kapsamındaki denetimin sınırını çizer.

## [İş Kanunu m.92 — Yetkili makam ve memurlar](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-92)

4857 sayılı İş Kanunu'nun 92. maddesi, iş müfettişlerinin çalışma hayatını izleme, denetleme ve teftiş yetkilerinin kapsamını, teftiş sırasında işveren, işçi ve ilgili kişilerin yükümlülüklerini ve müfettişlerce tutulan tutanakların ve düzenlenen raporların geçerliliğini ve itiraz yolunu düzenler. Madde, işyerleri, eklentiler, belgeler, araç gereç ve makineler üzerindeki inceleme yetkisini; işçilerin yaşam, sağlık, güvenlik, eğitim ve dinlenme koşullarına ilişkin tesisleri görmeyi ve suç sayılan eylemlerde önlem almayı kapsar. Madde, işverenlik ve işçilerin müfettişe karşı ifade verme, belge gösterme ve kolaylık sağlama yükümlülüklerini de kapsar. Maddenin uygulanması iş müfettişleri ve teftiş yapılan işyerleri bakımından geçerlidir. Müfettişlerin inceleme sırasında uyacağı esasları ve gizlilik yükümlülüğünü düzenlemez (m.93). Denetimin genel çerçevesini ve devletin yetkisini düzenlemez (m.91). İş ve işçi bulma faaliyetleri düzenlemez (m.90). Teftiş raporu iptali davası ve idari yaptırımlar bakımından ayrıca yönetmelik ve idari yargı yolu gündeme gelebilir; bu konular bu maddenin kapsamında değildir.

### Yetkili makam ve memurlar: hangi kavramlar bilinmeli?

- **İş müfettişi**: Çalışma hayatını izleme, denetleme ve teftişle görevli, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına bağlı kamu görevlisidir. Yetkileri yalnızca bu maddede ve 91. maddede düzenlenen teftiş alanıyla sınırlıdır.
- **Tutanak**: İş müfettişinin inceleme sırasında düzenlediği, belge veya beyanlara dayanan yazılı kayıttır. Hazır bulunan işveren, işçi veya üçüncü kişinin beyanına dayanarak düzenlenip ilgililerce imzalanan tutanaklar da bu kapsamdadır.
- **Aksi kanıtlanıncaya kadar geçerlilik**: Tutanağın doğru kabul edilmesi, karşı tarafın aksini kanıtlamasına bağlıdır. Aksi ancak güçlü delille, özellikle yazılı delille ortaya konabilir; soyut tanık beyanı bu amaçla yeterli görülmemektedir.
- **Rapor**: İş müfettişinin inceleme sonucunu yazıya döktüğü belgedir. Raporun tutanaklarla birlikte değerlendirilmesi gerekir; yalnızca müfettişin düzenlemiş olması kanıt değeri için yeterli değildir.
- **İşçi alacakları**: İşçinin iş sözleşmesinden ve kanundan doğan ücret, izin, fazla çalışma gibi parasal haklarıdır. Maddedeki itiraz ve tahsil düzenlemesi yalnızca bu alacaklara ilişkin kısımlar bakımından geçerlidir.

### Yetkili makam ve memurlar: hangi şartlar aranır?

- Teftişin, iş hayatının izlenmesi, denetlenmesi ve teftişi görevi kapsamında bir iş müfettişi tarafından yapılması gerekir.
- İnceleme, işyerleri ve eklentileri, işin yürütülme tarzı, ilgili belgeler, araç gereç, cihaz, makine, ham ve işlenmiş madde ile iş için gerekli malzeme üzerinde yapılmalıdır.
- İncelemede 93. maddede yazılı esasların gözetilmesi ve işin normal gidişinin mümkün olduğu kadar aksatılmaması gerekir.
- Müfettişin, işçilerin yaşam, sağlık, güvenlik, eğitim, dinlenme veya oturup yatma koşullarına ilişkin tesis ve tertipleri görme yetkisi bulunmalıdır.
- İşveren, işçi ve ilgili kişilerin müfettiş tarafından çağrıldıklarında gelmesi, ifade ve bilgi vermesi, belge ve delil getirip göstermesi gerekir; bu yükümlülük geciktirilmeksizin yerine getirilmelidir.
- Müfettişin tutanak veya rapor düzenlemesi için inceleme sonucunda belge, beyan veya tespit bulunmalıdır.
- Tutanağın işçi alacaklarına ilişkin kısmına karşı, otuz gün içinde yetkili iş mahkemesine itiraz edilmesi gerekir; bu süre geçirilirse itiraz yoluna başvurulamaz.
- Suç sayılan eylemlere rastlandığında, Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikte belirtilen usulle önlem alınması gerekir.

### Yetkili makam ve memurlar: hangi sonuçları doğurur?

- Müfettişlerce tutulan tutanaklar aksi kanıtlanıncaya kadar geçerlidir; karşı taraf aksini kanıtlamakla yükümlüdür.
- İşveren, işçi ve ilgili kişiler çağrıldıklarında gelmek, ifade ve bilgi vermek, belge ve delil göstermek zorundadır.
- İşveren ve ilgililer müfettişin görevini yapması için her türlü kolaylığı göstermek ve isteklerini geciktirmeksizin yerine getirmek zorundadır.
- Tutanağın işçi alacaklarına ilişkin kısmına karşı otuz gün içinde iş mahkemesine itiraz edilirse tutanak bu ölçüde yargı denetimine girer.
- Otuz günlük süre geçirilirse tutanağın işçi alacağına ilişkin kısmına karşı itiraz yolu kapanır ve tutanak geçerliliğini korur.
- İş mahkemesinin kararına karşı 5521 sayılı Kanun'un 8. maddesi uyarınca kanun yoluna başvurulabilir.
- Kanun yoluna başvurulması, mahkemece hükmedilen işçi alacağının tahsilini durdurmaz.
- Suç sayılan eylemlere rastlandığında müfettiş, yönetmelikte belirtilen şekilde bu hâlleri önleme yetkisini kullanır.

### Tutanak ile rapor arasındaki fark nedir?

- Tutanak, belgeye ya da hazır bulunanların beyanına dayanarak düzenlenen ve imza ile doğruluğu teyit edilen kayıttır.
- Rapor, müfettişin tutanaklara dayanarak vardığı sonucu yazıya döktüğü belgedir.

Sonuç: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, raporun yalnızca müfettişçe düzenlenmiş olmasının tek başına kanıt değeri sağlamayacağını, ekli tutanaklarla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini kabul etmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2015/2680 E., 2018/214 K., 14.02.2018; Hukuk Genel Kurulu, 2018/247 E., 2021/1173 K., 07.10.2021)

### Tutanağın genel tespiti ile işçi alacağına ilişkin tespit arasındaki fark nedir?

- Genel bir uygulamaya ilişkin tespit, bireysel bir alacağı doğrudan hesaplamayan tutanak veya rapordur.
- İşçi alacaklarına ilişkin kısım, işçinin parasal hakkına dair tespit içerir.

Sonuç: Yalnızca işçi alacaklarına ilişkin kısımlara karşı 30 gün içinde iş mahkemesine itiraz edilebilir; genel tespitin iptali için ayrı dava yolu gündeme gelebilir. (Hukuk Genel Kurulu, 2025/256 E., 2025/570 K., 24.09.2025)

### Beyan ile tespit: fark nedir?

- İşverenin müfettişe söylediği ve tutanağa geçen beyan, ödeme veya uygulama taahhüdü içeriyorsa işveren aleyhine geçerli bir ikrar sayılmaktadır.
- İşçi aleyhine yapılan saptamalar, tutanağın aksi kanıtlanıncaya kadar geçerli olduğu kapsamda değerlendirilir.

Sonuç: İşçi aleyhine saptama, işçinin açtığı davada eşdeğer yazılı delille çürütülmelidir; işveren beyanı ise bağlayıcı kabul edilir. (Hukuk Genel Kurulu, 2009/2 E., 2009/48 K., 04.02.2009)

### İtiraz ile kanun yolu: fark nedir?

- Tutanağa karşı itiraz, otuz günlük süre içinde iş mahkemesine yapılır.
- İş mahkemesinin kararına karşı 5521 sayılı Kanun'un 8. maddesine göre kanun yoluna başvurulabilir.

Sonuç: Kanun yoluna başvurulması, mahkemece hükmedilen işçi alacağının tahsilini engellemez.

### Yetkili makam ve memurlar: sık yapılan hatalar nelerdir?

- Müfettiş raporunu yalnızca müfettişin düzenlemiş olması nedeniyle kendiliğinden geçerli saymak; raporun dayanak tutanaklarıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini gözden kaçırmak.
- Tutanağın aksinin soyut tanık beyanıyla çürütülebileceğini kabul etmek.
- İşçi alacağına ilişkin kısım ile genel tespit arasındaki farkı göz ardı edip her tutanağa otuz günlük itiraz süresini uygulamak.
- Otuz günlük itiraz süresinin başlangıcını belirlemeden süre hesabı yapmak.
- İş mahkemesinin kararına karşı kanun yoluna başvurulmasının işçi alacağının tahsilini durduracağını sanmak; maddeye göre tahsil engellenmez.
- İşveren beyanının tutanağa geçmesini sıradan bir not gibi değerlendirmek; ödeme veya uygulama taahhüdü içeren beyan bağlayıcı kabul edilmektedir.

### Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, iş müfettişi raporunun yalnızca müfettişçe düzenlenmiş olmasını tek başına yeterli görmemekte; raporun dayanak tutanaklarla birlikte değerlendirilmesini gerekli saymaktadır. (Hukuk Genel Kurulu, 2015/2680 E., 2018/214 K., 14.02.2018)
- Hukuk Genel Kurulu, tutanağın kabulü için tarafların ihtirazi kayıt koymadan imzaladığı, belgeye dayalı ya da hazır bulunanların beyanına dayanan ve imzası inkâr edilmeyen tutanakların geçerli kabul edilmesi gerektiğini belirtmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2009/2 E., 2009/48 K., 04.02.2009)
- Yargıtay, işçi alacaklarına ilişkin tespitler bakımından tutanağın aksi kanıtlanıncaya kadar geçerli olduğunu ve karşı tarafın aksini eşdeğer delille kanıtlaması gerektiğini kabul etmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2025/256 E., 2025/570 K., 24.09.2025; Hukuk Genel Kurulu, 2018/247 E., 2021/1173 K., 07.10.2021)
- Uygulamada, müfettiş tespitinin soyut tanık beyanıyla çürütülemeyeceği ve aksinin yazılı delille gösterilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2009/2 E., 2009/48 K., 04.02.2009)
- Tutanak veya raporun genel bir uygulamaya ilişkin olması ve bireysel alacak tespiti içermemesi hâlinde, bu belgeye karşı iş mahkemesinde dava açılabileceği ve delillerin toplanarak karar verilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2025/256 E., 2025/570 K., 24.09.2025; Hukuk Genel Kurulu, 2018/1019 E., 2021/1037 K., 21.09.2021)
- Tutanağın işçinin Kuruma başvurusundan sonra düzenlenmesi veya işçinin sözleşmesi sona erdikten sonra yapılmış olması hâlinde, tutanağın dayanağı ve zamanı tartışılarak değerlendirme yapılmaktadır. (Hukuk Genel Kurulu, 2019/266 E., 2021/1462 K., 18.11.2021)

### Nasıl ispat edilir?

- Tutanağın aksinin ispatı, tutanağa karşı çıkan tarafa aittir; karşı taraf aksini yazılı belge veya eşdeğer delille kanıtlamak zorundadır.
- Tanık beyanı, müfettiş tespitini tek başına çürütmek için yeterli değildir; yazılı delil gerekir.
- İşveren beyanı tutanağa geçmişse ve ödeme veya uygulama taahhüdü içeriyorsa, işveren bu beyana bağlıdır; işverenin aksini ispat yükü ağır olur.
- Rapor ile birlikte ekli tutanaklar ibraz edilmeli ve mahkemece birlikte değerlendirilmelidir.
- İşçi alacağına ilişkin itirazda süre (otuz gün) ve tebliğ tarihi ispatlanmalıdır; süre geçmişse itiraz reddedilir.

### Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

- 4857 m.91: Teftiş yetkisinin dayanağı olan devletin denetim ödevini düzenler; 92. madde bu ödevin uygulanmasına ilişkin müfettiş yetkilerini belirler.
- 4857 m.93: Müfettişin inceleme sırasında uyacağı esasları ve gizlilik yükümlülüğünü düzenler; 92. maddede atıf yapılan esaslar bu maddededir.
- 4857 m.97: Teftiş ve denetim sırasında işverenin ya da işyerinin yükümlülüklerine aykırılık hâlinde uygulanacak idari yaptırımlarla ilişkilidir.
- 5521 sayılı Kanun m.8: Maddede açıkça atıf yapılan kanun yolu hükmüdür; iş mahkemesi kararına karşı başvuru bu maddeye göre yapılır.

## [İş Kanunu m.93 — Yetkili memurların ödevi](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-93)

Madde, iş müfettişlerinin görevlerini yürütürken uyacakları gizlilik yükümlülüğünü düzenler. Düzenlenen konular; müfettişlerin işin normal gidişini ve işyerinin işleyişini aksatmama, durdurmama ve güçleştirmeme ödevi ile işveren ve işyerine ait meslek sırları, ekonomik ve ticari durumlara ilişkin bilgileri ve bilgi verenlerin kimliklerini açıklamama yükümlülüğüdür. Kişi bakımından iş müfettişlerine ve bu görevleri yürüten kişilere uygulanır. Madde, müfettişlerin denetim yetkilerini (m.92), işveren, işçi ve ilgililerin bilgi verme ve belge gösterme yükümlülüğünü (m.92), tutanak ve raporların geçerliliğini ve itiraz usulünü (m.92), işçilerin baskı ve kötü davranıştan korunmasını (m.96) düzenlemez. Ayrıca yetkili makamların tutanak ve rapor düzenlemesine ilişkin usul ve Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nun uygulanması bu maddede yer almaz.

### Yetkili memurların ödevi: hangi kavramlar bilinmeli?

- **Gizli tutma yükümlülüğü**: İş müfettişinin görevi sırasında gördüğü ve öğrendiği bilgileri üçüncü kişilere açıklamamasıdır. Yükümlülük, açıklanması gerekmeyen bilgiler için geçerlidir; resmi işlemin yürütülmesi için zorunlu olan açıklamalar bu kapsamın dışındadır.
- **Meslek sırları ve şartları**: İşverenin ve işyerinin üretim, teknik ve iş yürütme yöntemlerine ilişkin, dışarıya kapalı tutulan bilgilerdir. Maddede bu bilgiler ekonomik ve ticari hal ve durumlarla birlikte sayılmıştır.
- **Ekonomik ve ticari hal ve durumlar**: İşverenin mali yapısı, ticari ilişkileri ve faaliyetine dair ekonomik durumunu gösteren bilgilerdir. Müfettişin gördüğü ve öğrendiği bu bilgiler gizli tutulur.
- **Kimlik ve isimlerin açıklanmaması**: Müfettişe bilgi ve ifade veren, kendisine başvuran veya ihbarda bulunan işçi ve diğer kişilerin adlarının ve kimliklerinin üçüncü kişilere bildirilmemesidir. Bu koruma, açıklama zorunluluğu bulunmadıkça geçerlidir.
- **İşin normal gidişini aksatmama ödevi**: Müfettişin inceleme yaparken işyerinin çalışmasını engellememesi, durdurmaması ve güçleştirmemesi gerektiğini ifade eder. Ödev, incelemenin niteliğine göre mümkün olduğu ölçüde geçerlidir.

### Yetkili memurların ödevi: hangi şartlar aranır?

- Gizliliği yükümlü kişinin iş müfettişi olması veya görevi gereği bu sıfatla denetim yapan kişi olması bulunmalıdır.
- Bilginin görev sırasında, yani denetim, teftiş veya incelemeler yoluyla gördüğü ya da öğrendiği bir bilgi olması gerekir.
- Bilgi, işverenin ve işyerinin meslek sırları ile şartları veya ekonomik ve ticari durumlarına ilişkin olmalıdır.
- Açıklama, resmi işlemlerin yürütülüp sonuçlandırılması bakımından gerekli bulunmamalıdır.
- Kimlik bakımından, bilgi ve ifade alınan, başvuran veya ihbarda bulunan işçi ve diğer kişilerin isimleri ile kimlikleri açıklanmamalıdır.
- Görevin yürütülmesinde işin normal gidişi ve işyerinin işleyişi, inceleme konusunun niteliğine göre mümkün olduğu kadar aksatılmamalı, durdurulmamalı ve güçleştirilmemelidir.

### Yetkili memurların ödevi: hangi sonuçları doğurur?

- Müfettiş, gizlilik yükümlülüğünü ihlal ederek işverenin meslek sırlarını veya ekonomik ve ticari durumunu açıklarsa bu davranış, kanunda belirtilen yükümlülüğe aykırılık oluşturur.
- Gizlilik yükümlülüğünün ihlali halinde kişinin sorumluluğu, madde metninde ayrıca düzenlenmiş olmakla birlikte, Türk Ceza Kanunu ve Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında doğabilecek sorumluluklarla birlikte değerlendirilir.
- Bilgi, resmi işlemin yürütülüp sonuçlandırılması için açıklanması gerekli ise gizlilik yükümlülüğü bu ölçüde sona erer.
- İşçilerin ve ihbarda bulunanların isim ve kimliklerinin açıklanmaması, bu kişilerin korunmasına yöneliktir; açıklama zorunluluğu bulunmadıkça kimlik bilgisi üçüncü kişilere verilmez.
- Müfettişin işin normal gidişini ve işyerinin işleyişini aksatması, durdurması veya güçleştirmesi, madde bakımından gizlilik dışında bir yükümlülük ihlali olarak değerlendirilir.

### Görev sırasında öğrenilen bilgi ile resmi işlem için açıklanan bilgi arasındaki fark nedir?

- Müfettişin denetim sırasında gördüğü ve öğrendiği işveren sırları, gizli tutulması gereken bilgilerdir.
- Resmi işlemin yürütülüp sonuçlandırılması için açıklanması gereken bilgiler, maddenin gizlilik kapsamı dışındadır.

Sonuç: Açıklama zorunluluğu varsa gizlilik ihlali oluşmaz; zorunluluk yoksa açıklama yükümlülüğe aykırılık sayılır.

### Bilgi veren işçinin kimliği ile bilginin içeriği arasındaki fark nedir?

- İfade veren, başvuran veya ihbarda bulunan kişilerin isim ve kimlikleri ayrıca korunur.
- İşverenin meslek sırları ve ticari durumlarına ilişkin içerik, işletme bilgisi olarak korunur.

Sonuç: Kimlik koruması, bilginin içeriğinden bağımsız olarak, açıklama gerekmediği sürece geçerlidir.

### Yetkili memurların ödevi: sık yapılan hatalar nelerdir?

- Gizlilik yükümlülüğünü mutlak sanmak; açıklama zorunluluğu bulunan resmi işlem bilgilerinin de gizli kaldığını varsaymak.
- Kimlik koruması ile tutanağın geçerliliğini birbirine karıştırmak; m.93 kimliğin açıklanmamasını düzenler, tutanağın delil gücünü düzenlemez.
- Müfettişin işin normal gidişini aksatmama ödevini yalnız işveren lehine yorumlamak ve işçinin ifade verme hakkını göz ardı etmek.
- Gizlilik ihlalini yalnızca kişisel sorumluluk olarak görüp, sorumluluğun TCK ve KVKK ile ilişkisini atlamak.

### Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

- İş müfettişlerinin tuttuğu tutanakların aksi kanıtlanıncaya kadar geçerli olduğu kabul edilmektedir; bu geçerlilik m.93 ile değil m.92 ile kurulmuş bir kurallar bütünüdür. (9. Hukuk Dairesi, 2024/11894 E., 2024/13586 K., 15.10.2024)
- Müfettiş raporunun yalnızca müfettiş tarafından düzenlenmiş olması, geçerli bir belge sayılması için yeterli görülmemekte; rapora dayanak alınan tutanaklarla birlikte değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (9. Hukuk Dairesi, 2022/6267 E., 2022/7225 K., 08.06.2022)
- Bu Kanun kapsamındaki teftiş ve incelemelerde m.92, 93, 96 ve 97'nin birlikte uygulanacağı kabul edilmektedir. (2024/70 E., 2025/36 K., 11.02.2025; 10. Daire, 2017/1983 E., 2022/5454 K., 24.11.2022)

### Nasıl ispat edilir?

- Gizlilik yükümlülüğünün ihlalini ileri süren taraf, müfettişin açıkladığı bilginin işverenin meslek sırrı veya ekonomik ve ticari durumu olduğunu ve açıklanmasının zorunlu olmadığını ispatlamakla yükümlüdür.
- Açıklamanın resmi işlemin yürütülmesi için zorunlu olduğunu savunan müfettiş veya kurum, bu zorunluluğu resmi işlem belgeleriyle ortaya koymalıdır.
- Kimlik açıklamasının ihlal olduğunu ileri süren işçi, isim ve kimliğin müfettiş tarafından üçüncü kişiye bildirildiğini belge veya tanık ile ispatlamalıdır; soyut iddia yeterli değildir.
- Müfettiş raporları ve tutanaklar, aksi kanıtlanıncaya kadar geçerli kabul edildiğinden, bunların içeriğine karşı çıkan taraf aksini yazılı delille ortaya koymalıdır. (9. Hukuk Dairesi, 2024/11894 E., 2024/13586 K., 15.10.2024)

### Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

- 4857 m.91: Müfettişlerin görevinin dayanağıdır; denetim ve teftiş yetkisinin kapsamını belirler, bu maddedeki gizlilik ödevi bu görevin yürütülmesinde ortaya çıkar.
- 4857 m.92: Müfettişlerin işyerini inceleme yetkisini ve işveren ile işçilerin bilgi verme ve belge gösterme yükümlülüğünü düzenler; m.93 bu yetkinin kullanılmasında gizlilik ve aksatmama sınırını koyar.
- 4857 m.96: Müfettişe ifade veren işçilerin işveren tarafından baskı ve kötü davranışa maruz bırakılmasını yasaklar; m.93'teki kimlik koruması bu korumayla birlikte işler.

## [İş Kanunu m.94 — Muafiyet](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-94)

4857 sayılı İş Kanunu'nun 94. maddesi, işçi ve işverenlerle bunların meslek kuruluşlarının, kendilerini ilgilendiren iş hayatına ilişkin konularda Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına yazılı başvurusunu ve bu başvuruya bağlı belgeleri harç ve vergi yükünden muaf tutan bir istisna düzenler. Muafiyet, dilekçenin yanında ilgili tutanak, evrak, defter ve işlemleri de kapsar. Maddenin uygulanmasında kişinin işçi veya işveren sıfatı, başvurunun yazılı yapılması ve konusunun iş hayatına ilişkin olması esastır. Madde, başvurunun esasına ilişkin karar, inceleme ya da teftiş usulünü düzenlemez (m.91 ve m.92 bakımından ayrıca bakınız). Teftiş yetkisi ve denetim sonucunda verilecek yaptırımlar bu maddenin kapsamı dışındadır (m.91, m.98). Diğer merciler tarafından yapılan teftişler de madde kapsamında değildir; bu konuda m.95 ilga edilmiştir. Maddenin işverenin sorumluluğuna ilişkin hükümleri de (m.96) bu maddenin kapsamına girmez.

### Muafiyet: hangi kavramlar bilinmeli?

- **Muafiyet**: Belirli bir işlemin damga vergisi, resim ve harç yükümlülüğünden kanun gereği kurtarılmasıdır. Burada muafiyet dilekçeye ve ona bağlı belgelere tanınmıştır, başvuranın kişisel durumuna değil.
- **Yazılı başvuru**: İşçi, işveren veya meslek kuruluşunun Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına dilekçe ile yaptığı bildirim veya talep. Sözlü başvurular bu muafiyetin kapsamında değerlendirilmez.
- **İş hayatına ilişkin işler**: Başvuru konusunun işçi-işveren ilişkisi, çalışma koşulları veya iş güvenliği gibi iş hukukunu ilgilendiren bir mesele olmasıdır. Konunun niteliği bu ölçütle belirlenir.
- **Meslek kuruluşu**: İşçi veya işverenlerin mesleki menfaatlerini korumak için kurduğu örgüt. Maddede hem işçi hem işveren tarafının meslek kuruluşları sayılmıştır.
- **Damga vergisi, resim ve harç**: Kamu hizmetlerine ve belgelere bağlı mali yükümlülükler. Madde bu yükümlülüklerin başvuru ve ilgili evraka yayılmamasını sağlar.

### Muafiyet: hangi şartlar aranır?

- Başvuranın işçi, işveren veya bunların meslek kuruluşu olması gerekir.
- Başvurunun Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına yazılı olarak yapılması gerekir.
- Başvurunun konusunun başvuranı ilgilendiren ve iş hayatına ilişkin bir iş olması gerekir.
- Muafiyetin kapsamına alınacak belgelerin dilekçeyle ilgili tutanak, evrak, defter ve işlemler olması gerekir.
- Başvuranın kişisel veya ticari bir menfaat için değil, iş hayatına ilişkin bir konuda başvurması gerekir; konu iş hayatı dışındaysa muafiyet uygulanmaz.

### Muafiyet: hangi sonuçları doğurur?

- Yazılı başvuru ve ona bağlı tutanak, evrak, defter ve işlemler damga vergisinden muaftır.
- Aynı belgeler her çeşit resim ve harçtan da muaftır.
- Başvurunun sonucunda verilecek karar muafiyet kapsamında değildir; karar konusundaki yükümlülükler ayrıca değerlendirilir.
- Konusu iş hayatına ilişkin olmayan başvurularda bu muafiyet uygulanmaz.
- Maddede muafiyetin sınırını aşan bir sınırlama yer almaz; muafiyet, madde metninde sayılan belgelerle sınırlıdır.

### Bakanlığa yazılı başvuru ile sözlü başvuru arasındaki fark nedir?

- Yazılı dilekçe ile yapılan başvuru, muafiyet kapsamındadır.
- Sözlü başvuru yazılı biçimde kayda geçirilmedikçe muafiyet kapsamında değerlendirilemez.

Sonuç: Yalnız yazılı başvuru ve ona bağlı belgeler damga vergisi ve harçtan muaf olur.

### İş hayatına ilişkin konu ile iş hayatı dışı konu arasındaki fark nedir?

- Konusu iş hayatına ilişkin olan başvuru muafiyet kapsamındadır.
- Konusu iş hayatıyla ilgisiz olan başvuru bu maddenin kapsamına girmez.

Sonuç: İş hayatı dışı konulu başvurularda muafiyet tanınmaz, genel vergi ve harç hükümleri uygulanır.

### Dilekçe ile dilekçeye bağlı belgeler arasındaki fark nedir?

- Dilekçenin kendisi muafiyetin doğrudan konusudur.
- Dilekçeyle ilgili tutanak, evrak, defter ve işlemler de muafiyet kapsamına alınmıştır.

Sonuç: Bunların her biri ayrı bir vergi veya harç yükümlülüğü doğurmaz.

### Muafiyet: sık yapılan hatalar nelerdir?

- Sözlü yapılan başvuruyu yazılı başvuru gibi değerlendirmek; muafiyeti yalnızca yazılı dilekçe için tanır.
- Muafiyeti Bakanlığa yapılmayan başvurulara veya başka kurumlara yapılan başvurulara genişletmek; madde yalnız Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına yapılan başvuruyu kapsar.
- Muafiyeti dilekçenin dışındaki tüm belgelere ve konulara yaymak; kapsam dilekçe ve ona bağlı tutanak, evrak, defter ve işlemlerle sınırlıdır.
- Madde 95'in mülga olduğunu göz ardı edip diğer merciler tarafından yapılan teftişleri bu muafiyetle ilişkilendirmek.

### Nasıl ispat edilir?

- Muafiyetten yararlanmak isteyen taraf, başvurunun Bakanlığa yazılı yapıldığını dilekçe ile ispatlar.
- Başvurunun iş hayatına ilişkin olduğunu, başvuranın işçi, işveren veya meslek kuruluşu sıfatını taşıdığını gösteren belgelerle ispatlamalıdır.
- Muafiyetin uygulanmadığını ileri süren idare veya karşı taraf, başvurunun iş hayatı dışı bir konuda yapıldığını ispatla yükümlüdür.

### Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

- [4857 sayılı Kanun m.91](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-91): İş müfettişlerinin inceleme ve denetim yetkisini düzenler; Bakanlığa yapılan başvurularla ilgili denetimin hukuki zemini bu maddededir.
- [4857 sayılı Kanun m.96](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-96): İşçilerin ilgili makamlara başvurmaları nedeniyle işverenin kötü davranışını yasaklar; başvuru hakkının korunmasında bu maddeyle birlikte okunur.
- [4857 sayılı Kanun m.95](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-95): Diğer merciler tarafından yapılan teftişleri düzenlemekteydi; 6331 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır, bu nedenle bugünkü uygulamada bağlayıcı değildir.

## [İş Kanunu m.96 — İşçi ve işverenin sorumluluğu](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-96)

Madde, iş denetimi ve teftişine yetkili iş müfettişlerine ifade veren veya bilgi sağlayan işçilerin korunmasını düzenler. Bu korumanın iki yönü vardır: işverenin işçiyi teftişte gerçeği saklamaya, değiştirmeye ya da yanlış beyanda bulunmaya yönlendirmesinin yasaklanması ve işçinin ilgili makamlara başvurması, haber ya da ifade vermesi nedeniyle ona kötü davranılmasının yasaklanması. İkinci fıkra ise işçilerin kötü niyetli davranışlarını, yani gerçeğe aykırı ihbarları ve müfettişe yanlış cevap vermeyi yasaklar. Kişi bakımından madde, işçi ile işveren ilişkisinde uygulanır. Madde, işçinin iş akdinin sonuçlarını düzenlemez; fesih ve işe iade sonuçları m.17 ve m.18 gibi maddelere ait konulardır. Müfettişin yetkisini, işyerine girişini ve zabıtadan yardım talebini düzenlemez (m.91 ve m.97). Müfettişlerin gizlilik yükümlülüğü ile ihbarcının kimliğinin korunması m.93 kapsamındadır. Teftişin usulü ve idari yaptırımlar m.98 ve sonrasında yer alır.

### İşçi ve işverenin sorumluluğu: hangi kavramlar bilinmeli?

- **İş denetimi ve teftişine yetkili iş müfettişi**: Kanunun uygulanmasını denetlemekle görevli, bu sıfatla işçilerden ifade ve bilgi alabilen kamu görevlisidir. Maddedeki koruma, bu müfettişin işçiden ifade ya da bilgi talep etmesine bağlıdır.
- **Telkin**: İşverenin işçiye doğrudan ya da dolaylı biçimde yönlendirici bir etki yapmasıdır. Telkinin açık bir emir olması gerekmez; işçinin beyanını etkileyecek her davranış bu kapsamdadır.
- **Gerçeği saklamaya, değiştirmeye sevk veya zorlama**: İşçinin müfettişe karşı gerçeği gizlemesine ya da beyanını değiştirmesine yönelik yönlendirme ya da baskıdır. Yasak, sevk ve zorlamanın gerçekleşmesi ile sınırlı değildir; teşebbüs ve yönlendirme de bu kapsama girer.
- **Kötü davranış**: İşçinin ilgili makamlara başvurması, haber ya da ifade vermesi nedeniyle işveren tarafından ona yöneltilen olumsuz muamelelerdir. Madde bu davranışın türünü tek tek saymaz; ceza, mobbing benzeri baskı ve işten çıkarma bu alana girebilir.
- **Gerçeğe uygun olmayan haber**: İşçinin işyeri ya da işveren hakkında yaptığı ve doğruluğu olmayan bilgi ya da ihbardır. İkinci fıkra bu tür haberi, gereksiz işlemlere yol açmak ya da işvereni haksız yere kötü duruma düşürmek amacıyla verilmesi halinde yasaklar.
- **Kötü niyetli davranış**: İşçinin müfettişin sorduğu hususlara yanlış cevap vererek denetimi güçleştirmesi ya da yanlış sonuca ulaştırması biçiminde ortaya çıkan davranıştır. Burada aranan, cevabın yanlış olmasının ötesinde bu yönde bir kötü niyetin bulunmasıdır.

### İşçi ve işverenin sorumluluğu: hangi şartlar aranır?

- İş müfettişinin, işçinin ifade ya da bilgisine başvurmuş olması gerekir; bu başvuru olmadan birinci fıkranın telkin yasağı doğmaz.
- İşverenin, işçiyi gerçeği saklamaya, değiştirmeye sevk etmiş ya da herhangi bir suretle zorlamış olması (doğrudan veya dolayısıyla telkin dahil) yasaktır.
- İşçinin ilgili makamlara başvurmuş, haber vermiş ya da ifade vermiş olması gerekir; bu eylemler nedeniyle işverenin işçiye kötü davranışta bulunması yasaktır.
- İşçinin, çalıştığı ya da ayrıldığı işyeri veya işveren hakkında gerçeğe uygun olmayan haber vermesi, gereksiz işlemlerle uğraştırma veya işvereni haksız yere kötü duruma düşürme amacı taşıması yasaktır.
- İşçinin, müfettişin kendisine sorduğu hususlara doğru olmayan cevap vererek denetimi güçleştirmesi ya da yanlış sonuca vardırması kötü niyetli davranış olarak yasaktır.
- Yasak davranışın gerçekleşmesi için işverenin ya da işçinin ayrıca bir zarar doğurması aranmaz; yasağın ihlali, yaptırımı doğurur.

### İşçi ve işverenin sorumluluğu: hangi sonuçları doğurur?

- İşverenin telkin ya da zorlamada bulunması halinde işveren yasağı ihlal etmiş olur; bu ihlal idari ve hukuki yaptırım doğurabilir.
- İşverenin ifade veren işçiye karşı kötü davranışta bulunması halinde, işçi bu davranışlar nedeniyle iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir ve kötüniyet tazminatı talep edebilir.
- İş güvencesi kapsamındaki işçinin, ifade ya da başvuru nedeniyle işten çıkarılması işe iade sonucunu doğurur.
- İş güvencesi kapsamında olmayan işçinin, bu nedenle işten çıkarılması halinde kötüniyet tazminatı isteme hakkı doğar.
- İşçinin gerçeğe uygun olmayan haber verme ya da müfettişe yanlış cevap verme yasağını ihlal etmesi, işçinin sorumluluğunu ve yaptırımını doğurur.
- İşçinin doğru beyanda bulunması ya da ilgili makama başvurması, tek başına bir kusur ya da yükümlülük ihlali oluşturmaz; yasak yalnızca maddede tarif edilen kötü niyetli ya da gerçeğe aykırı davranışları kapsar.
- Madde emredicidir; bu hükme aykırı sözleşme kayıtları ya da işverenin iç düzenlemeleri geçersizdir.
- Yasağın ihlali, işçinin korunmasını sağlayan başka hükümlerin (m.17, m.24, m.25) uygulanmasına imkân tanır.

### Birinci fıkra ile ikinci fıkra arasındaki fark nedir?

- Birinci fıkra işverenin davranışını düzenler: müfettişe ifade veren işçiye telkin, zorlama ya da kötü davranış yasaktır.
- İkinci fıkra işçinin davranışını düzenler: gerçeğe aykırı haber ya da müfettişe yanlış cevap yasaktır.

Sonuç: Birinci fıkranın ihlali işverene, ikinci fıkranın ihlali işçiye yüklenir. Her iki fıkra da bağımsız olarak uygulanır.

### Gerçeğe uygun haber ile gerçeğe uygun olmayan haber arasındaki fark nedir?

- İşçinin gerçeğe uygun bilgi ya da şikâyet vermesi maddenin koruması altındadır ve buna karşı kötü davranış yasaktır.
- Gerçeğe uygun olmayan haber ancak gereksiz işlem, haksız kötü duruma düşürme ya da kötü niyetle verildiğinde ikinci fıkranın yasağına girer.

Sonuç: Yanlış bilgi verilmesi tek başına değil, ikinci fıkrada aranan amaç ve niyetle birlikte yasaktır. Doğru bilgi veren işçiye yönelik kötü davranış ise birinci fıkra kapsamında yasaktır.

### Müfettişe başvurulmuş işçi ile müfettişe başvurmamış ama ilgili makama başvuran işçi arasındaki fark nedir?

- Müfettişin ifade ya da bilgisine başvurulan işçi, telkin ve zorlama yasağının doğrudan muhatabıdır.
- İlgili makama başvuran, haber ya da ifade veren işçi, kötü davranış yasağı bakımından korunur.

Sonuç: Her iki hal de birinci fıkranın kapsamındadır, ancak birinci cümlenin farklı kısımlarına dayanır. İlgili makama başvuru için müfettiş talebi aranmaz.

### İşçi ve işverenin sorumluluğu: sık yapılan hatalar nelerdir?

- Müfettişe yapılan ifade ya da başvuru olmadan birinci fıkranın telkin yasağının işlediğini saymak; birinci fıkranın bu kısmı ancak müfettiş başvurusu varsa uygulanır.
- Gerçeğe uygun olmayan haber verme yasağını, doğru bilgi veren işçiye de uygulamak; ikinci fıkrada hem yanlışlık hem de gereksiz işlem, haksız kötü duruma düşürme ya da kötü niyet aranır.
- İlgili makama başvuran işçiye karşı kötü davranışın yalnızca müfettiş talebiyle yasak olduğunu düşünmek; başvuru kapsamı daha geniştir.
- Kötüniyet tazminatı ile işe iadeyi birbirinin yerine kullanmak; iş güvencesi olan işyerinde işe iade, olmayan işyerinde kötüniyet tazminatı sonucu doğar.
- Müfettişe verilen yanlış cevabın her zaman işçinin sorumluluğunu doğurduğunu sanmak; kötü niyet ve denetimin güçleştirilmesi aranır.

### Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

- Maddenin 92, 93, 96, 97 ve 107. maddelerinin birlikte uygulandığı, teftiş ve incelemelerin bu hükümler çerçevesinde yürütüldüğü kabul edilmektedir. (2024/70 E., 2025/36 K., 11.02.2025; 10. Daire, 2017/1983 E., 2022/5454 K., 24.11.2022; 10. Daire, 2021/2969 E., 2022/1861 K., 05.04.2022; İdare Dava Daireleri Kurulu, 2020/1583 E., 2021/1056 K., 27.05.2021)
- Madde 96 ile 4857 sayılı Kanunun 25. maddesinin birlikte değerlendirildiği, işverenin teftişi yanıltmak amacıyla işçiye baskı uygulamasının haklı fesih nedeni sayıldığı kabul edilmektedir. (İkinci Bölüm, 2016/14475 E., 30.09.2020)
- Madde 92, 93, 96, 97 ve 107 hükümlerinin, 6331 sayılı Kanun kapsamındaki teftiş yetkisinin kullanımında da uygulanabildiği kabul edilmektedir. (7. Ceza Dairesi, 2021/12888 E., 2021/16931 K., 08.12.2021)

### Nasıl ispat edilir?

- İşçinin, işverenin telkin, zorlama ya da kötü davranışını ileri sürmesi halinde ispat yükü işçidedir; tanık, yazılı yazışma ve teftiş tutanakları en çok kullanılan delillerdir.
- İşçinin ifade ya da başvurusunun müfettişe ya da ilgili makama yapıldığını ispat etmesi gerekir; müfettiş tutanağı ve dilekçe bu bakımdan belirleyicidir.
- İşverenin, işçiye yönelik davranışının teftişi yanıltma amacı taşımadığını ya da haklı bir gerekçeye dayandığını ileri sürmesi halinde ispat yükü işverene geçer.
- İşçinin gerçeğe aykırı haber verdiği ya da yanlış cevap verdiği iddiasında ispat yükü işverendedir; iş müfettişi tutanağı ve belgeler bu ispatta kullanılır.
- İşçinin kötü niyetini ispatlamak zorunludur; yanlış bilgi verilmesi tek başına yeterli değildir, amacın da ortaya konulması gerekir.

### Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

- 4857 m.17: İşçinin ilgili makamlara başvurusu ya da ifadesi nedeniyle işverenin ona yönelttiği kötü davranışta bulunmasının haklı fesih ve iş güvencesi ile bağlantısını kurar.
- 4857 m.24: İşverenin ifade veren işçiye yönelik kötü davranışı, haklı nedenle fesih hakkı doğurur; m.96 bu davranışların hukuki sebebini tamamlar.
- 4857 m.25: İşverenin teftişi yanıltmak için işçiye baskı uygulaması ya da tehdit etmesi, işçinin haklı fesih hakkını doğurur; m.96 yasağın içeriğini belirler.
- 4857 m.91: Müfettişin yetkisini ve ifade alma usulünü düzenler; m.96 bu yetkinin kullanılması sırasında işçiyi korur.
- 4857 m.93: Müfettişin, ihbarda bulunan işçinin kimliğini açıklamama yükümlülüğünü düzenler; m.96 ile birlikte işçinin korunmasını sağlar.
- 4857 m.97: Müfettişin teftiş görevini yapabilmesi için zabıtanın yardım yükümlülüğünü düzenler; m.96 ile aynı teftiş sisteminin parçasıdır.
- 4857 m.107: Teftiş ve denetim sırasında iş müfettişine yapılan görevlerin engellenmesi ile ilgili hükümdür; m.96 ile birlikte teftişin sağlıklı yapılmasını güvence altına alır.
- 4857 m.108: Teftişe engel olma ya da müfettişe yanlış beyanda bulunma durumlarında uygulanacak idari yaptırımı düzenler; m.96 ile birlikte uygulanır.

## [İş Kanunu m.97 — Zabıtanın yardımı](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-97)

4857 sayılı İş Kanunu'nun 97. maddesi, iş müfettişlerinin teftiş ve denetim görevlerini yerine getirebilmesi için zabıta kuvvetlerinin yardım yükümlülüğünü düzenler. Madde, işyerlerini teftiş ve denetlemeye yetkili iş müfettişlerinin gerekli görmesi ve istemesi halinde zabıtanın her türlü yardımda bulunmasını kapsar. Kişi bakımından uygulaması, iş müfettişlerinin görevini engelleyebilecek kişilere değil, müfettişlerin talebi üzerine yardım sağlamakla yükümlü kılınan zabıta kuvvetlerine yöneliktir. Madde, iş müfettişlerinin yetkilerini ve teftiş sırasında ilgililerin yükümlülüklerini düzenlemez (m.92, m.93). İşçi ve işverenin müfettişe karşı kötü davranışlarını ya da yanıltıcı beyanlarını yasaklamaz (m.96). Teftiş tutanaklarının geçerliliği ve bunlara itiraz usulü de bu maddenin konusu değildir (m.92). Müfettiş raporlarının ve tutanaklarının işçi alacaklarına ilişkin kısımlarına itiraz süresi bakımından da madde bir hüküm içermez.

### Zabıtanın yardımı: hangi kavramlar bilinmeli?

- **İş müfettişi**: Çalışma hayatını izleme, denetleme ve teftişe yetkili, işyerlerini inceleyen kamu görevlisidir. Madde bakımından zabıtanın yardım yapacağı merci budur; müfettişin talebi olmadan zabıta kendiliğinden bu yardımı yükümlü değildir.
- **Zabıta kuvvetleri**: Kamu düzeninin korunması görevini yüklenen güvenlik birimleridir. Bu maddede yalnızca iş müfettişlerine yardım yükümlülüğü altına girdikleri için anılırlar; teftişi kendileri yürütmezler.
- **Gerekli görme ve isteme**: Zabıtanın yardım yükümlülüğünün doğması için iki ayrı şartın birlikte bulunmasıdır. Müfettişin yardımın gerektiğine kanaat getirmesi ve bunu zabıtadan açıkça talep etmesi gerekir.
- **Tam ve gerektiği gibi uygulanma**: Kanunun hükümlerinin etkili biçimde yerine getirilmesi amacıdır. Yardımın kapsamını belirleyen ölçüt budur; yardım bu amacın gerçekleşmesine elverecek nitelikte olmalıdır.

### Zabıtanın yardımı: hangi şartlar aranır?

- Yardım talep edilen kişinin yetkili bir iş müfettişi olması bulunmalıdır; teftiş ve denetleme yetkisi taşımayan kişinin talebi bu maddeye dayanak oluşturmaz.
- Müfettişin, işyerinin teftiş ya da denetiminde zabıta yardımının gerekli olduğunu görmesi gerekir.
- Müfettişin zabıtadan yardımı açıkça istemesi gerekir; kendiliğinden doğan bir yükümlülük yoktur.
- Yardımın, Kanun hükümlerinin tam ve gerektiği gibi uygulanması amacına ve müfettişin görevlerini iyi biçimde yapabilmesine yönelik olması bulunmalıdır.
- Yardımın kapsamı 'her türlü yardım' ile sınırlıdır; zabıta yardımı bu amaç dışına çıkamaz.

### Zabıtanın yardımı: hangi sonuçları doğurur?

- Müfettişin gerekli görmesi ve istemesi halinde zabıta kuvvetleri her türlü yardımı sağlamakla yükümlüdür.
- Müfettiş talepte bulunmamışsa ya da yardımın gerekli olmadığını belirlemişse zabıtanın bu maddeye dayanarak yardım yükümlülüğü doğmaz.
- Zabıtanın yardım yükümlülüğünü yerine getirmemesi, bu maddenin ihlali sayılır ve ilgili görevlinin sorumluluğunu gündeme getirebilir; maddede bu konuda ayrı bir yaptırım belirtilmemiştir.
- Madde, işverenlere ya da işçilere yönelik bir yükümlülük veya yasak içermediğinden, bu kişilerin davranışlarına ilişkin bir sonuç doğurmaz.

### Gerekli görme ve isteme ile kendiliğinden yardım arasındaki fark nedir?

- Müfettişin yardımı gerekli görüp talep ettiği hal, zabıtanın yükümlülüğünü doğurur.
- Müfettişin talebi olmadan zabıtanın kendi inisiyatifiyle müdahalesi, bu maddenin kapsamında değildir.

Sonuç: Yardım yükümlülüğü ancak müfettişin hem gerekli görmesi hem istemesi ile doğar; zabıtanın yardımı talebe bağlıdır.

### İş müfettişi ile zabıta görevi arasındaki fark nedir?

- İş müfettişi, teftiş ve denetim görevini yürüten ve yardım talep eden taraftır.
- Zabıta, yardım yükümlülüğü altına giren ve talebi yerine getiren taraftır.

Sonuç: Zabıtanın yardımı müfettişin görevine bağlıdır; zabıta teftiş konusunda karar yetkisi kullanmaz.

### Zabıtanın yardımı: sık yapılan hatalar nelerdir?

- Zabıtanın müfettişin talebi olmadan kendiliğinden yardım yükümlülüğü altında olduğunu varsaymak; yükümlülük ancak gerekli görme ve istemenin birlikte bulunmasıyla doğar.
- Maddedeki 'gerekli görme ve isteme' şartlarından birini yeterli saymak; her iki şartın da bulunması gerekir.
- Zabıta yardımı ile müfettişin teftiş yetkisini karıştırmak; yetki m.92 ve m.93'te düzenlenir, m.97 yalnızca yardım yükümlülüğünü düzenler.
- Madde kapsamında işçi ya da işverene yönelik bir yasak olduğunu düşünmek; bu tür yasaklar m.96'da yer alır.

### Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

- Yargı kararları, 4857 sayılı Kanunun 92, 93, 96, 97 ve 107. maddelerinin bu Kanun kapsamındaki teftiş ve incelemelerde birlikte uygulandığını kabul etmektedir. (2024/70 E., 2025/36 K., 11.02.2025; 10. Daire, 2017/1983 E., 2022/5454 K., 24.11.2022; 10. Daire, 2021/2969 E., 2022/1861 K., 05.04.2022; İdare Dava Daireleri Kurulu, 2020/1583 E., 2021/1056 K., 27.05.2021; 10. Daire, 2016/443 E., 2021/2391 K., 18.05.2021)
- Kararlarda m.97, tek başına bir yetki kaynağı olarak değil, m.92 ve m.93'teki teftiş yetkileriyle bağlantılı olarak anılmaktadır. (7. Ceza Dairesi, 2021/12888 E., 2021/16931 K., 08.12.2021)

### Nasıl ispat edilir?

- Zabıta yardımı talebinde bulunan müfettişin yetkili iş müfettişi olduğunu ve yardımın gerekli olduğunu gösteren teftiş görevlendirme belgesi ya da talep yazısı ileri sürülmelidir; ispat yükü bu hususları iddia eden müfettiş tarafındadır.
- Zabıtanın yardım yükümlülüğünü yerine getirmediği iddiası ileri sürülürse, talebin açıkça yapıldığını ve zabıtaya ulaştığını gösteren yazılı belge aranır; ispat yükü talep edildiğini iddia eden tarafındadır.
- Yardımın gerekli olmadığı ya da talep edilmediği savunmasını yapan taraf bu savunmayı ispatlamakla yükümlüdür.
- Teftiş sırasında tutulan tutanaklar, aksi kanıtlanıncaya kadar geçerli olduğundan (m.92), zabıta yardımına ilişkin olguların tespitinde tutanaklar önemli bir delil niteliği taşır.

### Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

- 4857 m.92: Teftiş sırasında işveren, işçi ve ilgili kişilerin müfettişe karşı belge verme, bilgi verme ve kolaylık gösterme yükümlülüklerini düzenler; m.97'deki yardım zorunluluğunun tamamlayıcısıdır.
- 4857 m.93: İş müfettişlerinin işyerini inceleme ve denetleme yetkilerinin kapsamını belirler; m.97'deki yardımın hangi görevler için istendiğini ortaya koyar.
- 4857 m.96: Müfettişe karşı yanıltıcı beyanda bulunmanın ve işçilere baskı yapmanın yasaklanmasını düzenler; teftişin etkinliğini korur ancak zabıta yardımını düzenlemez.
- 4857 m.91: Devletin çalışma hayatını denetleme görevini ve bu görevin iş müfettişlerince yapılacağını belirler; m.97'deki yardım yükümlülüğünün dayanağıdır.

## Süreler

| Süre | Madde | Hüküm |
|---|---|---|
| otuz gün | [m.92](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/4857-sayili-is-kanunu/madde-92) | İş müfettişleri tarafından düzenlenen raporların ve tutulan tutanakların işçi alacaklarına ilişkin kısımlarına karşı taraflarca otuz gün içerisinde yetkili iş mahkemesine itiraz edilebilir. |

## Konuda geçen kararlar

- 2024/70 E., 2025/36 K., 11.02.2025 (m.93, m.96, m.97)
- 2017/178 E., 2018/82 K., 11.07.2018 (m.91)
- Hukuk Genel Kurulu, 2025/256 E., 2025/570 K., 24.09.2025 (m.91, m.92)
- Hukuk Genel Kurulu, 2019/266 E., 2021/1462 K., 18.11.2021 (m.92)
- Hukuk Genel Kurulu, 2018/247 E., 2021/1173 K., 07.10.2021 (m.92)
- Hukuk Genel Kurulu, 2018/1019 E., 2021/1037 K., 21.09.2021 (m.92)
- Hukuk Genel Kurulu, 2015/2680 E., 2018/214 K., 14.02.2018 (m.92)
- Hukuk Genel Kurulu, 2009/2 E., 2009/48 K., 04.02.2009 (m.92)
- 9. Hukuk Dairesi, 2024/13655 E., 2024/15933 K., 09.12.2024 (m.90)
- 9. Hukuk Dairesi, 2024/11894 E., 2024/13586 K., 15.10.2024 (m.93)
- 9. Hukuk Dairesi, 2023/10076 E., 2023/15862 K., 25.10.2023 (m.91)
- 9. Hukuk Dairesi, 2023/7589 E., 2023/11928 K., 13.09.2023 (m.90)
- 9. Hukuk Dairesi, 2023/3717 E., 2023/7484 K., 22.05.2023 (m.90)
- 9. Hukuk Dairesi, 2023/1812 E., 2023/6943 K., 11.05.2023 (m.90)
- 9. Hukuk Dairesi, 2023/1230 E., 2023/4090 K., 20.03.2023 (m.91)
- 9. Hukuk Dairesi, 2022/13986 E., 2022/17891 K., 27.12.2022 (m.93)
- 10. Daire, 2017/1983 E., 2022/5454 K., 24.11.2022 (m.93, m.96, m.97)
- 9. Hukuk Dairesi, 2022/6267 E., 2022/7225 K., 08.06.2022 (m.93)
- 10. Daire, 2021/2969 E., 2022/1861 K., 05.04.2022 (m.96, m.97)
- 7. Ceza Dairesi, 2021/12888 E., 2021/16931 K., 08.12.2021 (m.96, m.97)
- İdare Dava Daireleri Kurulu, 2020/1583 E., 2021/1056 K., 27.05.2021 (m.96, m.97)
- 10. Daire, 2016/443 E., 2021/2391 K., 18.05.2021 (m.97)
- 13. Ceza Dairesi, 2017/4487 E., 2017/12448 K., 09.11.2017 (m.87)
- 9. Hukuk Dairesi, 2017/6174 E., 2017/16514 K., 24.10.2017 (m.87)
- 9. Hukuk Dairesi, 2016/1000 E., 2016/21771 K., 08.12.2016 (m.94)
- Danıştay 10. Daire Başkanlığı, 2011/6751 E., 2016/562 K., 28.01.2016 (m.91)
- 9. Hukuk Dairesi, 2014/20347 E., 2015/32308 K., 16.11.2015 (m.87)
- 22. Hukuk Dairesi, 2013/33802 E., 2015/8499 K., 02.03.2015 (m.90)
- 22. Hukuk Dairesi, 2014/6347 E., 2014/6744 K., 20.03.2014 (m.90)
- Birinci Bölüm, 2021/9541 E., 21.11.2023 (m.87)
- Birinci Bölüm, 2021/44561 E., 21.11.2023 (m.87)
- İkinci Bölüm, 2021/9961 E., 02.11.2023 (m.87)
- İkinci Bölüm, 2016/14475 E., 30.09.2020 (m.96)
- Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 23. Hukuk Dairesi, 2020/69 E., 2024/1214 K., 24.09.2024 (m.91)
- İstanbul 13. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2019/98 E., 2022/874 K., 02.12.2022 (m.93)

---

Bu konudaki maddelerde bilinen en yeni değişiklik: 20.06.2012 (m.87).
Bu metin eğitim amaçlıdır, hukuki danışmanlık değildir. Bağlayıcı olan madde metnidir; alıntılarken maddenin güncel hâlini teyit edin.
Kaynak: https://www.hukuksalegitim.com/konu/is-hukuku/is-sagligi-ve-guvenligi-calisma-hayatinin-denetimi-ve-teftisi