4.2. Eşya Hukuku - Ayni Haklar

Konu Özeti: Önemli Nokta 1: Çözüm, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 823. maddesi hükümlerine dayanmaktadır. Maddeye göre, oturma hakkı (sükna hakkı), bir binadan veya onun bir bölümünden konut olarak yararlanma yetkisi veren, şahsa bağlı bir irtifak hakkıdır. TMK m. 823/2, "Oturma hakkı, başkasına devredilemez ve mirasçılara geçmez." hükmünü amirdir. Bu hüküm, hakkın şahsa sıkı surette bağlı olduğunun ve kullanımının hak sahibinden başkasına bırakılamayacağının temelini oluşturur. Doktrin ve Yargıtay uygulamalarında, bu devir yasağının, hakkın kullanımının kiraya verme veya başka bir hukuki işlemle başkasına bırakılmasını da kapsadığı kabul edilmektedir. Dolayısıyla, oturma hakkı sahibi, hakkın konusu olan konutun ne tamamını ne de bir bölümünü kiraya verebilir. Sorudaki olayda (B)'nin konutun bir odasını kiralaması, hakkın kullanımının devri yasağını ihlal ettiğinden, (C) ile yaptığı kira sözleşmesi geçersizdir. Diğer seçeneklerin incelenmesi: - A seçeneği yanlıştır, çünkü oturma hakkı bir ayni haktır ve TMK'de özel olarak düzenlenmiştir. Türk Borçlar Kanunu'ndaki alt kira hükümleri (TBK m. 322), bir kira sözleşmesinin tarafları arasındaki ilişkiyi düzenler ve oturma hakkına uygulanmaz. Ayrıca, TMK m. 823/2'deki yasak, emredici nitelikte olduğundan malikin rızasıyla aşılamaz. - B seçeneği çeldiricidir. TMK m. 823/3, "Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça, intifa hakkına ilişkin hükümler oturma hakkına da uygulanır." dese de, TMK m. 823/2'deki devir ve kullanımın başkasına bırakılması yasağı, tam olarak bu "aksine hüküm" durumunu teşkil eder. İntifa hakkı sahibi kiraya verebilirken, oturma hakkı sahibi bu istisnai ve emredici hüküm nedeniyle veremez. - D seçeneği, kanuni bir dayanaktan yoksundur. Kanundaki yasak, hakkın kullanımının devrine ilişkin olup, kısmi-tam ayrımı yapmamaktadır. Hakkın konusu olan konutun bir bölümünün kiralanması da yasağın kapsamındadır. - E seçeneği, hatalı bir hukuki dayanak sunmaktadır. TBK m. 366, ürün kirasına (hasılat kirası) ilişkin bir düzenlemedir ve somut olaydaki oturma hakkı ile bir ilgisi bulunmamaktadır. Önemli Nokta 2: Soruda tanımlanan hukuki durum, bir taşınmaz lehine irtifak hakkıdır. Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 779. maddesi, taşınmaz lehine irtifak hakkını, 'bir taşınmaz üzerinde diğer bir taşınmaz lehine konulmuş bir yük' olarak tanımlamaktadır. Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere, hak bir şahıs lehine değil, doğrudan doğruya bir başka taşınmaz lehine kurulmaktadır. Bu nedenle bu haklara 'eşyaya bağlı (arzi) irtifaklar' denir. Eşyaya bağlılığın en önemli sonucu, irtifak hakkının yararlanan taşınmazın mülkiyetine sıkı sıkıya bağlı olmasıdır. Yararlanan taşınmaz kimin mülkiyetine geçerse, irtifak hakkı da o kişi tarafından kullanılır. Bu geçiş için satış sözleşmesinde irtifak hakkından ayrıca bahsedilmesine gerek yoktur; hak, taşınmazın adeta bir eklentisi gibi, kanun gereği yeni malike geçer. Diğer seçeneklerin hatalı olma nedenleri ise şunlardır: (A) seçeneği, hakkın devri için sözleşmede açık hüküm aramakta ve sebepsiz zenginleşme gibi ilgisiz bir kavrama atıf yapmaktadır. (B) seçeneği, TMK m. 838'de düzenlenen ve kural olarak şahsa bağlı olan 'diğer irtifak hakları' ile taşınmaz lehine irtifak hakkını karıştırmaktadır; oysa geçit hakkı tipik bir taşınmaz lehine irtifaktır. (D) seçeneği, kanunda yeri olmayan bir terkin sebebi ileri sürmektedir; yararlanan taşınmaz malikinin değişmesi, yüklü taşınmaz malikine terkin isteme hakkı vermez. (E) seçeneği ise TMK m. 779'daki 'yapma borçları' ile ilgili düzenlemeyi yanlış yorumlayarak hakkın şahsi olduğu gibi hatalı bir sonuca varmaktadır. Önemli Nokta 3: Türk Medeni Kanunu'na göre, borcun ödenmemesi hâlinde rehinli malın mülkiyetinin alacaklıya geçeceğine ilişkin sözleşme hükümleri geçersizdir. Bu kural, "merhuna temellük yasağı" veya "lex commissoria yasağı" olarak adlandırılır (TMK m. 873/2). Bu yasak, borçluyu, içinde bulunduğu zor durumdan yararlanılarak malını değerinin çok altında kaybetme tehlikesine karşı korumayı amaçlayan emredici bir hükümdür. Somut olayda, ipotek senedine eklenen hüküm, borcun ödenmemesi durumunda taşınmazın mülkiyetinin doğrudan alacaklıya geçmesini öngörmektedir. Bu, lex commissoria yasağının tipik bir örneğidir ve bu nedenle kesin hükümsüzdür. Alacaklı (B), alacağını tahsil etmek için ancak ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla icra takibi başlatabilir. Diğer seçeneklerin değerlendirilmesi: A seçeneği yanlıştır çünkü sözleşme özgürlüğü kanunun emredici hükümleri ile sınırlıdır. B seçeneği yanlıştır çünkü taşınmazın değeri ile alacak miktarı arasındaki denge, yasağın uygulanmasını etkilemez; yasak mutlak niteliktedir. C seçeneği yanlıştır çünkü bir hükmün resmi senette yer alması ona sadece şekli bir geçerlilik kazandırır; içeriğinin de hukuka uygun olması esastır. E seçeneği ise yanlıştır çünkü borçlunun tacir olması veya işlemin ticari niteliği, Medeni Kanun'un eşya hukukuna ilişkin bu temel ve emredici hükmünün uygulanmasına engel teşkil etmez. Önemli Nokta 4: Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 763. maddesine göre, taşınır mülkiyetinin nakli için zilyetliğin devri gerekir. Aynı maddenin ikinci fıkrası, devredenin mülkiyeti devir yetkisi olmasa bile, zilyetlik hükümlerine göre kazanmanın korunduğu hâllerde devralanın o şeyin maliki olacağını belirtir. Bu korunan hallerden en önemlisi TMK m. 988'de düzenlenen 'emin sıfatıyla zilyetten iyiniyetle ayni hak kazanımı'dır. Somut olayda, malik (K), kitabın zilyetliğini bir ariyet sözleşmesi uyarınca, yani kendi rızasıyla (S)'ye devretmiştir. Bu durumda (S), malikin güvenine dayanarak zilyetliği elinde bulunduran bir 'emin sıfatıyla zilyet'tir. TMK m. 988 uyarınca, bir taşınırın emin sıfatıyla zilyedinden o şey üzerinde iyiniyetle mülkiyet hakkı edinen kimsenin (Ü'nün) edinimi, zilyedin (S'nin) bu tür tasarruflarda bulunma yetkisi olmasa bile korunur. Olayda (Ü)'nün iyiniyetli olduğu açıkça belirtilmiştir. Sonuç olarak, (Ü) zilyetliği devraldığı anda kitabın mülkiyetini derhal ve aslen kazanır. (K)'nin artık (Ü)'ye karşı bir ayni hak talebi (taşınır davası) ileri sürme imkânı kalmamıştır; (K) ancak borca aykırı davranan (S)'ye karşı tazminat davası açabilir. Diğer seçenekler, malın elden rıza dışı çıkması (çalınma, kaybolma) durumlarında veya olağan kazandırıcı zamanaşımı hallerinde geçerli olabilecek, ancak bu olaya uygulanamayacak kuralları içerdiği için yanlıştır. Önemli Nokta 5: Sorunun çözümünde 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) defineye ilişkin hükümleri esas alınmalıdır. TMK m. 772/1'e göre, “Bulunmalarından çok zaman önce gömülmüş veya saklanmış olduğu ve duruma göre artık malikinin bulunmadığı kesin olarak anlaşılan değerli şeyler, define sayılır.” Somut olayda, Osmanlı dönemine ait altın liraların bu tanıma uyduğu açıktır. Yine soruda, bulunan liraların bilimsel değer taşımadığı belirtilmiştir. Bu durumda, TMK m. 773'te atıf yapılan özel kanun hükümleri değil, genel kural olan TMK m. 772 uygulanacaktır. TMK m. 772/2 uyarınca, “...define, içinde bulunduğu taşınmaz veya taşınır malın malikinin olur.” Buna göre, define arsa maliki (A)'nın mülkiyetindedir. Aynı maddenin üçüncü fıkrası ise, “Defineyi bulan kimse, değerinin yarısını aşmamak üzere uygun bir ödül isteyebilir.” hükmünü amirdir. Bu hükme göre, defineyi bulan işçi (C), malik olan (A)'dan uygun bir ödül isteme hakkına sahiptir. Bu nedenle doğru cevap A seçeneğidir. Diğer seçenekler ise şu nedenlerle yanlıştır: B seçeneği, bulan ile malik arasında paylı mülkiyet kurulacağını belirtmektedir ki bu kanunun lafzına aykırıdır; kanun mülkiyeti tamamen arazi malikine bırakmış, bulana sadece bir ödül isteme hakkı tanımıştır. C seçeneği, defineyi TMK m. 771'de düzenlenen “kaybedilmiş şey” ile karıştırmaktadır; define ve kaybedilmiş şey farklı hukuki rejimlere tabidir ve beş yıllık kazanma süresi define için geçerli değildir. D seçeneği, mülkiyetin işveren (B)'ye ait olacağını iddia ederek yanıltıcıdır; eşya hukuku kuralları bu konuda özel ve öncelikli olup, mülkiyeti arazi malikine bağlamıştır, iş ilişkisine değil. E seçeneği ise, soruda açıkça belirtilen “bilimsel veya tarihi eser niteliği taşımadığı” olgusunu göz ardı ederek, özel kanun hükümlerinin uygulanacağı yanılgısını yaratmaktadır.