---
title: "Hâkimin hukuki sorumluluğu — Medeni Usul Hukuku konu anlatımı"
course: "Medeni Usul Hukuku"
law: "Hukuk Muhakemeleri Kanunu"
articles: "HMK m.46–49"
last_amended: "2015-04-01"
compiled: "2026-10-21"
jurisdiction: "TR"
source: "https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-usul-hukuku/hakimin-hukuki-sorumlulugu"
publisher: "Hukuksal Eğitim"
language: "tr"
---

# Hâkimin hukuki sorumluluğu

Medeni Usul Hukuku › HMK › Genel hükümler › Hâkimin yasaklılığı, reddi ve hukuki sorumluluğu — [Medeni Usul Hukuku](https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-usul-hukuku)

## Kısaca

HMK m.46, hâkimlerin yargılama faaliyetinden doğan zararlar bakımından Devlet aleyhine tazminat davasının hangi sebeplere dayanabileceğini sınırlı olarak sayar. HMK m.47, hâkimlerin fiil ve kararlarından dolayı Devlet aleyhine açılan tazminat davasının ve Devletin sorumlu hâkime karşı açtığı rücu davasının hangi mahkemede görüleceğini düzenler.

## Kapsam

Bu konu, Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.46–49 hükümlerini kapsar: devletin sorumluluğu ve rücu, davaların açılacağı mahkeme, dava dilekçesi ve davanın ihbarı, davanın reddi hâlinde verilecek ceza.

- [HMK m.46 — Devletin sorumluluğu ve rücu](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-46)
- [HMK m.47 — Davaların açılacağı mahkeme](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-47)
- [HMK m.48 — Dava dilekçesi ve davanın ihbarı](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-48)
- [HMK m.49 — Davanın reddi hâlinde verilecek ceza](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-49)

## [HMK m.46 — Devletin sorumluluğu ve rücu](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-46)

HMK m.46, hâkimlerin yargılama faaliyetinden doğan zararlar bakımından Devlet aleyhine tazminat davasının hangi sebeplere dayanabileceğini sınırlı olarak sayar. Hükmün konusu; kayırma veya taraf tutma, menfaat sağlanması veya vaadi, açık kanun hükmüne aykırılık, duruşma tutanağına dayanmama, tutanağın tahrifi ve hakkın yerine getirilmesinden kaçınma halleridir. Hüküm, yargılama faaliyetinde görev yapan hâkimler hakkında uygulanır; Yargıtay üyeleri ve başkanları da bu kapsama girer. Maddenin düzenlemediği konular şunlardır: hâkimin idari faaliyetinden doğan zarar için açılacak tazminat davası (HMK m.46 kapsamı dışındadır, idare mahkemesinde tam yargı veya haksız fiil hükümleri uygulanır), hâkimin rücu sonrası sorumluluğunun disiplin ve ceza yönü (5237 sayılı TCK m.257 ve disiplin mevzuatı), tazminat davasının zamanaşımı ve usulü (HMK m.47 ve devamı).

### Devletin sorumluluğu ve rücu: hangi kavramlar bilinmeli?

- **Yargılama faaliyeti**: Hâkimin bir dava veya soruşturma ile ilgili olarak yaptığı işlem, yürüttüğü faaliyet ve verdiği kararların tümüdür. Hâkimin idari faaliyetleri bu kavrama girmez.
- **Hukuka aykırılık**: Kanunu da kapsayan daha geniş bir ölçüttür; kanuna aykırılık ise uygulanması gereken maddi ve usule ilişkin yazılı metinlere aykırılıktır. Bazı bentler hukuka, bazıları yalnızca kanuna aykırılığı arar.
- **Farklı bir anlam yüklenemeyecek kadar açık ve kesin kanun hükmü**: Yoruma elverişli olmayan, tek bir anlama gelen kanun hükmüdür. Bu ölçütün karşılandığı hallerde hâkimin takdir yetkisinden söz edilemez ve bentte kötü niyet aranmaz.
- **Kayırma veya taraf tutma**: Hâkimin taraflardan birini diğerine tercih etmesidir. Bu bentte hukuka aykırı karar verilmiş olması ve sebebin bu tutum olması birlikte aranır.
- **Ağır kusur**: Hâkimin sorumluluğunda aranan kusur derecesidir. Uygulamada hâkimin kasıt veya ağır kusuruyla hareket etmiş olması gerektiği kabul edilmektedir.

### Devletin sorumluluğu ve rücu: hangi şartlar aranır?

- Yargılama faaliyetinden kaynaklanan bir hüküm, karar veya işlem bulunmalıdır.
- Madde 46/1'de sayılan bentlerden en az biri gerçekleşmiş olmalıdır; bu sayım sınırlıdır.
- Bent (a) bakımından kayırma, taraf tutma, kin veya düşmanlık sebebiyle hukuka aykırı karar verilmiş olmalıdır.
- Bent (b) bakımından sağlanan veya vaat edilen bir menfaat sebebiyle kanuna aykırı karar verilmiş olmalıdır; kanuna aykırı karar tek başına yeterli değildir, menfaat ile karar arasında bağ bulunmalıdır.
- Bent (c) bakımından farklı anlam yüklenemeyecek kadar açık ve kesin bir kanun hükmüne aykırılık bulunmalıdır; bu bentte kötü niyet aranmaz.
- Bent (ç) ve (d) bakımından kararın duruşma tutanağında bulunmayan bir sebebe dayanması veya tutanağın değiştirilmesi, tahrifi ya da söylenmeyen sözün söylenmiş gibi gösterilmesi gerekir.
- Bent (e) bakımından hakkın yerine getirilmesinden kaçınılmış olmalıdır.
- Hâkimin özel kasıt veya ağır kusuru bulunmalıdır.
- Aykırılık nedeniyle bir zarar doğmuş olmalı ve zarar ile hâkimin eylemi arasında uygun nedensellik bağı bulunmalıdır.
- Karara karşı kanun yolu tüketilmemişse veya zarar yoksa sorumluluk doğmaz.

### Devletin sorumluluğu ve rücu: hangi sonuçları doğurur?

- Madde 46/1'de sayılan bentlerden biri gerçekleşir ve zarar doğarsa Devlet aleyhine tazminat davası açılabilir.
- Tazminat davası hâkime karşı bir ceza soruşturması yapılmasına veya mahkûmiyet kararına bağlanamaz (m.46/2).
- Kanuna aykırı karar tek başına (b) bendi kapsamında sorumluluk doğurmaz; menfaat unsurunun bulunması gerekir.
- Hâkimin takdir yetkisi çerçevesinde verdiği kararlar sorumluluk doğurmaz.
- Devlet tazminatı öder ve ödediği tarihten itibaren bir yıl içinde sorumlu hâkime rücu eder; bu rücu emredicidir ve Devletin takdir yetkisi yoktur (m.46/3).

### Kayırma veya taraf tutma ile kanuna aykırılık arasındaki fark nedir?

- (a) bendinde hukuka aykırılık, sebep olarak kayırma, taraf tutma, kin veya düşmanlık aranır.
- (b) bendinde kanuna aykırılık ve sebep olarak menfaat sağlanması veya vaadi aranır.

Sonuç: Her iki bentte de sorumluluk sebebe bağlıdır; sebep ispatlanmadan tazminat doğmaz.

### Hukuka aykırılık ile kanuna aykırılık arasındaki fark nedir?

- Hukuka aykırılık; kanunu da içine alan, değerler dahil geniş bir ölçüttür.
- Kanuna aykırılık; uygulanması gereken maddi ve usule ilişkin pozitif metinlere aykırılıktır.

Sonuç: (a) bendi hukuka aykırılığı, (b) ve (c) bentleri kanuna aykırılığı esas alır.

### (b) bendi ile (c) bendi arasındaki fark nedir?

- (b) bendinde menfaat sağlanmış veya vaat edilmiş olmalıdır ve menfaat ile karar arasında bağ aranır.
- (c) bendinde menfaat veya kötü niyet aranmaz; açık ve kesin kanun hükmüne aykırılık yeterlidir.

Sonuç: Açık kanun hükmüne aykırılık, menfaat olmasa da (c) bendi kapsamında sorumluluk doğurabilir.

### Duruşma tutanağına dayanmama (ç) ile tutanağın tahrifi (d) arasındaki fark nedir?

- (ç) bendinde karar tutanakta bulunmayan bir sebebe dayanır.
- (d) bendinde tutanak değiştirilmiş, tahrif edilmiş ya da söylenmeyen söz söylenmiş gibi gösterilmiştir.

Sonuç: Her iki hal de tutanağa bağlı olmakla birlikte (d) bendi bilinçli bir değiştirmeyi ve bunun karara etkisini ayrıca aranır.

### Yargılama faaliyeti ile idari faaliyet arasındaki fark nedir?

- Hâkimin yargılama faaliyetinden doğan zarar HMK m.46 kapsamındadır ve Devlet aleyhine dava açılır.
- Hâkimin idari faaliyetinden doğan zarar HMK m.46 kapsamı dışındadır.

Sonuç: İdari faaliyetten doğan zarar için idare mahkemesinde tam yargı davası veya haksız fiil hükümlerine göre dava açılır.

### Devletin sorumluluğu ve rücu: sık yapılan hatalar nelerdir?

- Kanuna aykırı her kararı (b) bendi kapsamında saymak; (b) bendinde menfaat unsurunun bulunması gerektiğini gözden kaçırmak.
- Hukuka aykırılık ile kanuna aykırılık ölçütlerini karıştırmak; (a) bendinde hukuka, (b) ve (c) bentlerinde kanuna aykırılığın aranması gerektiğini unutmak.
- (c) bendinde kötü niyet veya kayırma aramak; bu bentte yalnızca açık ve kesin kanun hükmüne aykırılık yeterlidir.
- Hâkimin takdir yetkisi çerçevesindeki kararlarını sorumluluk nedeni saymak.
- Hâkimin idari faaliyetinden doğan zararı HMK m.46 kapsamında değerlendirmek; bu hâllerde idare mahkemesinde tam yargı veya haksız fiil hükümleri uygulanır.
- Hâkime karşı ceza soruşturması veya mahkûmiyet kararının tazminat davasının ön şartı olduğunu sanmak; m.46/2 bunu açıkça reddeder.
- Devletin rücu hakkını takdir yetkisine bağlı görmek; m.46/3 emredicidir ve bir yıllık süre içinde kullanılmalıdır.
- Tazminat davasında ispat yükünü Devlete yüklemek; ispat yükü davacıdadır.

### Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

- Tazminat davasında davacının, hâkimin m.46'da sayılan eylemlerden birini veya birkaçını kasıt veya ağır kusurla işlediğini, zarara uğradığını ve nedensellik bağını ispat etmesi gerektiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2025/769 E., 2025/914 K., 25.12.2025; Hukuk Genel Kurulu, 2025/355 E., 2025/886 K., 25.12.2025)
- Maddede tahdidi olarak sayılan sorumluluk nedenlerinin dışında kalan hâllerde hâkimin sorumluluğuna gidilemeyeceği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2025/542 E., 2025/888 K., 25.12.2025; Hukuk Genel Kurulu, 2025/185 E., 2025/210 K., 26.03.2025)
- Davalı Hazine vekillerinin zamanaşımı ve m.46'da sayılan sorumluluk koşullarının oluşmadığı savunmalarının incelenmesi gerektiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2025/185 E., 2025/210 K., 26.03.2025; Hukuk Genel Kurulu, 2025/140 E., 2025/184 K., 26.03.2025)
- Hâkimin takdir yetkisi kapsamında verdiği ara kararlar ve hüküm kararları nedeniyle, bu takdir kullanımı kanuna aykırılık oluşturmadıkça sorumluluk doğmayacağı kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2025/769 E., 2025/914 K., 25.12.2025)
- Hâkimin usul hükümlerine uygun davranmadığı iddiasının, m.46'da sayılan bentlerden birine ilişkin olup olmadığının somut olarak değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2025/55 E., 2025/200 K., 26.03.2025)

### Nasıl ispat edilir?

- Tazminat davasını açan davacı, hâkimin m.46/1'de sayılan eylemlerden birini kasıt veya ağır kusurla işlediğini ispat yükü altındadır.
- Davacı, hâkimin eyleminden doğan zararı ve zarar ile eylem arasında uygun nedensellik bağını ayrıca ispatlamalıdır.
- Duruşma tutanağına dayanmama ve tahrif iddialarında, dava dosyasındaki duruşma tutanakları belirleyici delildir.
- Menfaat sağlanması veya vaadi (b) bendinde davacı tarafından yazılı belge veya tanık gibi delillerle ispatlanmalıdır.
- Davalı Devletin zamanaşımı veya sorumluluk koşullarının oluşmadığına ilişkin savunması, bu savunmasını ispat yükü altında değildir; davacının iddiasını ispat etmesi yeterli görülmemelidir.
- Karara karşı kanun yolunun tüketilmemiş olması ya da zararın bulunmaması, Devletin savunması olarak ileri sürülebilir ve bu hususta ispat gerekir.

### Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

- [6100 sayılı Kanun m.47](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-47): Hâkimin tazminat davasına ilişkin usul ve yargılama kurallarını düzenler; m.46 kapsamındaki sorumluluk halleri bu çerçevede uygulanır.
- [6100 sayılı Kanun m.48](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-48): Maddenin tamamlayıcı hükmü olarak tazminat davası sürecini düzenler; m.46'daki sorumluluk sebepleri bu süreçte ileri sürülür.
- [6100 sayılı Kanun m.49](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-49): Bu maddeyle birlikte hâkimlerin sorumluluğuna ilişkin hükümleri tamamlar.
- [6100 sayılı Kanun m.154](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-154): Duruşma tutanağının kapsamını belirler; m.46/1-ç ve d bentleri bu tutanağa dayanır.
- 5237 sayılı Kanun m.257: Hâkimin yetki ve görevin kötüye kullanılması suçunu düzenler; m.46'daki hukuki sorumluluk ile ceza sorumluluğu ayrı yollardan işler.

## [HMK m.47 — Davaların açılacağı mahkeme](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-47)

Madde, hâkimlerin fiil ve kararlarından dolayı Devlet aleyhine açılan tazminat davasının ve Devletin sorumlu hâkime karşı açtığı rücu davasının hangi mahkemede görüleceğini düzenler. Tazminat davasında ilk derece ve bölge adliye mahkemesi hâkimleri ile Yargıtay üyelerinin ayrımına göre görevli daire veya kurul, ayrıca temyiz merciini belirler; rücu davasında yetkili mahkemeyi gösterir. Madde, Devlet aleyhine açılan tazminat davasında ve Devletin hâkime karşı rücu davasında uygulanır. Maddenin düzenlemediği konular: hâkimin kişisel sorumluluğunun şartları ve tazminat sorumluluğunun esasları (2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu Kanunu ile Devletin sorumluluğu hükümleri, bu madde dışındaki mevzuatta yer alır), ceza muhakemesinde koruma tedbiri nedeniyle tazminat (5271 sayılı CMK m.141 vd.), ceza mahkemesi hâkimlerinin yargısal faaliyetlerinde görevli mahkemenin tespiti (5271 sayılı CMK m.142) ve tazminat davasında zamanaşımı (6098 sayılı Borçlar Kanunu hükümleri).

### Davaların açılacağı mahkeme: hangi kavramlar bilinmeli?

- **Devlet aleyhine tazminat davası**: Hâkimin fiil veya kararı nedeniyle zarara uğrayan kişinin, sorumluluğun Devlete yöneltildiği davadır. Dava hâkime karşı değil Devlete karşı açılır.
- **Rücu davası**: Devletin tazminatı ödemesinin ardından, kusurlu hâkime karşı ödediği tutarı geri istemek için açtığı davadır. Madde, bu davanın görüleceği mahkemeyi ayrıca belirler.
- **Yargıtay üyeleri ile aynı konumda olanlar**: Yargıtay Başkan ve üyeleri ile kanunen onlarla aynı konumda sayılan kişilerdir. Bu kişilerin fiil ve kararları için tazminat davası, ilk derece mahkemesi sıfatıyla Yargıtayda ayrı bir daire veya kurulda görülür.
- **Temyiz incelemesi**: Tazminat davasında verilen kararın üst derece denetimidir. Maddeye göre bu denetim Hukuk Genel Kurulunca yapılır; kararı veren başkan ve üyeler bu incelemeye katılamaz.

### Davaların açılacağı mahkeme: hangi şartlar aranır?

- Davanın konusunun hâkimin fiil veya kararından doğan Devlet aleyhine tazminat olması gerekir.
- Sorumluluğa konu hâkimin ilk derece veya bölge adliye mahkemesi hâkimi olması halinde dava, ilgili hukuk dairesinde ilk derece mahkemesi sıfatıyla görülür.
- Sorumluluğa konu kişinin Yargıtay Başkanı veya üyesi ya da onlarla aynı konumda olan biri olması halinde dava, Yargıtay Dördüncü Hukuk Dairesinde ilk derece mahkemesi sıfatıyla görülür.
- Sorumluğa konu olan kişinin Yargıtay Dördüncü Hukuk Dairesi Başkan veya üyesi olması halinde dava Yargıtay Üçüncü Hukuk Dairesinde görülür.
- Verilen kararın temyiz incelemesinin Hukuk Genel Kurulunca yapılması gerekir ve temyiz incelemesine kararı veren başkan ve üyeler katılamaz.
- Devletin sorumlu hâkime karşı rücu davası açması halinde bu dava, asıl tazminat davasını karara bağlamış olan mahkemede görülür.

### Davaların açılacağı mahkeme: hangi sonuçları doğurur?

- Devlet aleyhine açılan tazminat davası, hâkimin fiil veya kararından doğan zararın tazmini için bu madde uyarınca belirlenen mahkemede görülür.
- Yargıtay Başkan ve üyelerinin fiil veya kararlarından doğan tazminat davası ilk derece mahkemesi sıfatıyla Yargıtayda görülür ve bu nedenle olağan yetki kurallarına göre başka bir mahkemede açılması mümkün değildir.
- Tazminat davasında verilen kararın temyiz incelemesi, kararı veren başkan ve üyelerin katılımı dışında Hukuk Genel Kurulunca yapılır.
- Devlet tazminatı ödeyip sorumlu hâkime rücu davası açarsa, rücu davası asıl tazminat davasını karara bağlayan mahkemede görülür.
- Rücu davasının farklı bir mahkemede açılması yetki bakımından bu madde ile çelişir ve yetkisizlik sonucunu doğurur.
- Madde, tazminat davasının esasına ilişkin sorumluluk şartlarını veya zarar hesabını değiştirmez.

### İlk derece/bölge adliye hâkimi ile yargıtay Başkan ve üyeleri arasındaki fark nedir?

- Sorumluluğa konu kişi ilk derece veya bölge adliye mahkemesi hâkimi ise dava, dava konusuna göre temyiz incelemesi yapılacak Yargıtay hukuk dairesinde görülür.
- Sorumluluğa konu kişi Yargıtay Başkanı, üyesi veya onlarla aynı konumda olan kişi ise dava Yargıtay Dördüncü Hukuk Dairesinde ilk derece mahkemesi sıfatıyla görülür.

Sonuç: Görevli merci değişir. Yargıtay üyelerine ilişkin davalar için ayrı bir ilk derece yargılaması öngörülmüştür.

### Yargıtay Dördüncü Hukuk Dairesi üyeleri ile diğer Yargıtay üyeleri arasındaki fark nedir?

- Sorumluluğa konu kişi Yargıtay Dördüncü Hukuk Dairesi Başkan veya üyesi ise dava Yargıtay Üçüncü Hukuk Dairesinde görülür.
- Diğer Yargıtay Başkan ve üyeleri ile onlarla aynı konumda olanlar için dava Yargıtay Dördüncü Hukuk Dairesinde görülür.

Sonuç: Dördüncü Hukuk Dairesi üyelerine ilişkin davada yargılama daire değiştirilerek yapılır.

### Tazminat davasında verilen karar ile ilk derece kararı arasındaki fark nedir?

- Yargıtay ilgili hukuk dairesinin tazminat davasında verdiği kararın temyiz incelemesi Hukuk Genel Kurulunca yapılır.
- Hukuk Genel Kurulunun ilk derece mahkemesi sıfatıyla verdiği kararın temyiz incelemesi, gerekçe bakımından Yargıtay Büyük Genel Kurulunca yapılır.

Sonuç: Temyiz merci, tazminat davasını kimin görüp kararını verdiğine göre değişir.

### Davaların açılacağı mahkeme: sık yapılan hatalar nelerdir?

- Yargıtay üyelerinin fiilinden doğan tazminat davasını olağan asliye hukuk mahkemesinde açmak; bu davalar madde uyarınca Yargıtayda görülür.
- Hâkimin sıfatını dava tarihi yerine olay tarihine göre belirlemek; Yargıtay üyeliği sıfatının dava açıldığı tarihte bulunup bulunmadığına bakmak gerekir.
- Rücu davasını Devletin istediği herhangi bir mahkemede açmak; rücu davası asıl tazminat davasını karara bağlayan mahkemede görülür.
- Temyiz incelemesinde kararı veren başkan veya üyenin de incelemeye katılabileceğini düşünmek; bu kişiler katılamaz.

### Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

- Açılan davada ileri sürülen hukuki ve fiili olguların göreve etkili olması hâlinde, önce hukuki nitelendirmenin yapılması ve sonucuna göre görevli merciin belirlenmesi gerektiği kabul edilmektedir. (Genel Kurul, 2019/15444 E., 05.09.2024)
- Dava dilekçesinde yargısal faaliyeti yapan Yargıtay daire başkanı ve üyeleri ile diğer davalıların birlikte bulunması halinde, ilk derece mahkemesi sıfatıyla Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun görevli olmadığı kabul edilerek davanın ayrılabildiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2024/820 E., 2025/179 K., 26.03.2025)
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ile Büyük Genel Kurul arasında görev paylaşımında, Yargıtay üyesi olarak seçilmiş kişinin fiilinden doğan davalarda dava açıldığı tarihteki sıfatın esas alındığı kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2025/148 E., 2025/185 K., 26.03.2025)
- Ceza mahkemesi hâkimlerinin yargısal faaliyetine ilişkin tazminat davalarında görevli mahkemenin 5271 sayılı CMK m.142 uyarınca ağır ceza mahkemesi olduğu kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/314 E., 2023/346 K., 26.04.2023)
- Devletin hâkime karşı rücu davası, tazminat davasını karara bağlayan mahkemede görülür ve bu mahkemenin yetkisi kesin nitelik taşıyan bir düzenlemeyle belirlenmiştir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/315 E., 2023/347 K., 26.04.2023)

### Nasıl ispat edilir?

- Tazminat davasını açan kişi, dava konusu hâkim fiil veya kararının bu madde kapsamında olduğunu ve sorumluluğa konu kişinin sıfatını belgelerle ortaya koymak zorundadır. Sıfat, Yargıtay Kanunu gereği üyelik kararı ile kanıtlanır.
- Görevli mahkemenin tespitinde dava dilekçesindeki olgular ve hukuki nitelendirme esas alınır; yargılamanın başında mahkeme bu konuda re'sen inceleme yapar.
- Devletin rücu davası açmış olması, tazminatın ödendiğini gösteren ödeme belgesi ile ispatlanır.
- Temyiz incelemesine katılmama yasağına aykırılık iddiası, kararı veren başkan ve üyelerin kurul kayıtlarından ispatlanır.

### Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

- 5271 sayılı CMK m.142: Koruma tedbiri nedeniyle açılacak tazminat davasında ceza mahkemesi hâkimlerinin yargısal faaliyetine ilişkin görevli mahkemeyi belirler. Bu madde ile birlikte değerlendirildiğinde ceza yargılamasından doğan tazminat davalarında ayrı bir görev kuralı işler.

## [HMK m.48 — Dava dilekçesi ve davanın ihbarı](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-48)

Madde, hâkimin hukuki sorumluluğuna dayanan tazminat davasında dava dilekçesinde bulunması gereken ek unsurları ve bu davanın sorumlu hâkime ihbarını düzenler. Dilekçede hangi sorumluluk sebebine dayanıldığının ve delillerin açıkça gösterilmesini, varsa belgelerin eklenmesini ve mahkemenin dosyayı ilgili hâkime resen ihbar etmesini kapsar. Kurala, Devlete karşı açılan tazminat davasında dava açan taraf ve bu davanın bakan mahkeme bakımından uygulanır. Dava dilekçesinin genel unsurlarını (m.119), dava dilekçesinin tebliğini (m.122), sorumluluk sebeplerinin sınırlı sayımını (m.46) ve davanın ihbarına ilişkin genel usulü (m.61 vd.) düzenlemez. Hâkimin sorumluluk sebepleri (m.46), sorumluluk davasının açılma ve ön koşulları (m.47) ile ihbar edilen hâkimin davaya katılması ve kanun yolu (m.65 vd. ve ilgili hükümler) ayrı maddelerde yer alır.

### Dava dilekçesi ve davanın ihbarı: hangi kavramlar bilinmeli?

- **Hâkimin hukuki sorumluluğu**: Hâkimin yargısal faaliyeti sırasında kasten veya ağır ihmalle verdiği zarardan dolayı Devlete karşı tazminat davası açılabilmesini sağlayan sorumluluk rejimidir. Sorumluluk sebepleri 6100 sayılı Kanun'un 46. maddesinde sınırlı olarak sayılmıştır; bu madde ise yalnızca dilekçe unsurlarını düzenler.
- **Sorumluluk sebebi**: Davacının dayandığı, kanunda sınırlı sayılmış hâkim sorumluluk hallerinden birini ifade eder. Dilekçede hangi sebebe dayanıldığının açıkça gösterilmesi gerekir; genel bir nitelendirme yeterli değildir.
- **Dilekçede delillerin açıkça belirtilmesi**: Davacının iddiasını hangi delillerle ispatlayacağının dilekçede tek tek gösterilmesidir. Tanık delili söz konusu ise tanıkların açık kimlik bilgileri ve adresleri de bildirilmelidir.
- **Re'sen ihbar**: Mahkemenin taraf talebi aranmaksızın, açılan tazminat davasını sorumlu hâkime kendiliğinden bildirmesidir. Bildirim, davanın kendisine ihbar edilen hâkimin davaya katılabilmesi için yapılır.

### Dava dilekçesi ve davanın ihbarı: hangi şartlar aranır?

- Dava, hâkimin hukuki sorumluluğuna dayalı bir tazminat davası olmalıdır.
- Dilekçede dayanılan sorumluluk sebebi açıkça gösterilmelidir; bu sebep kanunda sınırlı sayılan hâller arasında yer almalıdır.
- Dilekçede davacının dayandığı delillerin açıkça belirtilmesi gerekir.
- Varsa dayanılan belgeler dilekçeye eklenmelidir.
- Mahkeme, açılan tazminat davasını ilgili hâkime resen ihbar etmelidir.

### Dava dilekçesi ve davanın ihbarı: hangi sonuçları doğurur?

- Dilekçede sorumluluk sebebi açıkça gösterilmemişse bu eksiklik usul bakımından dava şartı noksanlığı sayılır ve dava usulden reddedilebilir.
- Dilekçede deliller açıkça belirtilmemişse dilekçe eksik kabul edilir.
- Varsa belgeler dilekçeye eklenmemişse bu eksiklik dilekçe unsurlarının eksikliği olarak değerlendirilir.
- Mahkeme tazminat davasını sorumlu hâkime resen ihbar eder; bu ihbar için taraf talebi aranmaz.
- İhbar edilen hâkim davaya katılabilir; katılmadan kanun yoluna başvuramaz.

### Genel dilekçe unsurları ile tazminat davasına özgü ek unsurlar arasındaki fark nedir?

- Her dava dilekçesinde aranan genel unsurlar (mahkeme, taraflar, talep, vakıalar, deliller gibi) madde 119'da düzenlenmiştir.
- Bu madde ise yalnızca hâkimin sorumluluğuna dayalı tazminat davalarında genel unsurlara eklenen sorumluluk sebebi ve delil gösterme zorunluluğunu getirir.

Sonuç: Tazminat davasında sorumluluk sebebinin ve delillerin açıkça gösterilmemesi dilekçenin usulden reddini doğurabilir.

### Davacının sorumluluk sebebini göstermesi ile sebebin sonradan değiştirilmesi arasındaki fark nedir?

- Dilekçede gösterilen sorumluluk sebebi davanın çerçevesini belirler.
- Dilekçe sonradan ıslah edilerek bu sebep genişletilmek veya değiştirilmek istenebilir.

Sonuç: Uygulamada bu maddeye dayalı dava için sorumluluk sebebinin sonradan ıslahla genişletilmesi veya değiştirilmesi mümkün görülmemektedir.

### Dava dilekçesi ve davanın ihbarı: sık yapılan hatalar nelerdir?

- Sorumluluk sebebini genel bir ifadeyle yazıp 46. maddedeki sınırlı sayılmış hâllerden hangisine dayanıldığını açıkça göstermemek.
- Dilekçeye delil olarak tanık gösterip tanıkların açık kimlik ve adres bilgilerini eklememek.
- Varsa belgeleri dilekçeye eklememek ve sonradan sunmanın eksikliği gidereceğini düşünmek.
- Dava dilekçesinde eksiklik bulunduğunda bunun sonradan ıslahla giderilebileceğini varsaymak; uygulamada sebebin sonradan genişletilmesi veya değiştirilmesi kabul edilmemektedir.
- Mahkemenin ihbarı re'sen yapacağını unutup taraf talebini beklemek ya da ihbarın yapılmadığını dava sonucuna bağlamak.

### Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

- Hâkimin sorumluluğuna dayalı tazminat davasında sorumluluk sebebinin 46. maddede sınırlı sayılan hallerden hangisine dayanıldığının açıkça gösterilmemesi, kamu düzenine ilişkin bir şekil noksanlığı sayılmakta ve mahkemece re'sen gözetilerek dilekçenin usulden reddi gerektiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2016/1673 E., 2018/109 K., 07.02.2018; Hukuk Genel Kurulu, 2023/283 E., 2023/318 K., 12.04.2023)
- Dilekçede sorumluluk sebebinin açıkça belirtilmesi dava şartı olarak değerlendirilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/283 E., 2023/318 K., 12.04.2023)
- Hâkimin hukuki sorumluluğu davalarında verilen kararlara karşı kanun yolu başvurularının miktar bakımından sınırlandırılmadığı, bu iradenin 46 ila 49. maddelerde de sürdüğü kabul edilmektedir. (Genel Kurul, 2019/15444 E., 05.09.2024)
- Hâkimin hukuki sorumluluğundan doğan uyuşmazlıkların 46 ila 49. maddeler kapsamında çözümlendiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/858 E., 2023/1399 K., 27.12.2023)
- Dava ihbar edilen hâkim davaya müdahale etmedikçe verilecek karara karşı kanun yoluna başvuramaz; ihbar edilen hâkimin davaya katılması, hukuki dinlenilme hakkı çerçevesinde değerlendirilmektedir. (Büyük Genel Kurulu, 2013/5 E., 2013/5 K., 21.01.2013)

### Nasıl ispat edilir?

- Tazminat davasını açan davacı, dilekçede sorumluluk sebebini ve delilleri açıkça göstermekle yükümlüdür; bu gösterimin eksikliği dilekçe bakımından davacının aleyhine sonuç doğurur.
- Tanık delili gösterilmişse davacı tanıkların açık kimlik bilgilerini ve adreslerini dilekçede bildirmelidir.
- Varsa dayanılan belgeler dava dilekçesine eklenmelidir; belgenin sonradan sunulması bu eksikliği ortadan kaldırmaz.
- Sorumluluk sebebine ilişkin iddialar, dilekçede gösterilen sebebin kapsamında ispatlanmalıdır; sonradan başka bir sebebe dayanılması uygulamada kabul edilmemektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2016/1673 E., 2018/109 K., 07.02.2018)

### Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

- [6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.46](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-46): Hâkimin hukuki sorumluluğunun sebeplerini sınırlı olarak sayar; bu maddede dilekçede gösterilmesi gereken sorumluluk sebebi bu sınırlı listeden seçilir.
- [6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.47](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-47): Hâkimin sorumluluğuna dayalı tazminat davasının açılma usulünü ve ön koşullarını düzenler; bu madde dilekçe unsurlarını tamamlar.
- [6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.119](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-119): Her dava dilekçesinde aranan genel unsurları düzenler; m.48, bu genel unsurlara tazminat davasına özgü ek unsurları ekler.
- [6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.115](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-115): Dilekçedeki eksikliklerin giderilmesi ve eksiklik halinde dava şartı noksanlığı rejimini düzenler; m.48 eksikliğinin sonucu bu genel hükümle belirlenir.

## [HMK m.49 — Davanın reddi hâlinde verilecek ceza](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-49)

Madde, hâkimin kusurlu işlemi nedeniyle Devlete karşı açılan tazminat davasının esastan reddedilmesi hâlinde davacıya verilecek disiplin para cezasının alt ve üst sınırını düzenler. Cezanın takdiri, tazminat davasına bakan mahkemeye aittir. Maddede davacıya ya da hâkime ayrıca tazminat ödenmesi, hâkim lehine maddi veya manevi zarara hükmedilmesi düzenlenmemiştir. Davanın usulden reddi hâli, cezanın dayanağı olan koşulları kendiliğinden karşılamaz. Hâkim aleyhine tazminat sorumluluğunun esasları (m.46), davanın nasıl ve kime karşı açılacağı (m.47-48) ve disiplin para cezasının tahsil usulü ile itiraz yolu bu maddede düzenlenmez; bunlar 6100 sayılı Kanun'un ilgili maddelerinde yer alır.

### Davanın reddi hâlinde verilecek ceza: hangi kavramlar bilinmeli?

- **Esastan red**: Davacının iddiasının uyuşmazlık konusu hakkın varlığı bakımından incelenerek reddedilmesidir. Usulden red ile aynı şey değildir; usulden reddedilen davada bu madde uygulanmaz.
- **Disiplin para cezası**: Yargılamanın düzenli yürütülmesini ve kamu düzenini korumak amacıyla verilen para cezasıdır. Bu maddeye göre tazminat davasının esastan reddi hâlinde davacıya verilir ve tazminat niteliği taşımaz.
- **Uygulanan parasal sınır**: Maddedeki alt ve üst tutarlar, her yıl yeniden değerleme oranında artırılır. Hükmedilecek ceza, o yılın güncel tutarları arasından takdir edilir; madde metnindeki tutarlar tabandır.
- **Takdir**: Mahkemenin, alt ve üst sınır arasında, olayın gelişimi ve dosyadaki olguları göz önünde tutarak cezanın miktarını belirlemesidir.

### Davanın reddi hâlinde verilecek ceza: hangi şartlar aranır?

- Hâkime karşı Devlet aleyhine tazminat davası açılmış olmalıdır.
- Davanın esastan reddedilmiş olması gerekir; usulden red bu maddenin koşulunu oluşturmaz.
- Ceza, davanın reddi kararı ile birlikte ve talep aranmaksızın resen hükmolunur.
- Davacının kötüniyetli olduğunun aranmasına gerek yoktur; ancak cezanın miktarı takdirde olayın gelişimi ve dosyaya yansıyan olgularla belirlenir.
- Hükmedilecek tutar, güncel parasal sınırlar içinde kalmalıdır.

### Davanın reddi hâlinde verilecek ceza: hangi sonuçları doğurur?

- Dava esastan reddedildiğinde davacı, beşyüz Türk Lirasından beşbin Türk Lirasına kadar disiplin para cezasına mahkûm edilir.
- Güncel tutar, her yıl yeniden değerleme oranına göre belirlenen tutarlardır; bu nedenle uygulamada hükmedilen ceza, madde metnindeki tabanın üzerinde olabilir.
- Ceza, tazminat davasına bakan mahkeme tarafından, talep aranmaksızın resen verilir.
- Davanın usulden reddi hâlinde bu madde uygulanmaz.
- Davanın kabulü hâlinde disiplin para cezası söz konusu olmaz.
- Ceza, davanın reddine ilişkin hüküm içinde yer alır ve hükmolunan cezanın dayanağı davanın esastan reddidir.

### Esastan red ile usulden red arasındaki fark nedir?

- Dava esastan reddedildiğinde, uyuşmazlık konusu hak incelenmiş ve reddedilmiştir.
- Dava usulden reddedildiğinde davanın şartları eksik kalmış, esas incelenmemiştir.

Sonuç: Yalnız esastan red hâlinde bu maddeye göre disiplin para cezası hükmolunur.

### Bu madde ile m.47 (hâkimin reddi talebi) arasındaki fark nedir?

- Bu madde, tazminat davasının esastan reddedilmesi hâlinde davacıya ceza verilmesini düzenler.
- m.47 ve m.42 bağlamında hâkimin reddi talebinde bulunan taraf, ret talebinin esastan reddi ve kötüniyet koşuluyla ceza ile karşılaşır.

Sonuç: İki cezanın dayanağı, miktarı ve koşulları ayrıdır; birinin uygulanması diğerini kendiliğinden gerektirmez.

### Davanın reddi hâlinde verilecek ceza: sık yapılan hatalar nelerdir?

- Usulden reddi esastan red saymak; bu hâlde m.49 uygulanmaz ve ceza hükmü kurulamaz.
- Cezayı yalnızca kötüniyetli davacıya verilebilir sanmak; m.49'da kötüniyet koşulu aranmaz.
- Ceza miktarını madde metnindeki taban tutarlarla sınırlı saymak; güncel tutarlar esas alınmalıdır.
- Hükme ayrıca hâkim lehine maddi veya manevi tazminat eklemek; bu madde buna dayanak değildir.
- m.42 ve m.47'deki disiplin para cezalarını bu maddeyle karıştırmak; koşulları ve dayanakları ayrıdır.
- Cezayı idari para cezası olarak adlandırmak; hükümde disiplin para cezası olduğu açıkça belirtilmelidir.

### Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

- Dava esastan reddedildiğinde, dava dışı davacının kötüniyeti aranmaksızın takdiren disiplin para cezasına hükmolunduğu kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2026/123 E., 2026/177 K., 11.03.2026; Hukuk Genel Kurulu, 2025/769 E., 2025/914 K., 25.12.2025)
- Mahkemelerin cezayı takdir ederken dava konusu olayın gelişimini ve dosyadaki olguları dikkate aldığı kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2025/769 E., 2025/914 K., 25.12.2025)
- Hâkimin kararından doğduğu iddia edilen zararla davacının zararı arasında illiyet bağı bulunmadığı ve kasıt ya da ağır kusur kanıtlanmadığı hâllerde davanın esastan reddedildiği, bu nedenle davacının ceza ile karşılaştığı kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2026/123 E., 2026/177 K., 11.03.2026)
- Bu maddedeki disiplin para cezası, tazminat davasının esastan reddi için öngörülmüş olup, konusu olan davanın tarafı hâkim değil Devlet olduğundan, hâkim lehine ayrıca tazminata hükmolunmadığı kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2020/169 E., 2022/463 K., 05.04.2022)

### Nasıl ispat edilir?

- Disiplin para cezasının dayanağı davanın esastan reddidir; bu nedenle mahkeme, reddin esas yönünden yapıldığını gerekçeli kararda açıkça belirtmelidir.
- Davacının hâkimin kasıtlı veya ağır kusurlu davrandığını ispat yükü tazminat davasını açan tarafa aittir; ancak bu ispatın başarısızlığı tek başına cezayı doğurur, davacının kötüniyeti ayrıca ispatlanmaz.
- Davalı Devlet, hâkimin kusurunu ve illiyet bağının yokluğunu savunuyorsa bunu dosya kapsamındaki belgelerle ispatlar.
- Cezanın miktarının takdirinde olayın gelişimi ve dosyaya yansıyan olgular esas alınır; bu olgular yazılı belgelerle ortaya konur.

### Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

- [6100 sayılı Kanun m.46](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-46): Hâkimin hukuki sorumluluğunun esaslarını düzenler; bu maddedeki tazminat davası, m.46'da tanımlanan sorumluluk hâline dayanır.
- [6100 sayılı Kanun m.42](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-42): Hâkimin reddi talebinde bulunan tarafa disiplin para cezası verilmesini düzenleyen hükümdür; bu maddeyle aynı nitelikte bir yaptırımdır ancak koşulları ayrıdır.
- [6100 sayılı Kanun m.47](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-47): Hâkimin reddi talebinin incelenmesinde kötüniyetli talebe uygulanacak disiplin para cezasını düzenler; bu maddeyle karıştırılmamalıdır.

## Süreler

| Süre | Madde | Hüküm |
|---|---|---|
| bir yıl | [m.46](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-46) | (3) Devlet, ödediği tazminat nedeniyle, sorumlu hâkime ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde rücu eder. |

## Konuda geçen kararlar

- Hukuk Genel Kurulu, 2026/123 E., 2026/177 K., 11.03.2026 (m.49)
- Hukuk Genel Kurulu, 2025/769 E., 2025/914 K., 25.12.2025 (m.46, m.49)
- Hukuk Genel Kurulu, 2025/355 E., 2025/886 K., 25.12.2025 (m.46)
- Hukuk Genel Kurulu, 2025/542 E., 2025/888 K., 25.12.2025 (m.46)
- Hukuk Genel Kurulu, 2025/185 E., 2025/210 K., 26.03.2025 (m.46)
- Hukuk Genel Kurulu, 2025/140 E., 2025/184 K., 26.03.2025 (m.46)
- Hukuk Genel Kurulu, 2025/55 E., 2025/200 K., 26.03.2025 (m.46)
- Hukuk Genel Kurulu, 2024/820 E., 2025/179 K., 26.03.2025 (m.47)
- Hukuk Genel Kurulu, 2025/148 E., 2025/185 K., 26.03.2025 (m.47)
- Hukuk Genel Kurulu, 2025/130 E., 2025/198 K., 26.03.2025 (m.48)
- Hukuk Genel Kurulu, 2023/858 E., 2023/1399 K., 27.12.2023 (m.48)
- Hukuk Genel Kurulu, 2023/314 E., 2023/346 K., 26.04.2023 (m.47)
- Hukuk Genel Kurulu, 2023/315 E., 2023/347 K., 26.04.2023 (m.47)
- Hukuk Genel Kurulu, 2023/333 E., 2023/350 K., 26.04.2023 (m.47)
- Hukuk Genel Kurulu, 2023/283 E., 2023/318 K., 12.04.2023 (m.48)
- Hukuk Genel Kurulu, 2022/903 E., 2022/1907 K., 28.12.2022 (m.49)
- Hukuk Genel Kurulu, 2022/898 E., 2022/1843 K., 27.12.2022 (m.49)
- Hukuk Genel Kurulu, 2020/169 E., 2022/463 K., 05.04.2022 (m.49)
- Hukuk Genel Kurulu, 2016/1673 E., 2018/109 K., 07.02.2018 (m.48, m.49)
- Büyük Genel Kurulu, 2013/5 E., 2013/5 K., 21.01.2013 (m.48)
- Genel Kurul, 2019/15444 E., 05.09.2024 (m.47, m.48)

---

Bu konudaki maddelerde bilinen en yeni değişiklik: 01.04.2015 (m.47).
Bu metin eğitim amaçlıdır, hukuki danışmanlık değildir. Bağlayıcı olan madde metnidir; alıntılarken maddenin güncel hâlini teyit edin.
Kaynak: https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-usul-hukuku/hakimin-hukuki-sorumlulugu