--- title: "Tutanağın imzalanması ve imza atamayanların durumu — Medeni Usul Hukuku konu anlatımı" course: "Medeni Usul Hukuku" law: "Hukuk Muhakemeleri Kanunu" articles: "HMK m.155–162" compiled: "2026-10-21" jurisdiction: "TR" source: "https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-usul-hukuku/tutanagin-imzalanmasi-ve-imza-atamayanlarin-durumu" publisher: "Hukuksal Eğitim" language: "tr" --- # Tutanağın imzalanması ve imza atamayanların durumu Medeni Usul Hukuku › HMK › Yazılı yargılama usulü › Tahkikat ve tahkikat sırasındaki özel durumlar › Duruşma — [Medeni Usul Hukuku](https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-usul-hukuku) ## Kısaca 6100 sayılı Kanun'un 155. maddesi, duruşma tutanağının imzalanmasını ve tutanağı imza atamayan kişilerin durumunu düzenler. HMK m.156, mahkeme önünde yapılan ön inceleme, tahkikat ve diğer yargılama işlemlerinin hangi araçla ispat edileceğini düzenler; bu işlemlerin ispatında tutanağın münhasır delil olduğunu belirtir. ## Kapsam Bu konu, Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.155–162 hükümlerini kapsar: tutanağın imzalanması ve imza atamayanların durumu, tutanağın ispat gücü, zabıt kâtibi bulundurulması zorunluluğu, tutanak örneği verilmesi, dosyaya belge konulması ve dosyanın başka yere gönderilmesi, dizi listesi, dosyanın taraflar ve ilgililerce incelenmesi, dosyanın hâkimin incelemesine hazır tutulması. - [HMK m.155 — Tutanağın imzalanması ve imza atamayanların durumu](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-155) - [HMK m.156 — Tutanağın ispat gücü](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-156) - [HMK m.157 — Zabıt kâtibi bulundurulması zorunluluğu](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-157) - [HMK m.158 — Tutanak örneği verilmesi](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-158) - [HMK m.159 — Dosyaya belge konulması ve dosyanın başka yere gönderilmesi](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-159) - [HMK m.160 — Dizi listesi](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-160) - [HMK m.161 — Dosyanın taraflar ve ilgililerce incelenmesi](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-161) - [HMK m.162 — Dosyanın hâkimin incelemesine hazır tutulması](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-162) ## [HMK m.155 — Tutanağın imzalanması ve imza atamayanların durumu](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-155) 6100 sayılı Kanun'un 155. maddesi, duruşma tutanağının imzalanmasını ve tutanağı imza atamayan kişilerin durumunu düzenler. Birinci fıkra tutanağın hâkim ve zabıt kâtibi tarafından derhâl imzalanmasını, ikinci fıkra ise imza atamayanların parmak izi, mühür veya özel işaret kullanmasını konu alır. Hüküm, mahkemede tutulan duruşma tutanağı ve bu tutanağa imza atacak kişiler bakımından uygulanır. Madde, imza atamayan kişinin yaptığı hukuki işlemin senet niteliği kazanma koşullarını düzenlemez; bu konu 6100 sayılı Kanun m.206'dadır. Tutanağın içeriğini ve hangi hususların mutlaka yazılacağını düzenlemez (m.154). Tutanağın ispat gücünü ve tutanakla ispat edilecek işlemleri düzenlemez (m.156). Tutanağın tarafların kendi imzalarıyla okunup imzalatılması zorunluluğu da bu maddede değil, m.154 kapsamındadır. ### Tutanağın imzalanması ve imza atamayanların durumu: hangi şartlar aranır? - Tutanağın hâkim ve zabıt kâtibi tarafından imzalanması için tutanağın derhâl, yani duruşma sona erdikten hemen sonra imzalanması gerekir. - Tutanağa imza atamayacak durumda olan kişinin parmak izi alınmalıdır. - Alınan parmak izinin hangi parmağa ait olduğu tutanakta belirtilmelidir. - Elinde parmak bulunmayan kişi için imza yerine mühür veya özel işaret kullanılabilir; bu seçenek yalnız parmağı olmayanlara tanınmıştır. ### Tutanağın imzalanması ve imza atamayanların durumu: hangi sonuçları doğurur? - Tutanak hâkim ve zabıt kâtibi tarafından derhâl imzalanmalıdır; imza eksikse tutanak usulüne uygun değildir. - Duruşma tutanağında zabıt kâtibinin imzası bulunmaması mutlak bozma nedenidir (4. Hukuk Dairesi, 2025/7060 E., 2025/15233 K., 06.11.2025). - Tutanağın hâkim ve zabıt kâtibi tarafından bizzat imzalanması gerekir; mühür, teksir gibi mekanik araçla çoğaltılmış imza yeterli değildir (5. Hukuk Dairesi, 2024/5779 E., 2025/988 K., 23.01.2025). - İmza atamayan kişinin parmak izi alınmadan ve parmağın hangi parmak olduğu belirtilmeden mühür veya özel işarete geçilemez. - Elinde parmak bulunmayan kişi imza yerine mühür veya özel işaret kullanabilir. - Okuma yazma bilmeyen kişinin hukuki işlemi içeren belgenin senet niteliği kazanması m.206 uyarınca noter düzenlemesine bağlıdır; m.155 bu koşulu getirmez, yalnızca tutanak düzenini belirler. - Madde, tutanağa ilişkin tarafların beyanlarında (ikrar, feragat, sulh gibi) okunup imzalatma zorunluluğunu getirmez; bu zorunluluk m.154 kapsamındadır. ### Hâkim ve zabıt kâtibi imzası ile imza atamayan tarafın imzası arasındaki fark nedir? - Tutanağı hâkim ve zabıt kâtibi imzalar; bu imza zorunludur ve derhâl atılmalıdır. - İmza atamayan kişi, imza yerine parmak izi veya mühür ya da özel işaret kullanır. Sonuç: Hâkim ve zabıt kâtibinin imzasının eksik olması tutanağı bozma nedenidir; imza atamayan kişinin parmak izi ile imzası yerine geçer. ### Parmağı olan kişi ile parmağı olmayan kişi arasındaki fark nedir? - Parmağı bulunan kişiden parmak izi alınır ve hangi parmak olduğu yazılır. - Elinde parmak bulunmayan kişi mühür veya özel işaret kullanabilir. Sonuç: Parmağı olmayanın parmak izi alınamayacağından imza yerine mühür veya özel işaret geçerli olur. ### Tutanağın imzalanması ve imza atamayanların durumu: sık yapılan hatalar nelerdir? - Zabıt kâtibinin imzası eksik olduğu halde tutanağın geçerli sayılması; bu durum mutlak bozma nedenidir. - Hâkim ve zabıt kâtibi imzası yerine mühür veya teksir ile çoğaltılmış imzayı yeterli saymak; imza bizzat atılmalıdır. - Parmağı olan kişiden de imza yerine mühür veya özel işaret kabul etmek; bu seçenek yalnız parmağı bulunmayanlara tanınmıştır. - Parmak izinin hangi parmağa ait olduğunu tutanakta belirtmemek; bu eksiklik tutanağın düzenine aykırılıktır. - Madde 155'i okuma yazma bilmeyenlerin senet niteliğine ilişkin bir hüküm sanmak; bu konu m.206'dadır. ### Uygulamada nasıl yorumlanıyor? - Duruşma tutanağında zabıt kâtibinin imzasının bulunmaması mutlak bozma nedeni sayılmaktadır. (4. Hukuk Dairesi, 2025/7060 E., 2025/15233 K., 06.11.2025) - Duruşma tutanağının hâkim ve zabıt kâtibi tarafından bizzat imzalanması gerektiği, mühür veya teksir makinesi gibi mekanik çoğaltmanın imza yerine geçmeyeceği kabul edilmektedir. (5. Hukuk Dairesi, 2024/5779 E., 2025/988 K., 23.01.2025) - Duruşma tutanağı ile ilgili uyuşmazlıklarda 155. maddenin ikinci fıkrasına dayanılarak tutanağın usule uygunluğu tartışılmaktadır. (Gaziantep Bölge Adliye Mahkemesi 11. Hukuk Dairesi, 2021/845 E., 2022/1732 K., 10.11.2022) ### Nasıl ispat edilir? - Tutanağın imza eksikliği iddiasını ileri süren taraf, tutanağın hâkim ve zabıt kâtibi tarafından imzalanmadığını ispat etmelidir; ilk olarak tutanağın kendisi incelenir. - Tutanağın içeriği ve imza durumu duruşma tutanağının kendisiyle ispat edilir; m.156 uyarınca ön inceleme ve tahkikat işlemleri ancak tutanakla ispat olunur. - İmza atamayan kişinin parmak izi veya mühür kullanımına ilişkin iddia, tutanağa geçen parmak izi kaydı ve parmağın hangi parmak olduğunun belirtilmesi ile ispatlanır. - Okuma yazma bilip imza atamayan kişinin durumunda, bunun tutanaktan anlaşılması ve m.206 kapsamında noter onayı gerekip gerekmediğinin araştırılması karşı tarafın savunması olarak ileri sürülür. ### Hangi maddelerle birlikte okunmalı? - [6100 sayılı Kanun m.154](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-154): Tutanağa neyin yazılacağını ve ikrar, feragat, sulh gibi beyanların ilgiliye okunup imzalatılmasını düzenler; m.155 imza düzenini tamamlar. - [6100 sayılı Kanun m.156](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-156): Ön inceleme, tahkikat ve yargılama işlemlerinin ancak tutanakla ispat edilebileceğini belirtir; m.155'e uygun tutulmayan tutanağın ispat gücü bu bağlamda önem taşır. - [6100 sayılı Kanun m.206](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-206): İmza atamayanların hukuki işlemlerinin senet niteliği kazanması için noter düzenlemesi veya onayı koşulunu getirir; m.155 bu konuyu düzenlemez. ## [HMK m.156 — Tutanağın ispat gücü](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-156) Madde, mahkeme önünde yapılan ön inceleme, tahkikat ve diğer yargılama işlemlerinin hangi araçla ispat edileceğini düzenler; bu işlemlerin ispatında tutanağın münhasır delil olduğunu belirtir. Madde, tutanağın kimler tarafından ve nasıl imzalanacağını düzenlemez (m.155). Tutanağın içeriğine karşı sahtelik iddiasının usulü, tutanağa geçirilmeyen beyanların ispatı ve tutanağın düzeltilmesi talebi bu maddenin kapsamı dışındadır. Duruşma dışı resmî kayıtların ve resmî belgelerin ispat gücü de bu maddede düzenlenmez (m.204 vd.). ### Tutanağın ispat gücü: hangi kavramlar bilinmeli? - **Yargılama işlemleri**: Ön inceleme, tahkikat ve yargılama sırasında mahkemece ya da mahkeme önünde yapılan usul işlemleridir. Maddenin koruduğu alan, bu işlemlerin ispatıdır. - **Tutanak**: Yargılama işlemlerinin mahkeme zabıt kâtibi tarafından kayda geçirildiği resmî kayıttır. Maddeye göre bu işlemleri ispat eden araç yalnızca tutanaktır. - **Münhasır delil**: Bir vakıanın başka hiçbir delille ispatlanamadığı, yalnızca bir delil türüne bağlı olan ispat durumudur. Madde, yargılama işlemleri bakımından tutanağı bu niteliğe bağlar. ### Tutanağın ispat gücü: hangi şartlar aranır? - Ispatı istenen vakıanın bir ön inceleme, tahkikat veya yargılama işlemi olması gerekir. - Bu işlemin tutanağa geçirilmiş olması gerekir; tutanak olmadan işlem başka delille ispat edilemez. - Tutanağın usulüne uygun düzenlenmiş olması gerekir; imza ve diğer biçim koşulları için m.155 uygulanır. ### Tutanağın ispat gücü: hangi sonuçları doğurur? - Yargılama işlemi tutanağa geçirilmemişse, bu işlem tanık veya başka bir delille ispat edilemez. - Tutanakta yer alan işlemler, tutanağa karşı ileri sürülecek aksi ispat yoluyla çürütülebilir; bu konu tutanağın ispat gücü tartışmasıdır. - Madde, tutanağın içeriğinin doğruluğuna ilişkin özel bir ispat koşulu getirmez; sahtelik iddiası genel usul kuralları ile değerlendirilir. ### Yargılama işlemi ile maddi olay arasındaki fark nedir? - Mahkeme önünde yapılan ön inceleme, tahkikat ve diğer yargılama işlemleri, ispatı tutanakla yapılır. - Taraflar arasındaki ve yargılama dışında doğan maddi vakıalar bu maddenin kapsamında değildir; onların ispatı genel delil hükümlerine tabidir. Sonuç: Yargılama işlemi tutanakla ispat edilirken, maddi vakıa tanık, belge gibi genel deliller ile ispat edilebilir. ### Tutanak ile duruşma dışı resmî kayıt arasındaki fark nedir? - Mahkeme tutanağı, yargılama işlemlerinin münhasır ispat aracıdır. - Resmî makamların tuttuğu diğer kayıt ve tutanaklar (örneğin icra dairesi tutanağı) kendi içeriği bakımından resmî belge ispat gücüne sahiptir ve bu madde kapsamında değildir. Sonuç: Mahkeme tutanağı için m.156 uygulanırken, diğer resmî tutanaklar resmî senet hükümleri çerçevesinde değerlendirilir. ### Tutanağın ispat gücü: sık yapılan hatalar nelerdir? - Tutanakta yer almayan bir yargılama işlemini tanıkla ispat edilebileceğini varsaymak; madde buna izin vermez. - Madde metnindeki ispat kuralını, maddi vakıaların ispatına da uygulamak; kural yalnızca yargılama işlemleri için geçerlidir. - Tutanağın imza eksikliğini m.156 kapsamında değerlendirmek; imza konusu m.155'te düzenlenmiştir. ### Uygulamada nasıl yorumlanıyor? - Tutanağın içeriğinin doğru olmadığının ispatı, tutanağın sahte olup olmamasına göre farklı değerlendirilmektedir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 45. Hukuk Dairesi, 2023/2236 E., 2025/51 K., 15.01.2025) - Mahkeme tutanağı, resmî belge niteliği taşıdığından aksi ispat edilmedikçe geçerli kabul edilmektedir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 45. Hukuk Dairesi, 2023/2236 E., 2025/51 K., 15.01.2025) ### Nasıl ispat edilir? - Yargılama işleminin varlığını ve içeriğini ileri süren taraf, bunu tutanakla ispatlamakla yükümlüdür. - Tutanakta yer almayan bir işlemin yapıldığını ileri süren taraf, bunu tanık veya başka bir delille ispatlayamaz; tutanağın münhasır delil niteliği buna engeldir. - Tutanağın içeriğinin doğru olmadığını iddia eden taraf, aksi ispat yükü altındadır. - Tutanağın sahte olduğu iddiası, sahtelik iddiası usulüyle ileri sürülmek zorundadır. ### Hangi maddelerle birlikte okunmalı? - [6100 sayılı Kanun m.155](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-155): Tutanağın hâkim ve zabıt kâtibi tarafından imzalanmasını ve imza atamayanların durumunu düzenler; tutanağın geçerliliğinin ön koşuludur. - [6100 sayılı Kanun m.154](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-154): Tutanağa hangi işlemlerin yazılacağını düzenler; m.156'nın ispat konusu olan işlemlerin kapsamını belirler. - [6100 sayılı Kanun m.204](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-204): Resmî senetlerin ispat gücünü düzenler; mahkeme tutanağının resmî belge niteliği bakımından ayrıca dikkate alınır. ## [HMK m.157 — Zabıt kâtibi bulundurulması zorunluluğu](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-157) Bu madde, mahkemede veya mahkeme dışında hâkim huzuruyla yapılan bütün işlemlerde zabıt kâtibinin hazır bulunması zorunluluğunu ve zabıt kâtibi görev yapamadığında yerine başka bir kimsenin görevlendirilmesi koşullarını düzenler. Uygulama alanı, hâkimin huzurunda yürütülen her türlü yargılama işlemidir; duruşma ve keşif gibi işlemler bu kapsamdadır. Madde, zabıt kâtibinin reddi ve çekinmesini düzenlemez (m.37); tutanağın içeriği ve imzası (m.155), tutanak örneği verilmesi (m.158), dosyaya belge konulması (m.159) ile dava dosyasının incelenmesi ve dizi listesi (m.160-162) da bu maddenin dışındadır. ### Zabıt kâtibi bulundurulması zorunluluğu: hangi kavramlar bilinmeli? - **Zabıt kâtibi**: Mahkemede yazı işleri müdürünün denetiminde çalışan ve hâkimin huzurundaki işlemleri tutanağa geçiren yargı memurudur. Mahkemenin resmî tanığı niteliğindedir. - **Hâkim huzuruyla yapılan işlem**: Hâkimin bizzat bulunduğu ve yargılamayı yürüttüğü işlemlerdir. Mahkeme içinde yapılan duruşma veya mahkeme dışındaki keşif gibi hâller bu kapsamdadır. - **Hukuki veya fiili engel**: Zabıt kâtibinin görevini yapmasına hukuken engel olan durum ya da fiilen yapamaz hâle gelmesine yol açan olaydır. Hastalık gibi fiili hâller bu kapsamdadır, ancak maddede örnek verilmemiştir. - **Görevlendirme**: Zabıt kâtibi görev yapamadığında, yerine başka bir kimsenin zabıt kâtibi olarak atanmasıdır. Bu atama yalnızca işin gecikmesinde sakınca bulunduğunda yapılabilir. - **Görevin niteliğine uygun yemin**: Geçici olarak görevlendirilen kişinin, zabıt kâtipliği görevini yerine getireceğine dair almakla yükümlü olduğu yemindir. Yeminin şekli madde metninde ayrıca düzenlenmemiştir. ### Zabıt kâtibi bulundurulması zorunluluğu: hangi şartlar aranır? - Hâkim huzuruyla yapılacak bir işlemin bulunması gerekir; bu işlem mahkeme içinde ya da mahkeme dışında yapılabilir. - Bu işlemde zabıt kâtibinin bizzat hazır bulunması zorunludur; zabıt kâtibi bulunmadan işlem yapılamaz. - Zabıt kâtibinin hukuki veya fiili bir engel nedeniyle görev yapamayacak durumda olması gerekir. - İşin gecikmesinde sakınca bulunması gerekir; yani beklemenin işe zarar vereceği anlaşılmalıdır. - Görevlendirilecek kişi, görevin niteliğine uygun yemin etmelidir. - Görevlendirme, yalnızca bu istisnai koşullar birlikte gerçekleştiğinde yapılabilir; zabıt kâtibi yokluğu bahanesiyle sıradan işlemler için başka bir kimse görevlendirilemez. ### Zabıt kâtibi bulundurulması zorunluluğu: hangi sonuçları doğurur? - Hâkim huzuruyla yapılan işlemde zabıt kâtibi hazır bulunmuyorsa, bu eksiklik istinaf ve temyiz yollarında bozma sebebi sayılmaktadır. - Zabıt kâtibinin imzasının bulunmadığı tutanağa dayanılarak hüküm verilmesi bozma nedenidir. - Hukuki veya fiili engel varken ve işin gecikmesinde sakınca bulunduğunda, yemin ettirilmiş başka bir kişi zabıt kâtibi olarak görevlendirilebilir. - Engel bulunmaması veya gecikme sakıncasının yokluğu hâlinde başka bir kişinin görevlendirilmesi mümkün değildir; zabıt kâtibi bulunmadan yapılan işlem bu maddeye aykırıdır. - Görevlendirilen kişi yemin etmemişse görevlendirme bu maddeye uygun değildir. - Madde, zabıt kâtibinin tutanağı imzalama yükümlülüğünü ayrıca düzenlemez; o yükümlülük m.155 kapsamındadır. ### Asıl zabıt kâtibi ile geçici görevlendirilen kişi arasındaki fark nedir? - Mahkemenin kadrolu zabıt kâtibi, görevi gereği işlemde bulunur ve tutanağı kendisi düzenler. - Geçici görevlendirilen kişi, yalnızca engel ve gecikme sakıncası birlikte varsa ve yemin ettikten sonra zabıt kâtibi yerine geçer. Sonuç: Geçici görevlendirme yapılabilmesi için engel ve sakınca koşulları birlikte aranır; yemin edilmeden görevlendirilen kişinin yaptığı işlem bu maddeye uygun değildir. ### Mahkeme içi işlem ile mahkeme dışı işlem arasındaki fark nedir? - Duruşma gibi mahkeme salonunda yapılan işlemlerde zabıt kâtibinin bulunması aranır. - Keşif gibi mahkeme dışında hâkim huzuruyla yapılan işlemlerde de zabıt kâtibinin bulunması aranır. Sonuç: Yer ayrımı zabıt kâtibi zorunluluğunu ortadan kaldırmaz; her iki hâlde de zabıt kâtibi bulunmalıdır. ### Zabıt kâtibi bulundurulması zorunluluğu: sık yapılan hatalar nelerdir? - Zabıt kâtibinin yokluğunu sadece işin uzaması sayarak başka bir kimseyi görevlendirmek; m.157/2 engel ve sakınca koşullarını birlikte aramaktadır. - Görevlendirilen kişiye yemin ettirmeyi atlamak; yemin koşulu açıkça aranmaktadır. - Keşif gibi mahkeme dışı işlemlerde zabıt kâtibinin hazır bulunma zorunluluğunu uygulanmayacak sanmak; madde mahkeme dışı işlemleri de kapsar. - Zabıt kâtibinin reddi ve çekinmesi hükümlerini bu maddede aramak; bu konu m.37 kapsamındadır. - Görevlendirilen kişiyi kadrolu zabıt kâtibi gibi kabul edip tutanağı imzalamasına yetkili saymak; görevlendirme geçici ve koşula bağlıdır. ### Uygulamada nasıl yorumlanıyor? - Zabıt kâtibinin imzasının bulunmadığı tutanağa dayanılarak hüküm kurulmasının bozma nedeni sayıldığı kabul edilmektedir. - Ön inceleme, tahkikat ve yargılama işlemlerinin ancak tutanakla ispat edilebildiği ve tutanağın zabıt kâtibinin imzasıyla geçerli hâle geldiği kabul edilmektedir. ### Nasıl ispat edilir? - Zabıt kâtibinin hazır bulunmadığını ileri süren taraf, bu eksikliği tutanağın imza ve içeriğinden çıkan olguyla ortaya koymalıdır; ispat yükü bu tarafadır. - Hâkim huzuruyla yapılan işlemin zabıt kâtibi olmadan yapıldığı, tutanağın imzasız olmasıyla ispatlanır; işlemler ancak tutanakla ispat edilebildiğinden tutanak esas delildir. - Zabıt kâtibinin görevlendirilmesinde engelin ve işin gecikmesinde sakıncanın bulunduğunu, görevlendirmeyi yapan merci belgelemelidir; karşı taraf bu koşulların yokluğunu ileri sürerek ispat edebilir. - Görevlendirilen kişinin yemin ettiği, tutanağın içeriğinden ve yemin tutanağından anlaşılır; yemin edilmediğini ileri süren taraf bu iddiasını tutanakla ispatlar. ### Hangi maddelerle birlikte okunmalı? - [6100 sayılı Kanun m.37](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-37): Zabıt kâtibinin reddi ve çekinmesini düzenler; hâkimlerin yasaklılık ve red hükümleri zabıt kâtibi hakkında da uygulanır. Bu madde ile birlikte okunmalıdır, ancak red usulünü düzenlemez. - [6100 sayılı Kanun m.155](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-155): Tutanağın hâkim ve zabıt kâtibi tarafından imzalanmasını düzenler; m.157'deki hazır bulunma zorunluluğunun tutanakla ilgili sonucudur. - [6100 sayılı Kanun m.154](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-154): Hâkimin tahkikat ve yargılama işlemlerini zabıt kâtibi aracılığıyla tutanağa kaydettirmesini düzenler; zabıt kâtibinin görevinin kaynağıdır. - [6100 sayılı Kanun m.158](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-158): Tutanak örneği verilmesini düzenler; zabıt kâtibinin hazırladığı tutanağın dış dünyaya verilmesi konusudur. ## [HMK m.158 — Tutanak örneği verilmesi](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-158) Madde, duruşma ve yargılama tutanaklarının taraflara ya da fer'î müdahile verilecek örneklerinin nasıl düzenleneceğini ve tutanağın eki niteliğindeki gizli belgelerin örneğinin hangi koşulda verilebileceğini düzenler. Örnek talebi tutanakların tamamı veya bir kısmı için yapılabilir ve onaylı örnek mahkeme mührü ile yazı işleri müdürünün imzasını taşır. Madde, tutanağın kendisinin hangi unsurları içereceğini, tutanağın kim tarafından imzalanacağını ve tutanağın ispat gücünü düzenlemez; bunlar tutanağa ilişkin ayrı hükümlerde yer alır (m.154, m.156). Gizlilik kararına konu belgelere erişimin genel çerçevesi ve dosya incelemesi de bu maddenin dışındadır (m.161). Dosyanın zabıt kâtibi gözetiminde incelenmesi ve tutanağa karşı sahtecilik dışında itiraz edilememesi gibi konular da başka hükümlerde yer alır. ### Tutanak örneği verilmesi: hangi kavramlar bilinmeli? - **Tutanak örneği**: Mahkemede tutulan tutanağın tamamının veya bir kısmının, talep üzerine taraflara ya da fer'î müdahile verilen kopyasıdır. Örnek, talep edilen kısmın kapsamı kadar verilir. - **Onaylı örnek**: Mahkeme mührünün basıldığı ve aslına uygun olduğu yazı işleri müdürü tarafından imzayla onaylanan örnektir. Mühür ve imza olmadan verilen kopya bu anlamda onaylı örnek sayılmaz. - **Fer'î müdahil**: Davanın sonucunda hukuki yararı bulunan ve taraflardan birinin yanında davaya katılan üçüncü kişidir. Maddede tutanak örneği bakımından taraflarla aynı konumda sayılır (m.66 vd.). - **Tutanağın eki**: Tutanakta sözü edilen veya dosyaya konduğu belirtilen belgelerdir. Bunlar tutanağın parçası sayılır ve gizlilik kararına tabi olabilir (m.154/4). - **Gizlilik kararı**: Mahkemenin belgenin erişimini kısıtlayan kararıdır. Bu kararın kapsamındaki eklerin örneği, ancak hâkimin izni ile verilebilir. ### Tutanak örneği verilmesi: hangi şartlar aranır? - Örnek talebinin taraflardan veya fer'î müdahilden gelmesi gerekir. - Talep tutanağın tamamı veya bir kısmı için yapılabilir; talep edilen kısmın açıkça belirtilmesi gerekir. - Verilecek örneğe mahkemenin mührünün basılması gerekir. - Örneğin aslına uygun olduğu yazı işleri müdürü tarafından imzayla onaylanması gerekir. - Tutanağın eki niteliğindeki belge gizlilik kararı kapsamında kalıyorsa, örneğinin verilebilmesi için hâkimin izni alınmalıdır. - Gizlilik kararı kapsamında olmayan ek belgelerde hâkim izni aranmaz. ### Tutanak örneği verilmesi: hangi sonuçları doğurur? - Talep üzerine verilen onaylı örnek, tutanağın aslına uygun kabul edilir ve mühür ile imza taşıdığı için resmi nitelik kazanır. - Gizlilik kararı kapsamındaki eklerin örneği, hâkim izni alınmadan verilemez; izin verilmezse örnek de verilmez. - Tutanağın kendisi ile gizlilik dışındaki ekleri talep üzerine verilebilir; bunun için hâkim izni aranmaz. - Onaysız kopya, madde kapsamındaki onaylı örnek yerine geçmez. ### Tutanağın kendisi ile tutanağın eki belge arasındaki fark nedir? - Tutanağın kendisinin örneği talep üzerine doğrudan verilir ve mühür ile yazı işleri müdürü onayı yeterlidir. - Tutanağın eki niteliğindeki belgeler, gizlilik kararı kapsamında kalıyorsa örnekleri hâkim izni olmadan verilemez. Sonuç: Gizlilik kararı kapsamındaki ek belgede ayrıca hâkim izni gerekir; tutanağın kendisinde gerekmez. ### Taraflar ile fer'î müdahil arasındaki fark nedir? - Taraflar örnek talep edebilir. - Fer'î müdahil de örnek talep edebilir; maddede aynı talep hakkı açıkça sayılmıştır. Sonuç: Her iki grup da aynı usulle örnek alabilir; fer'î müdahil için ayrı bir izin şartı yoktur. ### Tamamı ile bir kısmı arasındaki fark nedir? - Tutanağın tamamının örneği talep edilebilir. - Yalnız bir kısmının örneği talep edilebilir. Sonuç: Verilen örnek talep edilen kapsamla sınırlıdır. ### Tutanak örneği verilmesi: sık yapılan hatalar nelerdir? - Onaysız fotokopiyi onaylı örnek yerine kullanmak; mühür ve yazı işleri müdürü imzası aranmadan işlem yapmak. - Tutanağın tamamı ile bir kısmı arasındaki farkı gözden kaçırıp talep kapsamının dışında örnek vermek. - Gizlilik kararı kapsamındaki eki, hâkim izni olmadan verilebilir saymak. - Fer'î müdahili ayrı bir izin şartına bağlamak; maddede bu yönde bir koşul yoktur. - Örnek verilmesi ile tutanağa karşı itirazın sınırlarını karıştırmak. ### Uygulamada nasıl yorumlanıyor? - Uygulamada avukatla takip edilen işlerde tutanağın bir nüshasının duruşma sonunda hemen avukata verildiği kabul edilmektedir. (Birinci Bölüm, 2014/14189 E., 25.10.2017) - Avukatların belge örneği alabilmeleri için vekâletnamelerinin bulunmasının zorunlu olduğu kabul edilmektedir. ### Nasıl ispat edilir? - Örnek talebini yapan taraf veya fer'î müdahil, talebinin ve talep ettiği kapsamın dosyada yer aldığını göstermelidir. - Örneğin aslına uygunluğu, mahkeme mührü ve yazı işleri müdürünün imzası ile ispatlanır; onaysız kopya bu işlevi görmez. - Gizlilik kararı kapsamındaki ek belgenin örneği talep edilmişse, hâkim izninin alındığı dosyadan anlaşılmalıdır; izin olmadan verilen örnek tartışmaya açıktır. - Tutanağın içeriğine ilişkin bir uyuşmazlıkta, tutanağın sahte olduğu iddiası dışında karşı delil kabul edilmeyebilir (m.156 bağlamında). ### Hangi maddelerle birlikte okunmalı? - [6100 sayılı Kanun m.154](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-154): Tutanağa geçirilecek hususları ve tutanağın eklerini düzenler; örneğin verilecek tutanağın içeriğini belirler. - [6100 sayılı Kanun m.156](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-156): Ön inceleme, tahkikat ve yargılama işlemlerinin ancak tutanakla ispat olunabileceğini düzenler; örneğin ispat değerinin dayanağıdır. - [6100 sayılı Kanun m.161](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-161): Gizli tutulan belge ve tutanakların incelenmesinde hâkimin açık izninin aranmasını düzenler; madde 158/2 ile aynı gizlilik rejimini tamamlar. - [6100 sayılı Kanun m.66](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-66): Fer'î müdahilin kimliğini ve davaya katılma koşullarını düzenler; maddedeki fer'î müdahil ifadesinin dayanağıdır. ## [HMK m.159 — Dosyaya belge konulması ve dosyanın başka yere gönderilmesi](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-159) Madde, dava dosyasına sunulan dilekçe ve belgelerin dosyaya konulma usulünü ve dosyanın veya dosyadaki bir belgenin başka bir resmî mercie gönderilmesi halinde uygulanacak yöntemi düzenler. Dosyaya konulma işleminde belgenin önce hâkim veya yazı işleri müdürüne havale edilmesi, ardından zabıt kâtibi tarafından dosyaya konulması gerekir. Dosya gönderiminde hâkimin aslın yerine onaylı örnek göndermeye karar verebilmesi kuralı getirilmiştir. Madde, dava dosyasını taraflarca incelenmesini, tutanak örneklerinin verilmesini, dizi listesini ve belge aslının mahkemeye istenmesini düzenlemez (sırasıyla m.158, m.5.2.12 ve m.160, m.216 ilgili hükümleri). Ayrıca belge aslının mahkemeye verilmesi, geri verilmesi ve mahkemece onaylanmış örneğin hükmü de bu maddenin kapsamı dışındadır (m.216). Madde ayrıca ön sorun ve bekletici sorun rejimini düzenlemez. ### Dosyaya belge konulması ve dosyanın başka yere gönderilmesi: hangi kavramlar bilinmeli? - **Havale**: Mahkemeye sunulan dilekçe ve belgenin hâkim veya yazı işleri müdürü tarafından işleme alınmak üzere yönlendirilmesi işlemidir. Dosyaya konulmadan önce yapılması zorunludur. - **Dosyaya konulma**: Havale işleminden sonra zabıt kâtibinin belgeyi dava dosyasının içine yerleştirmesi fiilidir. Dava dosyasına giren belgeler bu işlemle dosyanın parçası hâline gelir. - **Onaylı örnek**: Dosyadaki bir belgenin aslına uygunluğu mahkeme tarafından onaylanmış kopyasıdır. Asıl belge dosyada kalır, bu örnek dosya dışına gönderilir. - **Resmî merci**: Dosyanın gönderildiği, mahkeme dışındaki kamu makamıdır. Maddenin ikinci fıkrası yalnızca bu tür bir gönderimde uygulanır. ### Dosyaya belge konulması ve dosyanın başka yere gönderilmesi: hangi şartlar aranır? - Dava ile ilgili mahkemeye sunulan dilekçe veya belgenin, dosyaya konulmadan önce hâkim veya yazı işleri müdürüne havale ettirilmesi gerekir. - Havale işleminden sonra dosyaya konulma işlemi zabıt kâtibi tarafından yapılmalıdır. - Dosyanın başka bir resmî mercie gönderilmesi gerektiğinde, hâkimin resen veya talep üzerine karar vermesi gerekir. - Aslın yerine gönderileceği belge, dosyada yer alan bir belge olmalı ve gönderilen şey onaylı bir örnek olmalıdır. ### Dosyaya belge konulması ve dosyanın başka yere gönderilmesi: hangi sonuçları doğurur? - Dava ile ilgili mahkemeye sunulan her türlü dilekçe ve belge, havale edilmeden dosyaya konulmaz. - Havale edilmiş bir belge zabıt kâtibi tarafından dosyasına konulur ve dava dosyasının parçası olur. - Dosya başka resmî mercie gönderilmesi gerektiğinde, hâkim aslın yerine onaylı örneğin gönderilmesine karar verebilir; bu bir yetkidir, zorunluluk değildir. - Hâkim karar vermezse dosyadaki asıl belge dosyada kalır ve dosya bu belge ile birlikte gönderilmez. - Madde metninde kayıt ile ilgili ayrıca bir hükümsüzlük veya geçersizlik yaptırımı yer almaz. ### Dosyaya konulma ile dosyanın gönderilmesi arasındaki fark nedir? - Birinci fıkra, dava dosyasının içine belge girişini düzenler ve zabıt kâtibinin işlemidir. - İkinci fıkra, dosyanın dışarıya, başka bir resmî mercie gönderilmesini düzenler ve hâkimin kararına bağlıdır. Sonuç: Dosyaya konulma için hâkim kararı gerekmez, havale yeterlidir; dosyanın gönderilmesinde ise hâkim kararı şarttır. ### Aslın gönderilmesi ile onaylı örneğin gönderilmesi arasındaki fark nedir? - Genel kural olarak dosyadaki belgenin aslı dosyada kalır. - Dosya başka resmî mercie gönderilirken belgenin yalnızca onaylı örneği gönderilebilir. Sonuç: Asıl belge dosyadan çıkarılmadan, dosyanın gönderimi ile belgenin dava dışına gitmesi engellenir. ### Resen ile talep üzerine karar arasındaki fark nedir? - Hâkim kendiliğinden, resen karar verebilir. - Taraf talep ederek hâkimin kararını isteyebilir. Sonuç: Her iki durumda da karar hâkime aittir; talep hâkimi bağlamaz, yalnızca karar verilmesini sağlar. ### Dosyaya belge konulması ve dosyanın başka yere gönderilmesi: sık yapılan hatalar nelerdir? - Havale işlemi yapılmadan belgeyi doğrudan dosyaya konulmuş saymak; madde açıkça havale ile dosyaya konulma sırasını öngörür. - Dosyanın başka resmî mercie gönderilmesinde hâkim kararı aranmadan asıl belgeyi göndermek; kararın yerine dosyanın kendiliğinden gönderilmesi yanlıştır. - Onaylı örneğin 'aslı yerine' kullanılacağını unutup, dosya gönderilirken asıl belgenin de dosyadan çıkarılmasını istemek. - Dava ile ilgisiz belgenin mahkemece dosyadan çıkarılabileceğini düşünmek; uygulamada belge dosyada kalır. ### Uygulamada nasıl yorumlanıyor? - Dava dosyasına sunulan belge ve bilgi, dava ile ilgisiz görülse de dosyadan çıkarılmaz; mahkeme yalnızca ilgisiz olduğunu tarafa bildirir ve taraf isterse belgeyi geri alabilir (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi, 2024/1272 E., 2024/1676 K., 17.10.2024). - Dava ile ilgisiz belgenin dosyada kalması, hâkimin hükmünü bu belgeye dayandırabileceği anlamına gelmez; hükmün gerekçesi ilgili delillere dayanmalıdır (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi, 2024/1272 E., 2024/1676 K., 17.10.2024). - Dosyaya konulan belgenin dava konusu ile ilgisiz olması durumunda, mahkemenin belgeyi dosyadan çıkarmaması, ileride kanun yoluna başvurulduğunda ilgisizliğin denetlenmesine imkân verir (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi, 2024/1272 E., 2024/1676 K., 17.10.2024). ### Nasıl ispat edilir? - Dosyaya konulan belgenin dava ile ilgili olduğunu ileri süren taraf, belgenin mahkemeye sunulduğunu ve havale işleminin yapıldığını gösterir; bu ispat için mahkeme dosyasındaki kayıt esas alınır. - Dosyanın başka resmî mercie gönderildiğini ve aslın yerine onaylı örneğin gönderildiğini gösteren karar, dosyada yer alan hâkim kararıdır; kararsız gönderim usul bakımından eksik sayılır. - Asıl belgenin dosyada kaldığını ve onaylı örneğin asla uygun olduğunu tespit için mahkemenin onay kaydı esas alınır; karşı taraf onaylı örneğin aslına uygun olmadığını iddia ederse bunu ispatlamakla yükümlüdür. ### Hangi maddelerle birlikte okunmalı? - [6100 sayılı Kanun m.158](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-158): Tutanakların örneklerinin verilmesini düzenler; bu madde dosyaya konulan belgelerin örneğini değil tutanakları konu alır. - [6100 sayılı Kanun m.160](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-160): Zabıt kâtibinin dosyadaki belgeleri gösteren dizi listesini düzenler; dosyaya konulan belgeler bu listeye kaydedilir. - [6100 sayılı Kanun m.216](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-216): Belge aslının mahkemeye verilmesi, saklanması ve geri verilmesi ile onaylı örneğin aslı gibi hüküm ifade etmesi hükümlerini içerir; m.159/2 ile bağlantılıdır. - [6100 sayılı Kanun m.32](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-32): Okunamayan, uygunsuz veya ilgisiz dilekçe ve belgelerin dosyada kalması ve yeniden düzenlenmesi konularında uygulanır. ## [HMK m.160 — Dizi listesi](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-160) Madde, dosya içindeki her tür belgeyi gösteren dizi listesinin zabıt kâtibi tarafından düzenlenmesi yükümlülüğünü düzenler; dosyaya ibraz edilen veya dosyadan çıkarılan belgelerin bu listeye derhâl kaydedilmesini öngörür. Uygulaması zabıt kâtibi ve dosyayı tutan mahkeme bakımından söz konusudur. Dosyanın taraflarca ve ilgililerce incelenmesi (m.161), dosyanın hâkimin incelemesine hazır tutulması (m.162), tutanak düzeni ve tutanağın imzalanması gibi konular madde kapsamında değildir; bunlar m.161, m.162 ve m.154-m.156 gibi komşu maddelerde düzenlenmiştir. Maddenin düzenlemediği konular arasında dosya incelemesi (m.161), tutanağın tutulma usulü (m.154) ve dosyanın başka yere gönderilmesi (m.159) yer alır. ### Dizi listesi: hangi kavramlar bilinmeli? - **Dizi listesi**: Dava dosyasında bulunan her tür belgenin sırasını ve niteliğini gösteren, zabıt kâtibi tarafından tutulan liste. Madde, listenin hangi belgeleri kapsayacağını 'her tür belge' ifadesiyle geniş tutmuştur. - **Zabıt kâtibi**: Dizi listesini düzenlemekle yükümlü olan mahkeme personeli. Listenin tutulmasından ve belgelerin kaydedilmesinden o sorumludur. - **Derhâl kayıt**: Dosyaya ibraz edilen ya da dosyadan çıkarılan belgenin listeye gecikmeksizin işlenmesi. Maddede somut bir süre yoktur; kayıt anlık işlem olarak öngörülmüştür. ### Dizi listesi: hangi şartlar aranır? - Dava dosyasında yer alan her tür belgenin dizi listesinde gösterilmesi bulunmalıdır. - Dosyaya ibraz edilen belgenin listeye kaydedilmesi gerekir; bu kayıt derhâl yapılmalıdır. - Dosyadan çıkarılan belgenin de listeye derhâl kaydedilmesi gerekir. - Listenin zabıt kâtibi tarafından düzenlenmiş olması bulunmalıdır. ### Dizi listesi: hangi sonuçları doğurur? - Zabıt kâtibi her tür belgeyi gösteren bir dizi listesi düzenlemek zorundadır. - Dosyaya ibraz edilen veya dosyadan çıkarılan belgeler derhâl listeye kaydedilir. - Listenin düzenlenmemesi ya da belgelerin kaydedilmemesi, dosyanın düzenli tutulması yükümlülüğünün ihlali anlamına gelir. - Dizi listesi, dosyadaki belgelerin sırasını ve varlığını gösterdiğinden, belgenin dosyada bulunup bulunmadığının tespitinde kullanılır. - Madde hükmünü uygulayan zabıt kâtibi, belgenin listeye hangi sırayla işlendiğini de gösterir; hukuki sonuç doğrudan bu kayda bağlı olmaz. ### Dosyaya ibraz edilen belge ile dosyadan çıkarılan belge arasındaki fark nedir? - Dosyaya ibraz edilen belge, dava dosyasına taraflarca ya da mahkemece eklenen belgedir. - Dosyadan çıkarılan belge, incelenmek üzere ya da başka bir işlem için dosyadan alınan belgedir. Sonuç: Maddeye göre her iki hâlde de belge listeye derhâl kaydedilir; kayıt yükümü bakımından iki hâl arasında fark yoktur. ### Liste düzenlenmesi ile belge kaydı arasındaki fark nedir? - Dizi listesinin düzenlenmesi, dosyanın genel yapısına ilişkin bir yükümlülüktür. - Belge kaydı, her yeni belgenin tek tek listeye işlenmesidir. Sonuç: Liste düzenlenmemişse ya da belge kaydedilmemişse maddenin ihlali söz konusu olur; bu nedenle iki yükümlülük birlikte aranır. ### Dizi listesi: sık yapılan hatalar nelerdir? - Dizi listesini yalnızca duruşma sonunda ya da karar aşamasında düzenlemek; madde 'derhâl' kaydı öngördüğü için bu uygulama usule aykırıdır. - Listede kaydı bulunan belgenin içeriğinin kanıtlandığını sanmak; listenin varlığı tek başına belgenin ispat gücünü belirlemez. - Dosyadan çıkarılan belgeleri listeye işlememek; madde çıkarmayı da kayıt kapsamında saymaktadır. - Dizi listesi düzenleme yükümlülüğünü yalnızca dosyanın açılış aşamasıyla sınırlamak; her yeni belge için kayıt gerekir. ### Uygulamada nasıl yorumlanıyor? - Yargıtay uygulamasında dava dosyasında belgelerin tarih sırasına göre değil karışık biçimde bulunması ve dizi pusulasının tanzim edilmemiş olması, dosyanın madde ve Yönetmeliğe uygun düzenlenmemesi sayılmaktadır. (5. Hukuk Dairesi, 2024/12645 E., 2025/11063 K., 14.07.2025) - Dizi listesinin bulunmaması ya da eksik tutulması, dosyanın usulüne uygun düzenlenmediği yönünde değerlendirilmektedir. (5. Hukuk Dairesi, 2024/2623 E., 2025/2551 K., 25.02.2025; 5. Hukuk Dairesi, 2024/5502 E., 2025/527 K., 14.01.2025) - Madde, tanık anlatımı ve diğer delillerle karşılaştırıldığında, dizi listesindeki kaydın tek başına belgenin ispat gücünü belirlemediği; belgenin içeriğinin ayrıca değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (Konya 2. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/835 E., 2023/105 K., 14.02.2023) ### Nasıl ispat edilir? - Dizi listesinin düzenlenmediği ya da belgenin listeye işlenmediği iddiasını ileri süren taraf, bunu dosya üzerinden gösterir; dosya incelemesi ve ara kararı ile tespit edilir. - Belgenin dosyaya ibraz edildiği, listeye kaydedildiği tarih dosya içindeki havale, zabıt tutanağı ve dizi listesi ile ispatlanır. - Zabıt kâtibinin listeyi düzenlediği ya da kaydı derhâl yaptığı savunması, listenin dosyadaki kayıtlarıyla karşılaştırılarak değerlendirilir. (5. Hukuk Dairesi, 2024/12645 E., 2025/11063 K., 14.07.2025) - Dizi listesindeki kayıt, belgenin varlığını gösterir; belgenin içeriğinin ispatı için ayrıca tanık ve diğer deliller değerlendirilir. (Konya 2. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/835 E., 2023/105 K., 14.02.2023) ### Hangi maddelerle birlikte okunmalı? - [6100 sayılı Kanun m.161](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-161): Dosyanın taraflar ve ilgililerce incelenmesini düzenler; dizi listesi, incelemenin yapılabilmesi için dosyanın düzenli tutulmasını sağlar. - [6100 sayılı Kanun m.162](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-162): Zabıt kâtibinin dava dosyasını hâkime hazır tutması görevini düzenler; dizi listesi bu görevin bir parçasıdır. ## [HMK m.161 — Dosyanın taraflar ve ilgililerce incelenmesi](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-161) HMK m.161, tarafların, fer'î müdahilin ve davayla ilgili üçüncü kişilerin mahkemedeki dava dosyasını zabıt kâtibinin gözetiminde inceleyebilmesinin koşullarını ve gizli tutulan belge ile tutanaklar bakımından inceleme iznini düzenler. Dosyanın incelenmesi, dava dosyasının incelenmesi yetkisi taşıyanlar ve izin rejimi bu maddenin konusudur. Maddenin kapsamına girmeyen konular şunlardır: dosyadan örnek alınması (m.158), dava dosyasının hâkimin incelemesine hazır tutulması ve dizi listesinin düzenlenmesi (m.160, m.162), avukatların vekâletname olmaksızın dosya incelemesine ilişkin Avukatlık Kanunu düzenlemesi (AvK m.46), dosyanın UYAP üzerinden incelenmesi ve elektronik erişim usulleri (Yönetmelik m.202), tutanakların tutulması ve tutanak örneği verilmesi (m.154, m.158). Madde yalnızca yargılamanın tarafları, fer'î müdahil ve davayla ilgili üçüncü kişiler bakımından uygulanır; yargılamayla ilgisi olmayan kişilerin dosyaya erişimi bu maddenin kapsamında değildir. ### Dosyanın taraflar ve ilgililerce incelenmesi: hangi kavramlar bilinmeli? - **Dava dosyası**: Dava süresince mahkemede tutulan, dava ile ilgili dilekçe, belge ve tutanakların toplandığı dosyadır. İncelemenin konusu bu dosyanın tamamıdır; ancak gizli tutulan kısımlar hâkimin açık izni olmadan incelenemez. - **Fer'î müdahil**: Davanın sonucuna hukuki menfaati bulunduğu için davaya katılmış üçüncü kişidir. Taraflarla aynı inceleme hakkına sahiptir ve ayrıca ispat ya da izin aranmaz. - **Davayla ilgili olan kişi**: Taraf veya fer'î müdahil olmayan, ancak davanın sonucuyla hukuki bağı bulunan üçüncü kişidir. Dosyayı incelemek için bu bağı ispat etmek ve hâkimin iznini almak zorundadır. - **Gizli olarak saklanmasına karar verilen belge ve tutanak**: Mahkemece gizli tutulmasına karar verilmiş belge veya tutanaktır. Bu kısımların incelenmesi, taraf olsa bile hâkimin açık iznine bağlıdır; ilgili kişinin davayla bağlantısı bu izni kendiliğinden doğurmaz. - **Zabıt kâtibinin gözetimi**: İncelemenin dosyanın bulunduğu mahkeme kaleminde, zabıt kâtibinin denetiminde yapılması koşuludur. Dosya ilgiliye teslim edilmez ve dosya üzerinde serbest çalışma yapılamaz. ### Dosyanın taraflar ve ilgililerce incelenmesi: hangi şartlar aranır? - İncelemeyi isteyen kişinin taraf veya fer'î müdahil olması ya da davayla ilgili üçüncü kişi olduğunu ortaya koyması gerekir. - Davayla ilgili üçüncü kişi, bu ilgiyi yaklaşık olarak ispatlamalıdır. - Davayla ilgili üçüncü kişi, dosyayı incelemek için hâkimin iznini almalıdır. - İnceleme zabıt kâtibinin gözetiminde yapılmalıdır. - İnceleme konusu belge veya tutanak gizli olarak saklanmasına karar verilmiş bir kısım değilse, taraf ve fer'î müdahil için ayrıca izin aranmaz. - Gizli saklanan belge ve tutanaklar bakımından, incelemeyi isteyen kişi taraf dahi olsa hâkimin açık izni bulunmalıdır. ### Dosyanın taraflar ve ilgililerce incelenmesi: hangi sonuçları doğurur? - Taraflar ve fer'î müdahil, zabıt kâtibinin gözetiminde dava dosyasını inceleyebilir. - Davayla ilgili üçüncü kişi, ilgisini ispatlayıp hâkimin izniyle dosyayı inceleyebilir. - Gizli tutulan belge ve tutanaklar, hâkimin açık izni olmadan hiç kimse tarafından incelenemez. - Davayla ilgisi ispatlanamayan ya da hâkim izni alınmayan üçüncü kişinin inceleme talebi reddedilir. - Hâkim gizli kısmın incelenmesine açık izin vermezse, taraf da o kısmı inceleyemez. ### Taraf ve fer'î müdahil ile davayla ilgili üçüncü kişi arasındaki fark nedir? - Taraflar ve fer'î müdahil, davadaki konumları nedeniyle dosyayı incelemeye doğrudan yetkilidir. Kendi hukuki ilgilerini ayrıca ispatlamaları gerekmez. - Davayla ilgili üçüncü kişi, dosyayla ilgisini yaklaşık olarak ispatlamak ve hâkimin iznini almak zorundadır. Sonuç: Üçüncü kişinin incelemesi ispat ve izin koşuluna bağlanır; taraf ve fer'î müdahil için bu koşul aranmaz. ### Genel inceleme ile gizli belge ve tutanak arasındaki fark nedir? - Gizli olarak saklanmasına karar verilmemiş belge ve tutanaklar, taraf ve fer'î müdahil için kural olarak zabıt kâtibinin gözetiminde incelenebilir. - Gizli olarak saklanmasına karar verilen belge ve tutanaklar için hâkimin açık izni gerekir ve bu izin taraf için de aranır. Sonuç: Gizlilik kararı, taraf veya ilgili olma sıfatına bakılmaksızın incelemeyi hâkimin açık iznine bağlar. ### Dosyanın taraflar ve ilgililerce incelenmesi: sık yapılan hatalar nelerdir? - Taraf sıfatı bulunan kişiye gizli belge bakımından da kendiliğinden inceleme hakkı tanımak; gizlilik kararı taraf için de izin şartı koyar. - Davayla ilgili üçüncü kişinin ilgisini kesin delille ispatlamasını istemek; madde yaklaşık ispat yeterli saymaktadır. - Avukatın vekâletname olmaksızın inceleme yetkisini bu maddeden çıkarmak; bu yetki Avukatlık Kanunu'ndan gelir, m.161 bu konuda düzenleme yapmaz. - Dosyayı zabıt kâtibinin gözetimi dışında, ilgiliye teslim ederek incelettirmek; inceleme gözetim altında yapılmalıdır. - Hâkim iznini sadece üçüncü kişiler için gerekli saymak; gizli belge ve tutanaklarda izin her taraf için aranır. ### Uygulamada nasıl yorumlanıyor? - Dava ile ilgili olduğunu ispatlamanın, kesin bir delil gösterilmesini değil yaklaşık olarak ilgiyi ortaya koymayı yeterli sayması kabul edilmektedir. (10. Daire, 2021/7200 E., 2022/728 K., 16.02.2022) - Gizli tutulan belge ve tutanakların, taraf sıfatı bulunsa bile hâkimin açık izni olmadan incelenemeyeceği kabul edilmektedir. (10. Daire, 2016/1446 E., 2021/7084 K., 29.12.2021; 10. Daire, 2016/1206 E., 2021/5961 K., 30.11.2021) - Dosya incelemesinin hâkimin izni ile yapılmasının, ticari sır ve gizli kişisel verilerin korunması amacına dayandığı kabul edilmektedir. (10. Daire, 2016/1206 E., 2021/5961 K., 30.11.2021) - Yönetmelik ile düzenlenen avukat inceleme yetkisinin bu maddenin yerine geçmediği, maddenin dava dosyası incelemesinin genel çerçevesini çizdiği kabul edilmektedir. (İdare Dava Daireleri Kurulu, 2020/127 E., 2021/1010 K., 20.05.2021; İdare Dava Daireleri Kurulu, 2022/2597 E., 2024/2713 K., 07.11.2024) ### Nasıl ispat edilir? - Dosyayı inceleme talebini ileri süren üçüncü kişi, davayla ilgisini yaklaşık olarak ispatlamakla yükümlüdür; bu ispat kesin delil gerektirmez. (10. Daire, 2021/7200 E., 2022/728 K., 16.02.2022) - Taraf ve fer'î müdahil, dava dosyasındaki sıfatlarını ispat etmek zorunda değildir; sıfatları dosyadan anlaşılır. - Belgenin gizli olarak saklanmasına karar verildiği iddiası, dosyadaki gizlilik kararı ile ortaya konur; bu karar yoksa gizlilik itirazı ileri sürülemez. - Gizli kısma erişim talebinde izin kararı hâkimdedir; talep eden taraf, izin verilmediği takdirde bu kısma erişemez. - Dosya incelemesinin zabıt kâtibinin gözetiminde yapıldığına ilişkin usul kaydı, uygulamada tutanakla belgelenir. ### Hangi maddelerle birlikte okunmalı? - [6100 sayılı Kanun m.160](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-160): Dizi listesi, dosyada bulunan her belgeyi gösterir. Dosyanın incelenmesinde hangi belgelerin dosyada olduğunu bu liste belirler. - [6100 sayılı Kanun m.162](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-162): Dosyanın hâkim incelemesine hazır tutulması ve zamanında geri alınması ile ilgilidir. Taraflar dosyayı hâkim incelemesi sırasında da inceleyebilmelidir. - [6100 sayılı Kanun m.158](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-158): Dosyadan örnek alınması ayrı bir rejime tabidir. Bu madde yalnızca incelemeyi düzenler; örnek alma için m.158 uygulanır. ## [HMK m.162 — Dosyanın hâkimin incelemesine hazır tutulması](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-162) Madde, zabıt kâtibinin dava dosyasını yargılamadan önce ve gerektiği hallerde incelenmek üzere hâkime vermesini ve dosyayı zamanında eksiksiz geri almasını düzenler. Madde, dosyanın hâkim incelemesine hazır tutulması yükümlülüğünü zabıt kâtibine yükler. Dosyanın taraflar ve ilgililerce incelenmesi (m.161), dizi listesi (m.160) ve hâkimin davayı aydınlatma ödevi (m.31) bu maddenin düzenlediği konular değildir. Hâkimin dosya üzerinden karar verme yetkisi (m.138), dava şartları ve ilk itirazlar üzerine ön inceleme (m.137) de bu maddede düzenlenmez. Maddenin uygulanması için gereken dosya işlemleri ve sorumluluk bakımından kanunun genel hükümlerine bakılmalıdır. ### Dosyanın hâkimin incelemesine hazır tutulması: hangi kavramlar bilinmeli? - **Dosyanın hâkime hazır tutulması**: Zabıt kâtibinin dava dosyasını hâkimin incelemesine uygun biçimde hazır bulundurmasıdır. Madde bu yükümlülüğü yargılamadan önce ve gerektiği hallerde ortaya koyar. - **Yargılamadan evvel inceleme**: Dosyanın duruşma veya tahkikat öncesinde hâkimin önüne getirilmesi hâlidir. Hâkimin dosyaya hâkim olmasını ve hazırlık yapmasını sağlar. - **Zamanında ve eksiksiz alma**: Hâkime verilen dosyanın belirli bir süre içinde ve eksik kalmadan geri teslim alınmasıdır. Maddede somut bir süre belirtilmemiştir; ölçüt, dosyanın işlemin gerektirdiği zamanda ve bütünlüğü korunarak geri alınmasıdır. ### Dosyanın hâkimin incelemesine hazır tutulması: hangi şartlar aranır? - Dava dosyasının zabıt kâtibinin elinde bulunması gerekir. - Dosyanın yargılamadan önce veya gerektiği hallerde incelenmek üzere hâkime verilmesi gerekir. - Dosyanın hâkimden zamanında alınması gerekir. - Dosyanın hâkimden geri alınırken eksiksiz olması gerekir. ### Dosyanın hâkimin incelemesine hazır tutulması: hangi sonuçları doğurur? - Zabıt kâtibi dosyayı zamanında ve eksiksiz hâkime vermek ve geri almakla yükümlüdür. - Dosyanın hâkime hazır tutulmaması, yargılamanın gecikmesine ve hâkimin dosyaya hâkim olamamasına yol açabilir. - Dosyanın geri alınırken eksik olması, dosyada bulunması gereken belgelerin kaybı riskini doğurur. ### Dosyanın hâkimin incelemesine hazır tutulması: sık yapılan hatalar nelerdir? - Zabıt kâtibinin dosyayı hâkime hazır tutma görevini dosya inceleme (m.161) yetkisiyle karıştırmak. - Dosyanın hâkime verilmesini yalnızca duruşma günü ile sınırlı görmek; madde yargılamadan evvel incelemeyi de kapsar. - Madde metninde süre bulunmadığı hâlde, dosyanın geri alınması için belirli bir gün sayısı aramak. ### Uygulamada nasıl yorumlanıyor? - Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 162. ve 163. maddeleri kapsamında, yetkisiz temsilci tarafından yapıldığı ileri sürülen feragatin ispatında her türlü delilin aynı dava içinde kullanılabileceği kabul edilmektedir. (Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 36. Hukuk Dairesi, 2025/1152 E., 2026/64 K., 22.01.2026; Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 25. Hukuk Dairesi, 2023/1972 E., 2024/2780 K., 25.12.2024; 1. Hukuk Dairesi, 2024/3842 E., 2025/3404 K., 30.06.2025; Ankara Batı Asliye Ticaret Mahkemesi, 2025/78 E., 2025/599 K., 28.05.2025) - Feragatin irade fesadına dayalı olduğu iddiasının da aynı dava içinde her türlü delille ispatlanabileceği ve bu yöndeki delillerin toplanarak sonuca göre karar verilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (10. Hukuk Dairesi, 2024/6744 E., 2025/4370 K., 18.03.2025) - Birleştirme talebinin 6100 sayılı Kanun'un 162/2 maddesi uyarınca yapılacağı gerekçesiyle sonradan ileri sürülmesinin, eski usulde talep yapılmamışsa kabul edilmediği görülmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2014/1012 E., 2016/325 K., 16.03.2016) ### Nasıl ispat edilir? - Dosyanın hâkime zamanında ve eksiksiz verildiği ile geri alındığı, zabıt kâtibinin sorumluluğu bakımından, dosya işlem kayıtları ve dizi listesi ile ispatlanır. - Dosyadan belge eksikliği iddiasını ileri süren taraf, eksikliğin dosyaya konulan belgeler ile karşılaştırılarak ortaya konulmasını ispatlamakla yükümlüdür. - Dosyanın hâkime geç verildiği ya da geç geri alındığı iddiasını ileri süren taraf, bu gecikmenin yargılamaya etkisini ortaya koymalıdır. ### Hangi maddelerle birlikte okunmalı? - [6100 sayılı Kanun m.160](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-160): Dosyadaki belgeleri gösteren dizi listesi, dosyanın hâkime verilmesi ve geri alınması sırasında eksiksizliğin kontrolüne esas teşkil eder. - [6100 sayılı Kanun m.161](https://www.hukuksalegitim.com/mevzuat/6100-sayili-hukuk-muhakemeleri-kanunu/madde-161): Dosyanın taraflar ve ilgililerce incelenmesini düzenler; m.162 hâkim incelemesini, m.161 taraf incelemesini kapsar. ## Konuda geçen kararlar - Hukuk Genel Kurulu, 2014/1012 E., 2016/325 K., 16.03.2016 (m.162) - 4. Hukuk Dairesi, 2025/7060 E., 2025/15233 K., 06.11.2025 (m.155) - 5. Hukuk Dairesi, 2024/12645 E., 2025/11063 K., 14.07.2025 (m.160) - 1. Hukuk Dairesi, 2024/3842 E., 2025/3404 K., 30.06.2025 (m.162) - 10. Hukuk Dairesi, 2024/6744 E., 2025/4370 K., 18.03.2025 (m.162) - 5. Hukuk Dairesi, 2024/2623 E., 2025/2551 K., 25.02.2025 (m.160) - 5. Hukuk Dairesi, 2024/5779 E., 2025/988 K., 23.01.2025 (m.155) - 5. Hukuk Dairesi, 2024/5502 E., 2025/527 K., 14.01.2025 (m.160) - 5. Hukuk Dairesi, 2024/3331 E., 2024/10163 K., 18.12.2024 (m.155) - 2. Hukuk Dairesi, 2024/1436 E., 2024/8877 K., 20.11.2024 (m.161) - İdare Dava Daireleri Kurulu, 2022/2597 E., 2024/2713 K., 07.11.2024 (m.161) - 11. Hukuk Dairesi, 2023/1712 E., 2024/5022 K., 13.06.2024 (m.155) - 5. Hukuk Dairesi, 2023/9830 E., 2024/3208 K., 14.03.2024 (m.155) - 10. Daire, 2021/7200 E., 2022/728 K., 16.02.2022 (m.161) - 10. Daire, 2016/1446 E., 2021/7084 K., 29.12.2021 (m.161) - 10. Daire, 2016/1206 E., 2021/5961 K., 30.11.2021 (m.161) - İdare Dava Daireleri Kurulu, 2020/127 E., 2021/1010 K., 20.05.2021 (m.161) - Birinci Bölüm, 2014/14189 E., 25.10.2017 (m.158) - Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 36. Hukuk Dairesi, 2025/1152 E., 2026/64 K., 22.01.2026 (m.162) - Ankara Batı Asliye Ticaret Mahkemesi, 2025/78 E., 2025/599 K., 28.05.2025 (m.162) - İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 45. Hukuk Dairesi, 2023/2236 E., 2025/51 K., 15.01.2025 (m.156) - Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 25. Hukuk Dairesi, 2023/1972 E., 2024/2780 K., 25.12.2024 (m.162) - İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 20. Hukuk Dairesi, 2022/769 E., 2024/1735 K., 27.11.2024 (m.160) - İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi, 2024/1272 E., 2024/1676 K., 17.10.2024 (m.159) - İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi, 2024/991 E., 2024/1411 K., 12.09.2024 (m.159) - İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi, 2024/893 E., 2024/1311 K., 11.07.2024 (m.159) - İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi, 2024/519 E., 2024/1081 K., 06.06.2024 (m.159) - İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi, 2024/378 E., 2024/726 K., 18.04.2024 (m.159) - İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi, 2023/1763 E., 2023/1703 K., 21.12.2023 (m.159) - Konya 2. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/835 E., 2023/105 K., 14.02.2023 (m.160) - Gaziantep Bölge Adliye Mahkemesi 11. Hukuk Dairesi, 2021/845 E., 2022/1732 K., 10.11.2022 (m.155) --- Bu metin eğitim amaçlıdır, hukuki danışmanlık değildir. Bağlayıcı olan madde metnidir; alıntılarken maddenin güncel hâlini teyit edin. Kaynak: https://www.hukuksalegitim.com/konu/medeni-usul-hukuku/tutanagin-imzalanmasi-ve-imza-atamayanlarin-durumu