7. Milletlerarası Özel Hukuka Giriş

Konu Özeti: Önemli Nokta 1: Doğru cevap, 5718 sayılı MÖHUK'un 1. maddesinin 1. fıkrasında açıkça tanımlanan kanunun kapsamını ve temel işlevlerini doğru bir şekilde yansıtmaktadır. MÖHUK m. 1/1 şu şekildedir: "Yabancılık unsuru taşıyan özel hukuka ilişkin işlem ve ilişkilerde uygulanacak hukuk, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi, yabancı kararların tanınması ve tenfizi bu Kanunla düzenlenmiştir." Somut olayda, tarafların farklı devletlerde (Türkiye, Almanya, İtalya) merkezlerinin bulunması, sözleşmenin Paris'te müzakere edilmesi ve ifa yerinin Türkiye olması gibi çok sayıda yabancılık unsuru mevcuttur. Bu durumda MÖHUK'un üç temel fonksiyonu devreye girer: (1) Kanunlar İhtilafı (Uygulanacak Hukuk): Uyuşmazlığın esasına hangi devlet hukukunun uygulanacağını belirler. (2) Milletlerarası Yetki: Davanın Türk mahkemelerinde görülüp görülemeyeceğini düzenler. (3) Tanıma ve Tenfiz: Yabancı mahkeme veya hakem kararlarının Türkiye'de ne gibi sonuçlar doğuracağını ve nasıl icra edileceğini belirler. Bu nedenle, doğru seçenek kanunun bu üçlü yapısını eksiksiz olarak ifade etmektedir. Diğer seçeneklerin yanlış olma nedenleri: A seçeneği yanlıştır. Türk hukukunda yabancılık unsurları arasında kanunla belirlenmiş bir hiyerarşi yoktur. Tarafların vatandaşlığı, yerleşim yeri, işyeri gibi sübjektif unsurlar ile sözleşmenin yapıldığı yer, ifa yeri gibi objektif unsurlardan herhangi birinin varlığı, uyuşmazlığa yabancılık unsuru kazandırmak için yeterlidir. Bir unsurun diğerine göre öncelikli veya tali olduğu şeklinde bir kural bulunmamaktadır. C seçeneği yanlıştır. Bu seçenek, MÖHUK m. 1/2'ye açıkça aykırıdır. Anılan fıkra, "Türkiye Cumhuriyetinin taraf olduğu milletlerarası sözleşme hükümleri saklıdır." hükmünü amirdir. Bu kural, Anayasa'nın 90. maddesiyle de uyumlu olarak, usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası sözleşmelerin kanun hükmünde olduğunu ve temel hak ve özgürlüklere ilişkin olanlar ile kanunların farklı hüküm içermesi durumunda sözleşme hükümlerinin esas alınacağını belirtir. Dolayısıyla, bir uyuşmazlığa uygulanabilecek bir milletlerarası sözleşme varsa, MÖHUK hükümleri değil, sözleşme hükümleri öncelikle uygulanır. D seçeneği yanlıştır. TTK m. 1329 gibi hükümler, kanun koyucunun belirli ve sınırlı bir alanda, o alana özgü nedenlerle MÖHUK'un genel kuralından ayrıldığını gösteren istisnai (lex specialis) düzenlemelerdir. Bu istisnadan yola çıkarak MÖHUK'un temel uygulama şartı olan "yabancılık unsuru"nun mutlak bir ön şart olmadığı veya hâkimin takdirine bağlı olduğu gibi genel bir sonuca varılamaz. MÖHUK, kural olarak ancak ve ancak yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklara uygulanır. E seçeneği yanlıştır. MÖHUK, sadece Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini genel olarak belirlemekle kalmaz, aynı zamanda milletlerarası usul hukukuna ilişkin başka önemli düzenlemeler de içerir. Örneğin, yabancıların dava ehliyeti, teminat gösterme yükümlülüğü (MÖHUK m. 48), tebligat ve istinabe gibi konuları da düzenler. Yargılamanın tamamen ve münhasıran Hukuk Muhakemeleri Kanunu'na tâbi olduğu iddiası, MÖHUK'un "Usul Hukuku" kısmını göz ardı ettiği için hatalıdır. Önemli Nokta 2: 5718 sayılı MÖHUK'un 1. maddesinin 2. fıkrası, “Türkiye Cumhuriyetinin taraf olduğu milletlerarası sözleşme hükümleri saklıdır.” hükmünü içermektedir. Bu hüküm, kanunlar ihtilafı alanında bir normlar hiyerarşisi oluşturur. Buna göre, yabancılık unsuru taşıyan özel hukuka ilişkin bir uyuşmazlık, Türkiye’nin taraf olduğu ve konuyu özel olarak düzenleyen bir milletlerarası sözleşmenin (somut olayda 1992 Sorumluluk Sözleşmesi) uygulama alanına giriyorsa, MÖHUK'ta düzenlenen genel kanunlar ihtilafı kurallarına gidilmez. Bunun yerine, söz konusu milletlerarası sözleşme hükümleri öncelikli ve doğrudan uygulanır. Nitekim 6102 sayılı TTK'nın 1336. maddesi de bu prensibi teyit ederek, petrol kirliliğinden doğan zararlar hakkında doğrudan 1992 tarihli Sorumluluk Sözleşmesi hükümlerinin uygulanacağını ve “mevzuatın, bu sözleşmelerde düzenlenen hususlara ilişkin diğer hükümleri uygulanmaz.” diyerek diğer kanun hükümlerini dışlamıştır. Bu nedenle Türk hâkimi, MÖHUK'un genel kurallarına gitmeden, öncelikle ve doğrudan 1992 Sorumluluk Sözleşmesi'ni uygulamalıdır. A seçeneği hatalıdır; zira MÖHUK m. 1/2, MÖHUK m. 2/1'de düzenlenen genel kuralın bir istisnası ve önceliğidir. Özel düzenleme içeren bir milletlerarası sözleşme varsa, genel kanunlar ihtilafı kurallarının uygulanmasına sıra gelmez. B seçeneği hatalıdır; çünkü TTK m. 1336, uyuşmazlığı esastan çözen bir maddi hukuk normu değil, uygulanacak hukuku gösteren bir yollama kuralıdır. Bu madde, hâkimi doğrudan 1992 Sorumluluk Sözleşmesi'ne yönlendirmekte, dolayısıyla sözleşmeyi yardımcı bir kaynak değil, uyuşmazlığın çözümünde esas alınacak birincil hukuk kaynağı olarak konumlandırmaktadır. D seçeneği hatalıdır; TTK m. 1340, 1992 Sorumluluk Sözleşmesi’nin uygulama alanı dışında kalan, yani yabancılık unsuru taşımayan bazı durumlar için özel bir düzenleme getirir. Sorudaki olay ise, yabancı bayraklı gemi ve zararın Türkiye'yi etkilemesi nedeniyle Sözleşme'nin tipik uygulama alanına girmektedir. Bu nedenle TTK m. 1340'a dayanılarak Sözleşme'nin dolaylı uygulanacağı tezi doğru değildir. E seçeneği hatalıdır; kamu düzeni müdahalesi (MÖHUK m. 5), yetkili bulunan yabancı hukuk veya sözleşme hükmünün uygulanmasının bir ön şartı veya genel bir denetim mekanizması değildir. Kamu düzeni, ancak uygulanacak olan normun *somut bir hükmünün* Türk hukukunun temel değerlerine açıkça aykırı olması halinde gündeme gelen istisnai bir müdahale aracıdır. Türkiye'nin usulüne uygun olarak taraf olduğu bir sözleşmenin genel olarak uygulanmasından önce böyle bir denetim yapılması usule aykırıdır.