4. Osmanlı

Konu Özeti: Önemli Nokta 1: Osmanlı adliye teşkilatında yargı bağımsızlığı esastır; kadılar yürütme gücünü temsil eden beylerbeyi veya sancakbeyinden tamamen bağımsızdır ve doğrudan merkezi otoriteye (Kazasker veya Padişah) sorumludur. Kadıların görev süreleri, bölge halkıyla aşırı yakınlık kurarak tarafsızlıklarını yitirmemeleri ve taze mezunlara kadro açılması gibi gerekçelerle sınırlı tutulmuştur; bu süre on altıncı asırda 3 yıl iken zamanla 1 yıla kadar inmiştir. "Naip" ise kadının yardımcısıdır; bazen kadı bizzat kaza merkezine gitmeyip yerine bir naip gönderir, bazen de belirli keşif ve işlemler için naiplerini görevlendirirdi. Kadılar, yargı görevlerinin yanı sıra; çarşı-pazar denetimi, vakıfların murakabesi, evlenme tescili ve miras taksimi gibi çok geniş idari görevleri de yürütürlerdi. Şeyhülislamlık ise mahkemelerde doğrudan yer alan bir merci değil, hukuki uyuşmazlıklarda görüş bildiren ve fetva veren en üst ilmi makamdır; fetvaları kadıları doğrudan bağlamaz ancak hukukun işleyişinde denetleyici bir rol oynar. Önemli Nokta 2: Nizamiye Mahkemeleri, Tanzimat döneminin hukuk reformları sonucunda ortaya çıkmış; şer'i mahkemelerin görev alanı dışında kalan ceza ve hukuk davalarına bakmakla yetkilendirilmiştir. Bu mahkemeler, tek hakimli olan şer'i sistemin aksine, laik ve modern kanunları uygulayan toplu hakimli (heyet) bir yapıdadır. 1879 Mehakim-i Nizamiye Teşkilat Kanunu ile bu mahkemeler modern bir yapıya kavuşmuş ve savcılık kurumu sisteme dahil edilmiştir. Mecelle-i Ahkam-ı Adliye ise şer'i mahkemelerin borçlar ve eşya hukuku alanında uyguladığı bir kanunlaştırma hareketidir; ancak aile ve miras hukuku gibi konular Mecelle'nin kapsamı dışında bırakılmış, bu alanlarda fıkıh kitaplarına başvurulmaya devam edilmiştir. İki mahkeme arasındaki kesin görev ayrımı ancak 1914 tarihli Kararname ile netleşmiş; şer'iyye mahkemelerinin yetkisi "Ahval-i Şahsiye" ile kısıtlanmıştır. Önemli Nokta 3: Osmanlı Devleti'nde Şeyhülislamlık, ilmiye sınıfının en üst makamı olup yargılama yetkisini bizzat kullanan bir mahkeme değildir; Şeyhülislam Divan'ın da asli bir üyesi değildir. Temel görevi, dini ve hukuki uyuşmazlıklarda görüş bildiren "fetva" vermektir. Genel kural olarak bir müftü veya Şeyhülislam tarafından verilen fetva, kadıyı (hakimi) doğrudan bağlamaz; fetva bir ilmi mütalaadır, kadının hükmü ise kazai bir karardır. Ancak, özellikle Ebussuud Efendi dönemindeki "Ma'rüzat" örneğinde görüldüğü üzere, padişahın bir fetvanın gereğince amel olunmasını emretmesi (irade-i seniyye), o hukuki görüşü kadılar için bağlayıcı bir kanun hükmü haline getirmiştir. Bu durum, içtihat hukukundan kanun hukukuna geçişin öncü adımlarından biridir ancak sistemin tamamen değiştiği anlamına gelmez. Önemli Nokta 4: Tanzimat dönemi Osmanlı ceza hukuku, geleneksel yapıdan modern kanun yapısına geçişi temsil eder. 1840'ta hazırlanan ilk kanunname kısa ve özet mahiyetindeyken; 1851'de "Kanun-ı Cedid" ile kapsam genişletilmiş, 1858'de ise Fransız etkisiyle oldukça ayrıntılı ve modern bir ceza kanunu kabul edilmiştir. Ancak bu kanunların hiçbirinde "had" ve "kısas" gibi şer'ı suçların tamamen kaldırılması söz konusu değildir. Aksine, 1858 Kanunnamesi'nin 1. maddesinde açıkça ifade edildiği üzere, bu kanun sadece padişahın düzenleme yetkisindeki "tazir" suçlarını ve cezalarını belirlemiş; şer'ı had ve kısas uyuşmazlıklarında klasik fıkıh kitaplarına başvurulmaya devam edilmiştir. Dolayısıyla şer'ı suçların tamamen ilga edildiği tespiti hukuken hatalıdır.