Diğer müesseselerin tutacakları özel kayıtlar ve serbest mesleklerde defter tutma

Madde, banka ve sigorta muamelesi vergisine konu işlemlerin mükellefler tarafından defterlerde nasıl gösterileceğini düzenler. Gösterim yöntemi olarak müfredatlı kayıt, bordro üzerinden toplu kayıt ile ayrı bir banka ve sigorta muameleleri vergisi defterinin kullanılması seçenekleri sayılır. Bankalar ile mevduat faizi ödeyen bankerlere, bu kayıtlarda ilgili bilgileri müfredatlı gösterme yükümlülüğü getirir. Kapsam bakımından banka, banker ve sigorta şirketleri ile vergi kanunları uygulamasında özel finans kurumları bankalar arasında sayılır. Maddenin kendisi vergi oranlarını, vergi matrahını ve vergilendirme usulünü düzenlemez; bu konular Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi Kanunu'na aittir. Defter tutma zorunluluğunun genel kapsamı, defter türleri ve kayıt zamanı (m.172-193 ve ilgili hükümler) ile vergi ödeme ve beyan yükümlülükleri de bu maddenin dışındadır.

Banka, banker ve sigorta şirketlerinin gider vergisine ait kayıtları: hangi kavramlar bilinmeli?

Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi

Banka, banker ve sigorta şirketlerinin yaptığı, mevzuatında yer alan işlemlerden alınan vergidir. Madde bu verginin konusuna giren işlemlerin defterde gösterimini düzenler, vergiyi düzenlemez.

Müfredatlı kayıt

Her işlemin ayrı ayrı, kalem kalem defterde yazılmasıdır. Toplu kayıttan farkı, işlemlerin tek tek gösterilmesidir.

Bordro üzerinden toplu kayıt

Birden çok işlemin bir bordroda toplanarak defterde tek kalemle gösterilmesidir. Bu yöntem maddede müfredatlı kayıt yerine tercih edilebilecek bir gösterim biçimi olarak sayılmıştır.

Ayrı banka ve sigorta muameleleri vergisi defteri

Mükellefin, vergiye konu işlemleri diğer işlemlerinden ayırarak tuttuğu isteğe bağlı ayrı defterdir. Bu defter zorunlu değildir, tercihe bağlıdır.

Mevduat faizi ödeyen banker

Mevduat kabul edip bu mevduata faiz ödeyen bankerdir. Madde bu sıfatı taşıyanlar için müfredatlı gösterim yükümlülüğünü ayrıca koyar.

Banka, banker ve sigorta şirketlerinin gider vergisine ait kayıtları: hangi şartlar aranır?

• Mükellef banka, banker veya sigorta şirketi olmalıdır; vergi kanunları uygulamasında özel finans kurumları da banka sayılır.
• İşlemin Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi mevzuatına girmesi gerekir.
• Vergiye konu işlemler, müfredatlı kayıt, bordro üzerinden toplu kayıt veya ayrı banka ve sigorta muameleleri vergisi defteri yoluyla diğer işlemlerden ayrılarak gösterilmelidir.
• Mevduat faizi ödeyen banka veya banker ise, defter kayıtlarında bu işlemlere ilişkin bilgileri müfredatlı olarak göstermek zorunda olmalıdır.

Banka, banker ve sigorta şirketlerinin gider vergisine ait kayıtları: hangi sonuçları doğurur?

• Vergiye konu işlemler defterde gösterilmediğinde ya da usulüne uygun ayrılmadığında, madde gereğince işlemlerin doğru kaydedilmediği kabul edilir ve defter tutma yükümlülüğüne aykırılık ortaya çıkar. Maddenin yaptırımı, vergi usul hukukunun genel hükümlerinden gelir.
• Mevduat faizi ödeyen banka veya banker, bu işlemleri bordro ile toplu göstermekle yükümlülüğünü yerine getirmiş sayılmaz; müfredatlı kayıt tutmak zorundadır.
• Mükellef ayrı bir banka ve sigorta muameleleri vergisi defteri tutmayı seçerse, işlemleri bu defterde gösterir ve asıl defterlerinde ayrıca gösterim yapmaz; bu tercih maddede seçimlik olarak bırakılmıştır.
• Madde yalnızca gösterim yöntemini düzenlediğinden, vergi matrahı, oranı ya da vergi borcunun doğumu bu maddeye dayanılarak belirlenmez.

Banka, banker ve sigorta şirketlerinin gider vergisine ait kayıtları: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Mevduat faizi ödeyen bankerlerin bordro ile toplu kayıt yapabileceğini sanmak; ek fıkra bu grup için müfredatlı kaydı zorunlu kılar.
• Ayrı banka ve sigorta muameleleri vergisi defterini zorunlu defter saymak; madde bunu isteğe bağlı bırakmıştır.
• Özel finans kurumlarını bankalar kapsamından çıkarmak; vergi kanunları uygulamasında bu kurumlar banka sayılır.
• Maddeyi vergi oranı ya da matrah düzenlemesi gibi okumak; madde yalnızca defter gösterim usulünü düzenler.

Nasıl ispat edilir?

• Banka, banker veya sigorta şirketinin işlemleri defterinde gösterdiğini ispat yükü mükelleftedir; defter kayıtları bu konuda birincil delildir.
• Mevduat faizi ödeyen banka veya banker bakımından, bilgilerin müfredatlı olarak yazıldığı defter kayıtları ile gösterilmesi gerekir; bordro ile toplu kayıt bu grupta yeterli kanıt sayılmaz.
• Ayrı banka ve sigorta muameleleri vergisi defteri tutulduğunda, bu defterin asıl defterlerle tutarlı olduğunu gösterme yükümlülüğü mükelleftedir.
• Vergi idaresi, defter kaydının eksik ya da hatalı olduğunu iddia ederse bu iddiayı kayıtların incelenmesi yoluyla ortaya koymakla yükümlüdür.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.204: Maddenin bu fıkra ve ek fıkra düzenlemesi, banka ve sigorta muamelelerinin defter kayıt biçimini belirler.

Bu madde, damga resmine tabi yolcu bilet ücretleri, sigorta primleri ve ilan ücretleri gibi işlemler üzerinden resim ödemekle yükümlü gerçek ve tüzel kişilerin, ödedikleri damga resimlerine ilişkin tutmakla yükümlü oldukları kaydın niteliğini ve bu kaydın muhasebe defterinde ya da ayrı bir Damga Resmi defterinde tutulmasını düzenler. Ayrıca devlet müesseselerinin resmi defter ve kayıtlarının Damga Resmi defteri yerine geçmesini kapsar. Madde, damga resmine ilişkin kayıt tutma yükümlülüğünün kime ait olduğunu belirler. Düzenlemediği konular arasında damga resminin oranları ve tabloları (213 sayılı Kanun ile 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu'nun ilgili hükümleri), resmi dairelerin, noterlerin ve bankaların damga vergisi aramaya ilişkin ödevleri (488 sayılı Kanun m.26 ve m.27), vergi ve ceza sorumluluğu (488 sayılı Kanun m.24) ile kayıt tutma yükümlülüğüne aykırılığın vergi ve cezai yaptırımları (213 sayılı Kanun'un ceza hükümleri) bulunmaktadır.

Damga resmi kayıtlar: hangi kavramlar bilinmeli?

Damga resmi

Damga Vergisi Kanunu kapsamında, belirli kâğıt ve işlemler üzerinden kanunda gösterilen oran veya tutar üzerinden alınan resmi ifade eder. Madde metninde 'damga resmi' ifadesi kullanılmıştır ve bu kayıt yükümlülüğünün konusudur.

Tarih sırasına göre kayıt

Damga resmine konu ücret ve primlerle tahsil edilen damga resimlerinin işlem tarihi sırasıyla gösterildiği kayıttır. Kaydın kronolojik olması, işlemlerin dönemsel takibini sağlar.

Muhasebe defterinde hesap

Tüccarların damga resmi kayıtlarını, ayrı bir defter tutmak yerine muhasebe defterlerinde açtıkları hesaplarda gösterebilmelerine olanak tanıyan seçenektir. Bu seçenek yalnız tüccarlar için tanınmıştır.

Damga Resmi defteri

Damga resmi kayıtlarının muhasebe defterinde gösterilmemesi halinde tutulması gereken ayrı defterdir. Muhasebe defterindeki hesap seçeneği kullanılmadığında devreye girer.

Devlet müesseseleri

Resmi defter ve kayıtları, Damga Resmi defteri yerine geçen kamu kurum ve kuruluşlarıdır. Bu ayrık hükmün uygulanması için kurumun devlet müessesesi sayılması gerekir.

Damga resmi kayıtlar: hangi şartlar aranır?

• Kişinin, Damga Resmi Kanunu uyarınca yolcu bilet ücretleri, sigorta primleri, ilan ücretleri gibi mevzular üzerinden resim ödemeye mecbur olan gerçek veya tüzel kişi olması gerekir.
• Bu kişinin ödediği damga resimleri için tarih sırasıyla bir kayıt tutması zorunludur.
• Tüccar olan kişinin bu kayıtları muhasebe defterlerinde tuttuğu hesaplarda göstermesi bir seçenek olarak tanınmıştır.
• Kayıtların muhasebe defterinde gösterilmemesi halinde ayrı bir Damga Resmi defterinin tutulması gerekir.
• Devlet müesseselerinde, resmi defter ve kayıtların Damga Resmi defteri yerine geçmesi için bu kurumların resmi defter ve kayıt tutuyor olması gerekir.

Damga resmi kayıtlar: hangi sonuçları doğurur?

• Damga resmine tabi ücret ve primlerle resim ödeyen kişi, ödediği her damga resmi için tarih sırasına göre kayıt tutmak zorundadır.
• Tüccar kayıtları muhasebe defterinde tuttuğu hesaplarda gösterirse ayrı defter tutma yükümlülüğü doğmaz.
• Kayıtlar muhasebe defterinde gösterilmezse ayrı bir Damga Resmi defteri tutulur.
• Devlet müesseselerinin resmi defter ve kayıtları Damga Resmi defteri yerine geçer ve bu kurumlar ayrıca defter tutmaz.
• Madde, kayıt tutmanın hangi koşulda yerine getirildiğini gösterir; kayıt yükümlülüğüne aykırılığın yaptırımını ayrıca düzenlemez.

Damga resmi kayıtlar: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Muhasebe defterinde hesap seçeneğini tüccar olmayan mükellefe de tanınmış saymak; madde bu seçeneği yalnız tüccarlara tanır.
• Muhasebe defterinde gösterim ile ayrı defter tutma yükümlülüğünü birlikte aramak; kayıtlar muhasebe defterinde gösterilirse ayrı defter gerekmez.
• Devlet müessesesinin de ayrı Damga Resmi defteri tutması gerektiğini sanmak; resmi defter ve kayıtları bu defterin yerine geçer.
• Maddenin kayıt tutma yükümlülüğünü, damga resminin oranı veya vergi sorumluluğu ile karıştırmak; bunlar başka maddelerde düzenlenir.

Nasıl ispat edilir?

• Kayıt tutma yükümlülüğünü ileri süren vergi idaresi, yükümlünün damga resmi ödemesi gereken bir işlem yaptığını ve kayıt tutmadığını ortaya koymakla yükümlüdür.
• Kayıt tutulduğunu savunan yükümlü, muhasebe defteri hesapları veya ayrı Damga Resmi defteri gibi yazılı kayıtlarla bu savunmayı ispat eder.
• Tüccar olduğunu ileri süren kişi, muhasebe defterinde hesap açtığını ticari defter kayıtlarıyla göstermek zorundadır.
• Devlet müessesesi olduğunu ileri süren kurum, resmi defter ve kayıtlarını ortaya koyarak ayrı Damga Resmi defteri tutma yükümlülüğünden kurtulduğunu ispat eder.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.205: Bu maddenin kendisidir; damga resmi kayıt yükümlülüğünü düzenler.
• 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu m.26: Resmi dairelerin damga vergisini aramaya ve tespit etmeye ilişkin ödevlerini düzenler; kayıt yükümlülüğüyle doğrudan ilgili değildir, ama aynı vergi düzeninin parçasıdır.
• 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu m.27: Noterler, bankalar ve kamu iktisadi teşebbüslerinin damga vergisi ödenmeden işlem yapmamasını düzenler; kayıt tutma değil, işlem yasağı içerir.
• 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu m.24: Vergi ve cezadan sorumlu kişileri belirler; kayıt yükümlülüğüne aykırılığın sonucu bu sorumluluk düzeninde değerlendirilebilir.

Madde, yabancı nakliyat kurumlarının ve bunları Türkiye'de temsil eden şube veya acentalarının tutacakları defter türünü ve bu defterin kayıt biçimini düzenler: hasılat defteri tutma yükümlülüğü, Türkiye'de elde edilen hasılatın tarih sırasıyla ve müfredatlı kaydı ile bu kurumların ayrıca muhasebe defteri tutma yükümlülüğünden muaf olması. Maddenin uygulaması yalnızca yabancı nakliyat kurumlarına ve bunların Türkiye'deki şube veya acentalarına bağlıdır. Yerli nakliyat işletmelerinin defter yükümlülükleri (m.a. yevmiye defteri, defteri kebir, envanter defteri) bu maddede düzenlenmez; bunlar ticari defterlere ilişkin genel hükümlere tabidir. Defter tutma ve kayıt zamanına ilişkin genel yükümlülükler, defterlerin onayı ve saklanması ile defter kayıtlarının delil değeri bu maddenin kapsamı dışındadır ve ilgili genel hükümlerde yer alır. Ticari defterlerin türleri ve onayına ilişkin düzenlemeler de bu maddede yer almaz.

Yabancı nakliyat kurumlarının hasılat defteri: hangi kavramlar bilinmeli?

Yabancı nakliyat kurumu

Merkezi yurt dışında bulunan ve taşımacılık faaliyetini yürüten tüzel kişi veya işletmedir. Maddenin muhatabı bu kurumlar ile bunları Türkiye'de temsil eden şube veya acentalardır.

Hasılat defteri

Yabancı nakliyat kurumunun Türkiye'de elde ettiği hasılatın tarih sırasıyla ve müfredatlı olarak kaydedildiği özel defter türüdür. Bu defter, maddede öngörülen tek zorunlu defter olarak düzenlenmiştir.

Hasılat

Yabancı nakliyat kurumunun Türkiye'de taşımacılık faaliyeti sonucunda elde ettiği gelirdir. Yalnızca Türkiye'de elde edilen tutarlar kayda konu olur; yurt dışında elde edilen gelirler bu kapsama girmez.

Müfredatlı kayıt

Her hasılat kaleminin tarihi, tutarı ve niteliği gibi unsurlarının tek tek ve ayrıntılı biçimde yazılmasıdır. Toplu veya özet kayıt bu anlamda müfredatlı kayıt sayılmaz.

Muhasebe defteri

Genel ticari defter düzeninde tutulması zorunlu olan, işletmenin tüm mali işlemlerini kaydeden defterlerdir. Madde bu yükümlülüğü yalnızca hasılat defteri tutan yabancı nakliyat kurumları bakımından kaldırmaktadır.

Yabancı nakliyat kurumlarının hasılat defteri: hangi şartlar aranır?

• Kurumun yabancı nakliyat kurumu niteliğini taşıması, yani merkezinin yurt dışında bulunan bir taşımacılık işletmesi olması gerekir.
• Kurumun Türkiye'de elde ettiği hasılatın bulunması gerekir; bu hasılat Türkiye'de gerçekleşen taşımacılık faaliyetinden doğmuş olmalıdır.
• Kurumun bu hasılatı bir hasılat defterine kaydetmesi gerekir; kayıt tarih sırasıyla ve müfredatlı olarak yapılmalıdır.
• Hasılat defteri tutulduğu sürece aynı işler için ayrıca muhasebe defteri tutma yükümlülüğü doğmaz; bu muafiyetin uygulanabilmesi için hasılat defterinin fiilen tutulmuş olması gerekir.

Yabancı nakliyat kurumlarının hasılat defteri: hangi sonuçları doğurur?

• Yabancı nakliyat kurumu veya temsilcisi, Türkiye'de elde ettiği hasılatı tarih sırasıyla ve müfredatlı biçimde hasılat defterine kaydetmek zorundadır.
• Hasılat defteri tutan yabancı nakliyat kurumu, bu işler için ayrıca muhasebe defteri tutmak zorunda değildir.
• Hasılat defteri tutulmaması hâlinde, kurumun genel ticari defter yükümlülüklerine aykırılık doğar ve bu aykırılığa ilişkin vergi usulü yaptırımları uygulanabilir (yaptırımın ayrıntısı bu maddede yer almaz).

Yabancı nakliyat kurumlarının hasılat defteri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Yabancı nakliyat kurumunun muhasebe defteri muafiyetini, hasılat defterinin tutulmadığı hâllere de teşmil etmek; muafiyet yalnızca hasılat defteri tutulduğu için doğar.
• Maddedeki hasılat defteri yükümlülüğünü, Türkiye'de elde edilmeyen gelirleri de kapsayacak biçimde genişletmek; kayıt yalnızca Türkiye'de elde edilen hasılatı kapsar.
• Hasılat kaydını toplu veya özet olarak yapıp müfredatlılık şartını yerine getirmiş saymak.
• Yerli nakliyat işletmelerine bu maddedeki muafiyeti uygulamak; muafiyet yalnızca yabancı nakliyat kurumlarına tanınmıştır.
• Şube veya acente bulunmayan hallerde de maddeyi doğrudan uygulamak ve muhatabı belirsiz biçimde saptamak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Uygulamada, yabancı nakliyat kurumunun Türkiye'de yalnızca hasılat defteri tuttuğu kabul edildiğinde, bu kurumun ayrıca muhasebe defteri tutmadığı gerekçesiyle usulsüzlük cezası kesilemeyeceği kabul edilmektedir. (Antalya 3. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/82 E., 2023/483 K., 14.09.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Hasılat defteri tutma yükümlülüğünün yerine getirildiğini iddia eden yabancı nakliyat kurumu, bu defterin tarih sırasına uygun ve müfredatlı biçimde tutulduğunu defterle ispatlamalıdır.
• Kurumun Türkiye'de hasılat elde ettiğini ileri süren taraf, bu hasılatın varlığını ve tutarını ilgili kayıt ve belgelerle ispatlamalıdır.
• Kurumun ayrıca muhasebe defteri tutma yükümlülüğünden muaf olduğunu savunan taraf, muafiyetin koşulu olan hasılat defterinin fiilen tutulduğunu ispatlamalıdır.
• Yabancı kurumun Türkiye'de temsilci aracılığıyla faaliyet gösterdiğini ileri süren taraf, temsil ilişkisini belgelerle ortaya koymalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.207: Maddenin kendisidir; yabancı nakliyat kurumlarının defter yükümlülüğünü ve muhasebe defteri muafiyetini düzenler.
• 6335 sayılı Kanun: Ticari defterlere ilişkin genel düzenleme olan Türk Ticaret Kanunu'nun defter türlerini ve tutulma usulünü belirleyen hükümlerini içermesi nedeniyle, yabancı nakliyat kurumu dışındaki işletmelerin defter yükümlülükleri bakımından tamamlayıcıdır.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 208. maddesi, defter tutmakla yükümlü gerçek kişilerin Gelir Vergisine tabi menkul ve gayrimenkul sermaye iratlarını ve bunlara ilişkin giderleri ayrı bir hesapta izlemesini düzenler. Hükmün dayanağı, bu gelirlerin mükellefin diğer kazançlarından ayrı kaydedilmesidir. Madde defter tutmakla yükümlü olmayan gerçek kişileri kapsamaz. Madde, bu gelirlerin vergilendirilmesinin kendisini, gelir vergisi beyanını ve tevkifat esaslarını düzenlemez; bunlar Gelir Vergisi Kanunu'nda yer alır. Madde, defter kayıtlarının tutulma biçimini ve defterlerin açılış, tasdik ve saklama usullerini de düzenlemez; bunlar 213 sayılı Kanun'un ilgili maddelerinde yer alır.

Menkul ve gayrimenkul sermaye iradlarına ait kayıtlar: hangi kavramlar bilinmeli?

Gelir Vergisine tabi menkul sermaye iradı

Menkul kıymetlerden, mevduat ve benzeri kaynaklardan elde edilen ve gelir vergisi kapsamında sayılan sermaye iratlarıdır. Maddenin kapsamı bu iratlarla sınırlıdır.

Gayrimenkul sermaye iradı

Taşınmazların kiraya verilmesi gibi yollarla elde edilen ve gelir vergisine tabi olan sermaye iratlarıdır. Taşınmazın işletme varlığında yer alıp almadığına göre ayrı bir değerlendirme gerekir.

İrat ve bunlara ilişkin giderler

Sermaye iratlarının elde edilmesi için yapılan ve bu iratlarla doğrudan ilgili harcamalardır. Bu giderler de iratla birlikte ayrı hesapta izlenir.

Diğer kazançların tespiti için tutulan hesaplar

Mükellefin ticari, zirai veya mesleki kazancını belirlemek için tuttuğu genel hesaplardır. Sermaye iratlarına ilişkin hesap bu hesaplarla karıştırılmaz ve birleştirilmez.

Menkul ve gayrimenkul sermaye iradlarına ait kayıtlar: hangi şartlar aranır?

• Mükellefin defter tutmakla yükümlü gerçek kişi olması gerekir.
• Elde edilen gelirin Gelir Vergisine tabi menkul veya gayrimenkul sermaye iradı olması gerekir.
• Bu iratların ve bunlara ilişkin giderlerin defterikebir, işletme hesabı veya serbest meslek kazanç defterinin ayrı bir sayfasına, ayrı bir deftere ya da bir cetvele ayrı ayrı kaydedilmesi gerekir.
• Sermaye iratlarına ilişkin hesabın mükellefin diğer kazançlarının tespitine yarayan hesaplarla karıştırılmaması gerekir.
• Sermaye iratlarına ilişkin hesabın diğer kazanç hesaplarıyla birleştirilmemesi gerekir.

Menkul ve gayrimenkul sermaye iradlarına ait kayıtlar: hangi sonuçları doğurur?

• Defter tutmakla yükümlü gerçek kişi, sermaye iratlarını ve bunlara ilişkin giderleri ayrı bir hesapta kaydetmekle yükümlüdür.
• Sermaye iratları ile giderler, defterikebir, işletme hesabı, serbest meslek kazanç defterinin ayrı sayfası, ayrı defter veya cetvelde ayrı ayrı izlenir.
• Bu hesap, mükellefin diğer kazançlarını tespit için tuttuğu hesaplara karıştırılamaz ve bunlarla birleştirilemez.
• Kayıt yükümlülüğü defter tutma zorunluluğu olmayan gerçek kişiler için doğmaz.
• Ayrı kayıt yapılmaması hâlinde maddenin ihlali söz konusu olur; maddede bu ihlale özgü bir yaptırım sayılmamıştır.

Menkul ve gayrimenkul sermaye iradlarına ait kayıtlar: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Defter tutmakla yükümlü olmayan kişiye bu maddedeki ayrı kayıt yükümlülüğünü uygulamak.
• Sermaye iratlarını ticari kazanç hesabıyla birlikte tek hesapta izlemek.
• Madde metninde yer almayan bir süre veya ceza oranını hesaba katmak.

Nasıl ispat edilir?

• Sermaye iratının defter tutma yükümlülüğü olan bir mükellefe ait olduğunu ve bu iratların ayrı kaydedildiğini gösteren defter ve cetveller ispat aracıdır; ispat yükü bu kaydı yapılması gerektiğini ileri süren idarededir.
• Kayıtların diğer kazanç hesaplarıyla karıştırıldığını ileri süren taraf, bu iddiasını ilgili defterlerin incelenmesiyle ispatlar.
• Mükellef, defter tutma yükümlülüğü bulunmadığını ileri sürerse bunu ispatlamakla yükümlüdür.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.208: Maddenin kendisidir; defter tutma yükümlülüğü olan mükellefler için sermaye iratlarının ayrı izlenmesini zorunlu kılar.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 209. maddesi, depo (ardiyeler dahil) işletenlerle nakliye ambarlarının tutmakla yükümlü olduğu ambar defterini ve bu deftere kaydedilecek asgari bilgileri düzenler. Maddenin konusu, ambara giriş tarihi, malın cinsi, miktarı, tevdi eden kişi, gönderileceği yer ve kişi ile alınan nakliye ücreti gibi kayıtlardır. Madde, işletmenin kendi işlerinin icabı olarak aynı bilgileri içeren defter tutması hâlinde ayrıca ambar defteri tutma yükümlülüğünün bulunmadığını da belirtir. Madde, ambar defterinin şekil ve açılış-kapanış onayına, defterin saklama süresine ve defter kayıtlarının incelenmesine ilişkin hükümleri düzenlemez; bu konular Vergi Usul Kanunu'nun genel defter hükümlerinde (ör. Ticari Defterler ve VUK'un defter tutma bölümü) aranmalıdır.

Ambar defteri: hangi kavramlar bilinmeli?

Depo ve ardiye işleten

Başkalarına ait malları muhafaza etmek amacıyla depo veya ardiye hizmeti veren kişidir. Maddenin ambar defteri tutma yükümlülüğü bu kişiler ile nakliye ambarlarına yöneliktir.

Nakliye ambarı

Taşınacak malların geçici olarak bekletildiği, nakliye işiyle bağlantılı işletilen ambardır. Madde bakımından depo ile birlikte aynı defter yükümlülüğüne tabidir.

Ambar defteri

Ambara giren ve çıkan malların maddede sayılan asgari bilgilerle kaydedildiği ayrı defterdir. Kendi işlerinin icabı olarak aynı bilgileri içeren başka bir defter tutuluyorsa ayrıca tutulmaz.

Malın cinsi

Malın türünü gösteren kayıttır. Cins belli değilse yalnızca balya, kasa, sandık gibi ambalaj türünün kaydedilmesi yeterlidir.

Ticari teamül

Malın miktarının hangi birimle, yani parça, sandık veya sıklet ile gösterileceğini belirleyen uygulama kuralıdır. Miktar bu teamüle göre kaydedilir.

Ambar defteri: hangi şartlar aranır?

• Kişinin depo veya ardiye işletmesi ya da nakliye ambarı işletmesi olması gerekir.
• İşletmenin, kendi işlerinin icabı olarak maddedeki asgari bilgileri içeren bir defter tutmuyor olması gerekir; aksi halde ayrı ambar defteri tutulması zorunludur.
• Deftere malın ambara giriş tarihinin kaydedilmesi gerekir.
• Deftere malın cinsinin kaydedilmesi gerekir; cins belli değilse ambalaj türünün kaydedilmesi yeterlidir.
• Deftere malın miktarının ticari teamüle göre parça, sandık veya sıklet olarak kaydedilmesi gerekir.
• Deftere malın kimin tarafından tevdi edildiğinin kaydedilmesi gerekir.
• Deftere malın nereye ve kime gönderildiğinin kaydedilmesi gerekir.
• Deftere alınan nakliye ücreti tutarının kaydedilmesi gerekir.

Ambar defteri: hangi sonuçları doğurur?

• Depo, ardiye veya nakliye ambarı işleten kişi ambar defterini tutmakla yükümlüdür ve bu defterde maddede sayılan asgari bilgiler yer alır.
• Kendi işlerinin icabı olarak maddedeki bilgileri içeren defter tutan kişi ayrıca ambar defteri tutmaz.
• Maddedeki bilgilerden birinin eksik kaydedilmesi, defterin maddede öngörülen asgari içeriğe uymadığı anlamına gelir.
• Malın cinsi belli değilse ambalaj nevinin kaydedilmesi yeterli sayılır.

Ambar defteri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Mevcut defterin ambar kayıtlarını kapsayıp kapsamadığını kontrol etmeden, kendi işlerinin icabı olarak defter tutulduğunu varsaymak.
• Malın cinsi belli değilken ambalaj türünü yazmanın yeterli olduğunu gözden kaçırıp kaydı eksik saymak.
• Miktarı ticari teamülden bağımsız bir birimle kaydetmek; birimin parça, sandık veya sıklet olarak teamüle göre seçilmesi gerektiğini atlamak.

Nasıl ispat edilir?

• Ambar defteri tutma yükümlülüğünün varlığını iddia eden idare, işletmenin depo veya nakliye ambarı işlettiğini ve ayrı bir ambar defteri tutmadığını ispatlamakla yükümlüdür.
• Mükellef, kendi işlerinin icabı olarak maddedeki bilgileri içeren bir defter tuttuğunu ileri sürerse, bu defterin içeriğini ispat yükü kendisindedir.
• Ambar kayıtlarının içeriği, defterin kendisi ve ambara giriş-çıkış belgeleri gibi delillerle gösterilir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 m.209: Maddenin kendisidir; ambar defterinin asgari içeriğini ve istisnasını düzenler.

Madde, serbest meslek erbabının tutacağı kazanç defterinin yapısını düzenler: defterin gider ve hasılat taraflarına neyin, hangi bilgilerle yazılacağını belirtir. Hekimlerin protokol defterine kayıt yaparak ayrı kazanç defteri tutmama imkânını da kapsar. Madde serbest meslek erbabına uygulanır. Defter tutma yükümlülüğünün kimlere ait olduğunu (tacirler için TTK), defterin tutulma usulünü, onaylanmasını ve saklanma süresini düzenlemez (TTK m.64 ve VUK m.172 ilgili düzenlemeler ayrı maddelerdedir). Ticari işletme sahiplerinin defter yükümlülüğü ile serbest meslek kazanç defterinin ilişkisi de bu maddenin kapsamı dışındadır (VUK m.172 ve TTK m.64).

Serbest meslek kazanç defteri: hangi kavramlar bilinmeli?

Serbest meslek erbabı

Serbest meslek faaliyeti yürüten, kazancını bağımsız bir çalışmadan elde eden kişidir. Maddenin öznesi bu kişilerdir; ticari işletme sahipleri bu kapsamda değildir.

Kazanç defteri

Serbest meslek erbabının giderlerini ve hasılatını tek bir defterde izlediği kayıt türüdür. Defterin bir yüzüne giderler, diğer yüzüne hasılat kaydedilir.

Hasılat

Serbest meslek faaliyetinden alınan ücrettir. Maddede hasılat tarafına ücretin alındığı tarih, miktar ve ödeyenin adı yazılır.

Protokol defteri

Hekimlerin ayrı kazanç defteri tutmak yerine, kazanç defterinde istenen bilgileri kaydettikleri defterdir. Bu kayıt, ayrı kazanç defteri yerine geçer.

Serbest meslek kazanç defteri: hangi şartlar aranır?

• Kişinin serbest meslek erbabı olması gerekir.
• Serbest meslek erbabı bir kazanç defteri tutmalıdır.
• Defterin bir tarafına yapılan giderler, diğer tarafına hasılat kaydedilmelidir.
• Gider kaydında giderin nevi ile yapıldığı tarih yazılmalıdır.
• Hasılat kaydında ücretin alındığı tarih ve miktarı ile ücretin kimden alındığı yazılmalıdır.
• Hekimler ayrı kazanç defteri tutmak yerine, aynı bilgileri protokol defterinde göstermek şartıyla bu yükümlülükten yararlanabilir.

Serbest meslek kazanç defteri: hangi sonuçları doğurur?

• Serbest meslek erbabı kazanç defterini tutarsa, giderler ve hasılat maddede belirtilen unsurlarla kaydedilmiş olur.
• Hekim, protokol defterinde maddede belirtilen bilgileri gösterirse ayrı kazanç defteri tutmak zorunda kalmaz.
• Hekim protokol defterine gerekli bilgileri yazmazsa, ayrı kazanç defteri tutma yükümlülüğü devam eder.
• Maddede kazanç defterinin tutulmamasının yaptırımı düzenlenmemiştir; yaptırım ve vergi sonuçları ilgili diğer hükümlerden doğar.

Serbest meslek kazanç defteri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Serbest meslek erbabının kazanç defteri ile ticari defter yükümlülüklerini karıştırmak; 210. madde yalnız serbest meslek erbabına uygulanır.
• Hekimlerin protokol defterine yazmadan ayrı defter tutmama imkânını kendiliğinden kullanabileceğini sanmak; bilgilerin protokol defterinde gösterilmesi şarttır.
• Hasılat tarafına yalnız tutarı yazıp ödeyenin adını ve tarihi atlamak; madde üç unsuru birlikte aramaktadır.
• Gider tarafına yalnız tutarı kaydedip giderin türünü ve tarihini yazmamak; madde giderin nevini ve tarihini şart koşmaktadır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Mahkemeler, serbest meslek erbabının defter tutma yükümlülüğünü bu madde üzerinden değerlendirmekte ve tutulan defterin 210. madde şeklinde olup olmadığına bakmaktadır. (Danıştay 13. Daire Başkanlığı, 2012/678 E., 2015/4618 K., 17.12.2015; Ankara 11. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2024/521 E., 2025/264 K., 22.04.2025)
• Bazı kararlarda, işletme hesabı defterinin 210. madde uyarınca tutulduğu kabul edilmiştir; bu durum defter şeklinin değerlendirilmesinde tartışma konusu olmaktadır. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi, 2020/482 E., 2023/136 K., 03.02.2023; Bakırköy 4. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2018/1001 E., 2019/966 K., 24.10.2019)
• Hekimin protokol defterinde gerekli bilgileri göstermesi halinde ayrı defter tutmama imkânının uygulandığı kararlarda görülmektedir. (Konya 4. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2021/465 E., 2022/241 K., 29.03.2022)
• Serbest meslek erbabının gelirinin tespitinde beyanname ile defter kayıtları arasındaki tutarlılık aranmaktadır. (Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 3. Hukuk Dairesi, 2024/181 E., 2024/510 K., 06.03.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Serbest meslek erbabının kazanç defteri tutma yükümlülüğünü, defterin varlığı ve içeriği üzerinden yerine getirdiği ispat edilir; ispat yükü defteri tutan mükellefe aittir.
• Gider kayıtlarının giderin nevi ve tarih bakımından gerçekliği, fatura ve benzeri belgelerle ispatlanır.
• Hasılat kayıtlarının doğruluğu, ücretin alındığı tarih, miktar ve ödeyen bilgilerinin belgelerle eşleşmesi yoluyla ispatlanır; karşı taraf (idare) eksik kayıt iddiasını ileri sürer.
• Hekimin protokol defterinde kayıt yaptığını iddia etmesi halinde, protokol defterinin maddede istenen bilgileri içerdiği hekim tarafından ispatlanır.
• Defter kayıtlarının tutarsızlığı iddiası, idarenin ya da karşı tarafın delilleriyle ispatlanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.172: Defter tutma ve kayıt zamanına ilişkin genel hükümler, bu maddede düzenlenen kazanç defterinin de uyması gereken genel çerçeveyi oluşturur.

Serbest meslek erbabının, işinde bir yıldan fazla kullandığı ve amortismana tabi tuttuğu tesisat ve demirbaş eşyanın kıymetlerini ile bunların amortismanlarını, VUK m.189'da yazılı şekilde tutulan amortisman kayıtlarında göstermesini düzenler. Hüküm serbest meslek erbabı bakımından uygulanır. Maddenin düzenlemediği konular: ticari işletmelerin amortisman kayıtları ve amortisman oranları (VUK m.315 ve devamı, amortisman hükümleri), amortismana tabi değerlerin tespiti ve yasal defter tutma yükümlülüğü (VUK m.186 vd.) ile amortisman kayıtlarının hangi defter şeklinde tutulacağı (VUK m.189).

Amortisman kayıtları: hangi kavramlar bilinmeli?

Serbest meslek erbabı

Bağımsız olarak, ticari işletme niteliği taşımayan bir meslek faaliyetini yürüten gerçek kişiyi ifade eder. Maddenin öznesi bu kişilerdir.

Amortismana tabi tesisat ve demirbaş

Mesleki faaliyette bir yıldan uzun süre kullanılan ve zamanla değer kaybına uğrayan varlıklardır. Yalnızca amortismana tabi tutulan değerler bu kayda girer; kısa süreli kullanılan veya amortismana tabi tutulmayan eşya kapsam dışındadır.

Amortisman kayıtları

VUK m.189'da belirtilen şekilde tutulan, ilgili varlıkların kıymetlerini ve birikmiş amortismanlarını gösteren kayıttır. Madde bu kaydın içeriğini ve tutulma yerini belirler.

Amortisman kayıtları: hangi şartlar aranır?

• Kişinin serbest meslek erbabı olması gerekir.
• Varlığın tesisat veya demirbaş niteliğinde olması ve işte bir yıldan fazla kullanılması gerekir.
• Varlığın amortismana tabi tutulması gerekir.
• Kıymet ve amortisman bilgilerinin VUK m.189'da yazılı şekilde tutulan amortisman kayıtlarında gösterilmesi gerekir.

Amortisman kayıtları: hangi sonuçları doğurur?

• Bir yıldan fazla kullanılan ve amortismana tabi tutulan tesisat ve demirbaşların kıymetleri amortisman kayıtlarında gösterilir.
• Amortismana tabi tutulan bu varlıkların amortismanları da aynı kayıtlarda gösterilir.
• Bir yıl veya daha kısa süre kullanılan varlıklar bakımından bu madde gereğince kayıt yükümlülüğü doğmaz.
• Kayıtların VUK m.189'da yazılı şekilde tutulması gerekir; aksi halde kayıt düzeni hükme uygun olmaz.

Amortisman kayıtları: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Serbest meslek erbabı ile ticari işletme ayrımını yapmadan ticari işletme amortisman kuralını uygulamak.
• Bir yıl ve daha kısa süre kullanılan varlıkları da amortisman kaydına almak.
• Amortismana tabi tutulmayan varlıkları bu kayda dahil etmek.
• Amortisman kayıtlarının tutulma şeklini VUK m.189 yerine başka bir düzenlemeden belirlemek.

Nasıl ispat edilir?

• Serbest meslek erbabı olunduğunu ve varlığın mesleki faaliyette kullanıldığını ileri süren taraf, bunu ilgili belgelerle ispatlar.
• Varlığın bir yılı aşan süre kullanıldığı, kullanmaya başlama tarihi ve kullanım belgeleri ile ispatlanır.
• Amortismana tabi tutulduğu ve kıymet ile amortisman bilgilerinin kaydedildiği, amortisman kaydının içeriği ile ispatlanır.
• Kaydın bulunmaması durumunda kayıt yükümlülüğüne uyulmadığı, defter ve kayıt incelemesiyle ortaya konur.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 m.189: Amortisman kayıtlarının tutulma şeklini belirler; bu madde kayıtların hangi usulle tutulacağı bakımından 189. maddeye bağlıdır.

Madde, noterlerin ve noterlik görevini ifa ile mükellef olanların ile borsa acentalarının tuttukları resmi defterin, Vergi Usul Kanunu bakımından kazanç defteri yerine geçmesini düzenler. Madde kazanç defterinin yerini alan defter türünü belirler; defterin hangi kişiler bakımından uygulanacağını da bu kişilerin sınırlandırılmasıyla ortaya koyar. Madde, kazanç defterinin ne zaman ve nasıl tutulacağını, defterin açılış ve kapanış onayını, kayıt düzenini veya defter tutma yükümlülüğünün dayanağı olan diğer hükümleri düzenlemez. Kazanç defterinin genel tanımı ve tutulma yükümlülüğü ayrı bir VUK maddesinde yer alır; defterlerin onaylanması ve saklanması ile defter tutmamanın yaptırımları da bu maddenin dışında kalır. Ticari defterler ve İİK kapsamındaki defterler de bu maddenin konusu değildir.

Özel defterler: hangi kavramlar bilinmeli?

Kazanç defteri

Serbest meslek ve benzeri kazanç sahiplerinin gelirlerini ve giderlerini kayda almak için tuttukları, Vergi Usul Kanunu'nda işletme hesabı esasına göre tutulan resmi defterdir. Bu maddede kazanç defterinin yerine geçen defter, noter ve borsa acentası için ayrı bir defter türüdür.

Resmi defter

Kanunda öngörülen usule uygun olarak onaylanmış ve belirli bir kamu görevlisi denetiminden geçmiş defterdir. Maddede yer alan defter, bu niteliği taşıyan noterlik defteridir.

Noterlik görevini ifa ile mükellef olanlar

Noterlik hizmetini yürüten ve bu nedenle vergi mükellefiyeti doğan kişilerdir. Madde bu kişilerin kendi noterlik defterlerini kazanç defteri yerine kullanmalarına imkân tanır.

Borsa acentası

Borsa işlemlerine aracılık eden ve maddede adı geçen kişi grubunu oluşturan acentadır. Madde bu acentaların resmi defterini de kazanç defteri yerine geçirir.

Özel defterler: hangi şartlar aranır?

• Defter tutan kişinin noter olması veya noterlik görevini ifa ile mükellef bulunması gerekir.
• Defter tutan kişinin borsa acentası olması da yeterlidir; madde bu iki grup için alternatif olarak uygulanır.
• Tutulan defterin resmi defter niteliğini taşıması gerekir.
• Resmi defterin, kazanç defteri yerine geçmesi için ayrıca bir onay veya bildirim aranmaz; hüküm doğrudan defterin niteliğine bağlanmıştır.

Özel defterler: hangi sonuçları doğurur?

• Maddede sayılan kişiler, noterlik defterini kazanç defteri olarak kullanabilir ve ayrıca kazanç defteri tutma yükümlülüğünden bu defter ile kurtulur.
• Maddede sayılmayan mükellefler bakımından resmi defter kazanç defteri yerine geçmez; bu kişiler kazanç defterini kendi usulüyle tutmak zorundadır.
• Madde defterin hangi usulle tutulacağını düzenlemediği için, noterlik defterinin tutulma biçimi için ilgili genel defter hükümlerine başvurulur.

Özel defterler: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Maddeyi noter olmayan ve noterlik görevini ifa ile mükellef olmayan kişilere genişletmek; madde yalnız sayılan iki grubu kapsar.
• Borsa acentası ile noterlik görevini ifa ile mükellef olanları birbirinin yerine kullanmak; her ikisi de ayrı bir sıfat olarak aynı hükme bağlanmıştır.
• Kazanç defterinin genel tutulma usulünü bu maddeden çıkarmaya çalışmak; madde yalnızca yerine geçen defteri belirler, usulü düzenlemez.

Nasıl ispat edilir?

• Noterlik görevini ifa ile mükellefiyetin veya borsa acentası sıfatının varlığını, mükellef kişinin kendisi bu hükme dayanarak ileri sürer ve bunu ilgili belgelerle ortaya koyar.
• Tutulan defterin resmi defter niteliğini taşıdığını, onay ve kayıt belgeleriyle ortaya koymak gerekir.
• Mükellef, defterin kazanç defteri yerine geçtiğini savunduğunda bu savunmanın dayanağı sıfatını belgelemek zorundadır; sıfatın kanıtlanamaması hâlinde hüküm uygulanamaz.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun: Vergi Usul Kanunu'nun bütününde defter tutma yükümlülüğü ve kazanç defterinin genel düzenlemesi yer alır; bu madde o düzenlemenin bir istisnası veya tamamlayıcısıdır.