Alacaklar ve diğer haklar üzerinde rehin

Madde, başkasına devredilebilen alacak ve diğer hakların rehnedilebilmesini ve bu hak rehninin hangi kurallara tabi olacağını düzenler. Rehnin konusunun hangi haklar olabileceği, hak rehninde teslime bağlı rehin hükümlerinin kıyasen uygulanması bu maddenin kapsamındadır. Madde, hak rehninin kuruluş şekli, kıymetli evraka bağlı alacaklar, emtia senetleri, art rehin ve rehin hakkının paraya çevrilmesi konularını düzenlemez; bunlar için ilgili özel hükümlere bakılmalıdır (m.955-961). Ayrıca kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar ve bağımsız olarak devredilemeyen haklar bakımından rehnin kurulamayacağı sonucu da maddenin kendisinden değil, devredilebilirlik ölçütünden çıkar.

Genel olarak: hangi kavramlar bilinmeli?

Hak rehni

Başkasına devredilebilen bir alacak veya diğer bir hak üzerinde kurulan taşınır rehni türüdür. Rehinli alacaklıya, rehne konu hakkın icra yoluyla paraya çevrilmesinden elde edilen bedelden alacağını alma yetkisi verir. Hakkın kendisinde bir aynî hak doğurmaz.

Başkasına devredilebilen hak

Bağımsız olarak temlik edilebilen ve para ile değerlendirilebilen hak anlamına gelir. Rehnin konusu olabilmesi için bu iki niteliğin birlikte bulunması gerekir; kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar bu kapsama girmez.

Teslime bağlı rehin hükümleri

Taşınır rehnine ilişkin, rehin hakkının zilyetlik devri ile kurulduğu kuralları ifade eder. Hak rehni bakımından bu hükümler, aksine hüküm yoksa ve hakkın yapısına uygun düştüğü ölçüde kıyasen uygulanır.

Aynî hak kazanılmaması

Hak rehni kurulduğunda rehinli alacaklı, rehne konu hak üzerinde mülkiyet benzeri bir aynî hak kazanmaz. Yalnızca paraya çevirme ve diğer alacaklılara karşı önceliğe sahip olma yetkisi elde eder.

Genel olarak: hangi şartlar aranır?

• Rehne konu olan hakkın başkasına devredilebilir olması gerekir.
• Rehne konu hakkın para ile değerlendirilebilir bir değer taşıması gerekir.
• Hakkın bağımsız olarak temlike elverişli olması gerekir; bir eşyaya bağlı irtifak hakkı gibi bağımsız olarak devredilemeyen haklar rehnin konusu olamaz.
• Kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar ve kanunen temlik edilemeyen haklar rehnin konusu olamaz.
• Rehnin kurulması için hakkın devri için aranan şekil şartlarına da uyulması gerekir.
• Aksine hüküm bulunmadıkça ve hakkın yapısına uygun düştüğü ölçüde teslime bağlı rehin hükümleri kıyasen uygulanır.

Genel olarak: hangi sonuçları doğurur?

• Başkasına devredilebilen ve para ile değerlendirilebilen hak rehnedilebilir.
• Devredilemeyen veya kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar üzerinde rehin kurulamaz; böyle bir rehin işlemi geçersiz kalır.
• Hak rehninde teslime bağlı rehin hükümleri, aksine hüküm yoksa ve hakkın yapısına uygun düştüğü ölçüde uygulanır.
• Hak rehninde rehinli alacaklı, rehne konu hakkı icra yoluyla paraya çevirip alacağını karşılama yetkisini elde eder.
• Hak rehni, rehinli alacaklıya rehne konu hak üzerinde aynî hak kazandırmaz; yalnızca diğer alacaklılara karşı öncelik sağlar.
• Rehin sözleşmesinde aksine bir hüküm konulabilir; bu durumda teslime bağlı rehin hükümleri bu ölçüde uygulanmaz.

Genel olarak: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Hak rehninin rehinli alacaklıya aynî hak kazandırdığını sanmak; rehinli alacaklı yalnızca paraya çevirme ve öncelik yetkisi elde eder.
• Bağımsız olarak devredilemeyen irtifak hakkı gibi hakları rehnedilebilir saymak.
• Kişiye sıkı sıkıya bağlı hakların para ile değerlendirilebileceğini varsaymak.
• Teslime bağlı rehin hükümlerini aksine hüküm ve hakkın yapısı aranmadan olduğu gibi uygulamak; kıyas yalnızca uygun düştüğü ölçüde yapılır.
• Kıymetli evrağa bağlı alacak rehnini adi alacak rehni şekliyle kurmaya çalışmak.

Nasıl ispat edilir?

• Hak rehninin geçerli kurulduğunu ileri süren rehinli alacaklı, rehin sözleşmesinin yazılı olduğunu ve varsa borç senedinin teslim edildiğini ispatlamakla yükümlüdür.
• Rehne konu hakkın devredilebilir ve para ile değerlendirilebilir olduğunu ileri süren taraf, bunu hakkın niteliğinden ve ilgili düzenlemelerden ispatlamalıdır.
• Hakkın devri için özel bir şekil şartı aranıyorsa, bu şekle uyulduğunu ileri süren taraf ilgili belge ile ispat yükü altındadır.
• Rehnin geçersizliğini ileri süren karşı taraf, hakkın devredilemez nitelikte olduğunu veya kanunen temlik yasağı bulunduğunu ispatlamalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.955: Adi alacak üzerinde hak rehninin kuruluş şeklini, yazılı rehin sözleşmesi ve borç senedinin tesliminin gerekliliğini düzenler.
• 4721 m.956: Kıymetli evrağa bağlı alacakların rehnine ilişkin özel şekil kurallarını içerir.
• 4721 m.957: Emtiayı temsil eden kıymetli evrak ve varant üzerinde rehnin kuruluşunu düzenler.
• 4721 m.958: Daha önce rehnedilmiş hak üzerinde art rehnin kurulmasını ve önceki rehinli alacaklıya bildirim gerekliliğini düzenler.
• 4721 m.959: Hak rehninde paraya çevirme ve rehinli alacaklının tahsil yetkisine ilişkin hükümleri içerir.

Madde, senede bağlı veya bağlı olmayan alacakların rehnine ilişkin şekil şartlarını düzenler: rehin sözleşmesinin yazılı yapılması, senede bağlı alacaklarda senedin teslimi, alacaklı veya rehinverenin borçluya ihbarı ve diğer hakların rehninde devir şeklinin aranması. Hüküm, alacak ve diğer haklar üzerinde rehin kurulmasını hedefleyen işlemler bakımından uygulanır. Taşınır ve taşınmaz rehni, rehin hakkının paraya çevrilmesi, rehinli alacağın paraya çevrilmesi ve rehin hakkının sona ermesi bu maddede düzenlenmez; bunlar ilgili rehin türlerine ve 4721 sayılı Kanunun ilgili hükümlerine bırakılmıştır. Rehnin tescili ve sicil işlemleri de bu maddenin kapsamı dışındadır.

Senede bağlı olan veya olmayan alacaklarda: hangi kavramlar bilinmeli?

Hak rehni

Alacak veya başka bir hak üzerinde kurulan ve rehin verene ait hakkın paraya çevrilerek alacağın karşılanmasını sağlayan rehin türüdür. Taşınır veya taşınmaz rehninden farklı olarak konusu bir hak, yani bir alacak veya diğer bir haktır.

Senede bağlı alacak

Alacağın belgelenmiş olduğu ve hakkın senedin varlığına bağlandığı alacaktır. Bu tür alacaklarda rehnin kurulması için senedin ayrıca alacaklıya teslimi gerekir.

Senetsiz alacak

Hakkın bir senede bağlanmadığı alacaktır. Bu alacaklarda rehin için yalnızca yazılı rehin sözleşmesi yeterlidir, senet teslimi aranmaz.

İhbar

Alacaklının veya rehin verenin, rehnin kurulduğunu borçluya bildirmesidir. Maddede ihbar isteğe bağlı bırakılmış olup rehnin geçerlilik koşulu değildir; borçluya karşı bağlayıcılık sağlamaya yöneliktir.

Diğer haklar

Alacak dışındaki, devri öngörülen şekle tabi olan mal varlığı haklarıdır. Bunların rehni için yazılı rehin sözleşmesinin yanında devir şekline de uyulmalıdır.

Senede bağlı olan veya olmayan alacaklarda: hangi şartlar aranır?

• Senede bağlı veya bağlı olmayan bir alacak üzerinde rehin kurulmasında rehin sözleşmesinin yazılı şekilde yapılması gerekir.
• Senede bağlı alacak rehnedilecekse senedin alacaklıya veya rehin alana teslim edilmesi gerekir; teslim yapılmadan rehin kurulmamış sayılır.
• Diğer hakların rehninde yazılı rehin sözleşmesiyle birlikte, bu hakların devri için öngörülen şekle uyulması gerekir.
• Borçluya ihbar, rehnin geçerliliği için aranan bir koşul değildir; alacaklı veya rehin veren tarafından yapılabilecek isteğe bağlı bir işlemdir.

Senede bağlı olan veya olmayan alacaklarda: hangi sonuçları doğurur?

• Yazılı rehin sözleşmesi yapılmadan alacak rehni kurulmuş sayılmaz.
• Senede bağlı alacakta senedin teslim edilmemesi rehnin geçerli olarak kurulmasını engeller.
• Diğer hakların rehninde yazılı sözleşme ve devir şekli birlikte aranır; birinin eksikliği rehni geçersiz kılar.
• Alacaklı veya rehin veren borçluya ihbarda bulunabilir; ihbar yapılması rehnin geçerliliğinin şartı değildir.
• Şekil şartlarına uyulduğunda rehin hakkı kurulur ve bu hakkın paraya çevrilmesi ilgili hükümlere göre sağlanır.

Senede bağlı olan veya olmayan alacaklarda: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Senede bağlı alacak rehnini yalnızca yazılı sözleşmeyle kurulmuş saymak; senedin teslimini ihmal etmek.
• Senetsiz alacakta da senet teslimini aramak; senetsiz alacakta yalnızca yazılı sözleşmenin yeterli olduğunu gözden kaçırmak.
• Borçluya ihbarı rehnin geçerlilik şartı gibi değerlendirmek; ihbarın isteğe bağlı olduğunu ve rehnin kurulmasını etkilemediğini unutmak.
• Diğer haklarda yalnızca yazılı rehin sözleşmesini yeterli görmek; devir şeklinin ayrıca aranması gerektiğini atlamak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Senede bağlı alacağın rehninde senedin fiilen teslim edilmesinin aranacağı ve teslimsiz rehnin geçerli sayılmayacağı kabul edilmektedir.
• Yazılı rehin sözleşmesinin bulunmadığı hallerde, borçluya ihbar yapılmış olsa bile rehnin kurulmamış sayılacağı kabul edilmektedir.

Nasıl ispat edilir?

• Rehin hakkını ileri süren alacaklı, rehin sözleşmesinin yazılı olarak yapıldığını yazılı belgeyle ispatlamakla yükümlüdür.
• Senede bağlı alacakta rehnin kurulduğunu iddia eden taraf, senedin alacaklıya teslim edildiğini senet fiziki olarak ortada bulunarak veya teslim belgesiyle ispat etmelidir.
• Rehin verenin rehnin şekle uygun kurulmadığını savunması hâlinde, şekil eksikliğini ileri süren taraf bu eksikliği ispatlar; rehin sözleşmesinin varlığı yazılı belgeyle kanıtlanır.
• Diğer hakların rehninde hem yazılı sözleşmenin hem de devir şekline uyulduğunu ispat yükü rehin alan tarafa aittir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.1: Medeni Kanunun genel hükmü olarak bu maddenin rehin hukukunun şekil kurallarına ilişkin yorumunu tamamlar; kanunun kendi düzenlemesi çerçevesinde uygulanır.

Türk Medeni Kanunu m.956, kıymetli evrakın rehni için şekil kurallarını düzenler. Hamile yazılı senetlerin rehnini senedin rehin alacaklısına teslimi ile kurar. Emre ve nama yazılı kıymetli evrakın rehnini ise rehin cirosu, temlik beyanı ve teslimle düzenler. Kıymetli evrakın rehni, ilgili senetle temsil edilen alacak veya emtia üzerinde rehin doğmasını da kapsar. Madde, alacak rehninin genel şeklini (m.955), art rehni (m.958), borçluya ihbarı ve emtiayı temsil eden senetlerin rehnini (m.957) düzenlemez. Rehnin iyi niyetle kazanılmasında korunma (m.990) ve borçlunun ödeme sorumluluğu (TTK m.646) da bu maddenin dışındadır.

Kıymetli evrakta: hangi kavramlar bilinmeli?

Hamile yazılı senet

Lehdar hanesi boş bırakılmış ya da hamiline yazılmış, zilyede ödeme yapılacağını içeren kıymetli evraktır. Bu senetlerde rehin için devir beyanı aranmaz.

Nama yazılı senet

Hak sahibinin adının yazılı olduğu ve adi temlik yoluyla devredilebilen kıymetli evraktır. Rehin için yazılı temlik beyanı ve teslim gerekir.

Emre yazılı kıymetli evrak

Lehdarın adının yazılı olduğu ve ciro ile devredilebilen kıymetli evraktır. Rehin için rehin cirosu ve teslim gerekir.

Rehin cirosu

Senedin teminat amacıyla ciro edilmesidir. Senet üzerine ya da alonja 'bedeli teminattır' gibi bir ibare yazılarak yapılır.

Yazılı devir beyanı

Nama yazılı senetlerde rehin amacıyla yapılan ve senede bağlanan temlik beyanıdır.

Kıymetli evrakta: hangi şartlar aranır?

• Rehin kurulacak kıymetli evrakın türü belirlenmelidir; hamile yazılı senet için ayrı, diğer kıymetli evrak için ayrı şekil uygulanır.
• Hamile yazılı senet rehnedilecekse, senedin rehin alacaklısına teslim edilmesi gerekir; ayrıca yazılı rehin sözleşmesi aranmaz.
• Diğer kıymetli evrak rehnedilecekse, senedin ciro edilmiş ya da yazılı devir beyanı yapılmış olarak teslim edilmesi gerekir.
• Emre yazılı senette rehin cirosu yapılmış ve senet rehin alacaklısına teslim edilmiş olmalıdır.
• Nama yazılı senette yazılı devir beyanı yapılmış ve senet rehin alacaklısına teslim edilmiş olmalıdır.
• Rehin, senedin rehin alacaklısının zilyetliğine geçmesiyle kurulur; yalnızca ciro veya yalnızca beyan yeterli değildir.

Kıymetli evrakta: hangi sonuçları doğurur?

• Hamile yazılı senet teslim edildiğinde rehin hakkı kurulur ve yazılı rehin sözleşmesi gerekmez.
• Diğer kıymetli evrakta ciro veya yazılı devir beyanı yapılmadan yapılan teslim, rehin hakkı doğurmaz.
• Teslim, rehin alacaklısına rehin kurma amacıyla yapılmalıdır; amaç aranmaksızın yapılan teslim bu şekilde rehin doğurmaz.
• Rehin hakkı kurulduktan sonra senet rehin alacaklısının zilyetliğinde kalır ve bu zilyetlik rehnin devamının koşuludur.

Kıymetli evrakta: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Hamile yazılı senette de yazılı rehin sözleşmesi aranmasını kabul etmek; m.956'nın birinci fıkrası yalnızca teslimi yeterli görür.
• Emre ve nama yazılı senette ciro veya yazılı beyanı atlayıp yalnızca teslimle rehin kurulabileceğini sanmak.
• Rehin cirosunu olağan devir cirosu ile karıştırmak; rehin cirosu teminat amacıyla yapılmalı ve bu amaç senet üzerinde belirtilmelidir.
• Emtiayı temsil eden senetleri m.956 kapsamında değerlendirip m.957 kuralını göz ardı etmek.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Hamile yazılı senedi iyi niyetle teslim alan rehin hakkını kazanır; hamilin senet üzerinde tasarruf yetkisi bulunmasa bile bu korunma geçerlidir.
• Nama yazılı senet rehninde temlik beyanının senede bağlı olarak yapılması ve teslimin birlikte gerçekleşmesi gerektiği kabul edilmektedir.

Nasıl ispat edilir?

• Rehin hakkını ileri süren rehin alacaklısı, senedin hamile yazılı olduğunu ve teslim edildiğini ispatla yükümlüdür.
• Diğer kıymetli evrakta rehin alacaklısı, senedin ciro edildiğini ya da yazılı devir beyanının yapıldığını senedin kendisiyle ispatlar.
• Rehin veren, teslimin rehin kurma amacıyla yapılmadığını ya da senedin rehin için yeterli şekilde devredilmediğini iddia ederse bu savunmayı ispatlamalıdır.
• Rehin kurulmasında yazılı rehin sözleşmesi aranmadığı için hamile yazılı senette senedin fiziksel teslimi asıl delildir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.955: Alacak rehninin genel şeklini düzenler. Kıymetli evrak rehninde m.956 özel kural olarak öncelik taşır; m.955 uyarınca yazılı rehin sözleşmesi ancak özel kural bulunmayan hallerde gerekir.
• 4721 m.957: Emtiayı temsil eden kıymetli evrakın rehni ile emtia üzerinde rehin kurulmasını düzenler; m.956'nın bu tür senetlere uygulanmasını tamamlar.
• 4721 m.990: Hamile yazılı senette rehin hakkını iyi niyetle teslim alanın korunmasını düzenler; teslim şeklinin sonucunu tamamlar.
• 6102 m.645: Kıymetli evrakın tanımını verir; m.956 bu kavramın rehin şeklini belirler.
• 6102 m.646: Borçlunun kıymetli evrakta ödeme yükümlülüğünü düzenler; rehin alacaklısının senedi ibraz etmesi bu çerçevede değerlendirilir.
• 6102 m.647: Hak ile senedin birliğini ve devrin senet üzerindeki zilyetlik devriyle yapılmasını düzenler; m.956'daki teslim şartının dayanağıdır.

Madde, emtiayı temsil eden kıymetli evrakın rehnedilmesiyle emtia üzerinde rehin hakkının doğmasını düzenler. Ayrıca emtiayı temsil eden senetten bağımsız düzenlenmiş özel bir rehin senedi (varant) bakımından, rehin senedinin rehnini yeterli sayan şekil koşulunu getirir. Madde, rehin sözleşmesinin kurulmasını, rehin hakkının paraya çevrilmesini, rehinli alacaklının başvuru yollarını ve emtia senetlerinin devrini (ciro ve teslim) düzenlemez. Emtia senetlerinin doğrudan rehne konu olabilmesi için gereken genel kıymetli evrak rehni kuralları (m.956), emtia senedinin zilyetlik ve devir sonuçları (m.980), rehin hakkının paraya çevrilmesi ve rehin sözleşmesi şekilleri ile art rehin ve ilgili ayrıntılar bu maddenin dışında kalır. Bu konular diğer kanun maddelerinde, özellikle Türk Medeni Kanunu'nun ilgili maddelerinde ve Türk Ticaret Kanunu'nun umumi mağaza ile varanta ilişkin hükümlerinde düzenlenmiştir.

Emtiayı temsil eden senetlerde: hangi kavramlar bilinmeli?

Emtiayı temsil eden kıymetli evrak

Belli bir malın zilyetliğinin veya mülkiyetinin, o malın bir taşıyıcıya, ardiyeciye ya da umumi mağazaya bırakıldığını gösteren ve kıymetli evrak şartlarını taşıyan senettir. Yalnız şekil ve usule uygun düzenlenmiş senetler bu niteliği taşır; eksik şekilli belge kıymetli evrak sayılmaz.

Emtia üzerinde rehin hakkı

Rehin verenin malın üzerindeki rehin hakkıdır. Bu madde uyarınca senedin rehni, senedin temsil ettiği emtia üzerinde de rehin doğurur; emtianın ayrıca teslimi gerekmez.

Varant (rehin senedi)

Umumi mağazaların emtia üzerinde rehin hakkını temsil etmek üzere düzenlediği özel rehin senedidir. Emtiayı temsil eden senetten bağımsızdır ve rehinli alacak miktarı ile muaccel olma tarihinin senet üzerine yazılmasıyla geçerlilik kazanır.

Rehinli alacak miktarı ve muaccel olma tarihi

Varantın rehne konu olabilmesi için senet üzerinde yazılı bulunması gereken iki unsurdur. Bu kayıt yapılmadan rehin senedinin rehni, madde kapsamındaki rehin hakkını doğurmaz.

Umumi mağaza

Ticaret Bakanlığının izniyle kurulan ve saklama karşılığında emtiayı temsil eden makbuz senedi ve varant düzenleyebilen işletmedir. Varantın düzenleyicisi bu yapıdır.

Emtiayı temsil eden senetlerde: hangi şartlar aranır?

• Rehin hakkının emtia senedinden doğabilmesi için emtiayı temsil eden kıymetli evrakın bulunması ve usulüne uygun düzenlenmiş olması gerekir.
• Rehin hakkının kurulması için emtiayı temsil eden kıymetli evrakın rehnedilmesi, yani rehin verenin senedi rehin alana devretmesi gerekir.
• Emtiayı temsil eden senetten başka özel bir rehin senedi (varant) söz konusuysa, rehinli alacak miktarının senet üzerine yazılmış olması gerekir.
• Varant bakımından rehinli alacağın muaccel olduğu tarihin de senet üzerine yazılmış olması gerekir.
• Varantın rehnedilmesi, bu iki kayıt bulunduğunda rehin hakkını kurmak için yeterlidir; ayrıca bir rehin sözleşmesi veya teslim aranmaz.
• Kıymetli evrakın şekil ve usul kurallarına uygun düzenlenmemiş olması halinde senet kıymetli evrak olarak nitelenemez ve bu maddedeki rehin hakkı doğmaz.

Emtiayı temsil eden senetlerde: hangi sonuçları doğurur?

• Emtiayı temsil eden kıymetli evrak rehnedildiğinde, senedin temsil ettiği emtia üzerinde rehin hakkı doğar.
• Varant rehnedildiğinde, senet üzerinde rehinli alacak miktarı ve muaccel olma tarihi yazılıysa rehin hakkı doğar.
• Varant üzerinde bu iki kayıt yoksa, rehin senedinin rehnedilmesi rehin hakkı doğurmaz.
• Rehin hakkı emtianın fiilen teslim edilmesine bağlı değildir; senedin rehni yeterlidir.
• Şekil ve usul kurallarına uygun olmayan emtia senedi kıymetli evrak sayılmaz ve bu maddedeki rehin hakkını doğurmaz; bu durumda yalnızca ispat belgesi işlevi görebilir.
• Madde emredici niteliktedir; tarafların aksini kararlaştırması kıymetli evrak rehninin genel kurallarına ilişkin uygulamada geçerli kabul edilmez.

Emtiayı temsil eden senetlerde: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Varantta rehinli alacak miktarı ve muaccel olma tarihi kaydının bulunmadan rehin senedinin rehnedilmesinin yeterli olduğunu sanmak.
• Emtia senedinin rehnini, emtianın fiilen teslim edilmesi gerektiği şeklinde yorumlamak.
• Şekil eksikliği bulunan bir emtia senedini kıymetli evrak gibi değerlendirip ona bu maddedeki rehin etkisini vermek.
• Varant hükmünü emtia senedi ile karıştırmak; varant emtiayı temsil eden senetten bağımsız bir rehin senedidir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Emtia senedi üzerinde rehin kurulmasının, senedin temsil ettiği emtia üzerinde rehin hakkı doğurduğu kabul edilmektedir.
• Varant üzerinde rehin kurulması için senet üzerinde rehinli alacak miktarı ve muaccel olma tarihinin kaydedilmiş olmasının zorunlu olduğu kabul edilmektedir.

Nasıl ispat edilir?

• Rehin hakkını ileri süren tarafın, emtiayı temsil eden kıymetli evrakın usulüne uygun düzenlendiğini ve rehin verenden kendisine teslim edildiğini ispatlaması gerekir; ispat yükü bu tarafa aittir.
• Varant bakımından rehinli alacak miktarı ve muaccel olma tarihinin senet üzerinde yazılı olduğu, rehin senedinin metninden ispatlanır.
• Karşı taraf, senedin şekil veya usul eksikliği nedeniyle kıymetli evrak olmadığını ileri sürerse, bu savunmayı kanıtlaması gerekir.
• Emtianın fiilen teslim alındığı iddiası, senet dışındaki belgelerle ispatlanabilir; ancak bu belgeler senedin yerine geçmez.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.956: Kıymetli evrakın rehni şekillerini düzenler; bu madde emtiayı temsil eden senetlerin rehni bakımından m.956'nın uygulanacağını gösterir.
• 4721 m.958: Art rehin kurulmasında önceki rehinli alacaklıya bildirim şartını düzenler; emtia senedi üzerinde art rehin söz konusu olduğunda uygulanır.
• 4721 m.980: Emtiayı bulunduran ve senedi elinde tutan kişilerin zilyetlik ve iyiniyetle kazanım bakımından öncelik hükümlerini düzenler.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.832-840: Umumi mağazaların makbuz senedi ve varant düzenleme yetkisini, varant şekil şartlarını ve varantın cirosuyla rehin kurulmasını düzenler.

Madde, aynı rehnedilmiş alacak üzerinde sonradan kurulan (sonra gelen sıradaki) rehnin geçerlilik koşulunu düzenler; bu koşul, rehnedenin veya sonra gelen rehin alacaklısının durumu önce gelen rehin alacaklısına yazılı olarak bildirmesidir. Hüküm, rehinli alacak üzerindeki ikinci ve sonraki rehinler bakımından uygulanır. Düzenlemediği konular: rehinli alacağın yönetimi ve ödeme yasağı (m.961), teslime bağlı rehnin kapsamı (m.946, m.947), rehinli alacaklının paraya çevirme hakkı ve rehin hakkının sona ermesi (m.944), taşınır rehninde zilyetliğin havalesi ve art rehnin ilk rehin alacaklısına bildirimi için 941. madde (m.941) ile rehin kurulmasına ilişkin genel şekil kuralları (m.956, m.957).

Art rehin: hangi kavramlar bilinmeli?

Art rehin (sonra gelen rehin)

Daha önce rehnedilmiş bir alacak veya hak üzerinde, sonra gelen sırada kurulan rehindir. Önce gelen rehinli alacaklının hakkı korunarak ikinci sıraya yerleşir.

Önce gelen rehinli alacaklı

Rehnedilen alacak üzerinde ilk kurulmuş rehne sahip olan alacaklıdır. Sonra gelen rehnin geçerliliği için bildirim, bu alacaklıya yapılmalıdır.

Yazılı bildirim

Rehnedenin veya sonra gelen rehin alacaklısının, sonradan kurulan rehni önce gelen alacaklıya bildirdiği yazılı beyandır. Bildirim, sonra gelen rehnin geçerlilik şartıdır; ilk alacaklıya ulaşması gerekir.

Rehinli alacak

Üzerinde rehin hakkı bulunan alacağın kendisidir. Maddenin konusu, rehin hakkının bu alacak üzerinde ikinci kez kurulmasıdır.

Art rehin: hangi şartlar aranır?

• Önce kurulmuş bir rehinin bulunduğu, yani rehinli bir alacak veya hakkın varlığı gerekir.
• Rehnedenin veya sonra gelen rehin alacaklısının, sonra gelen rehnin kurulduğunu önce gelen rehin alacaklısına yazılı olarak bildirmesi zorunludur.
• Bildirim, önce gelen rehin alacaklısına ulaşmış olmalıdır; bildirim yapılmadan kurulan sonraki rehin geçerli olmaz.
• Sonra gelen rehnin kurulmasında rehin sözleşmesinin ve taşınır rehninde gerekli teslimin de bulunması gerekir; bildirim tek başına yeterli değildir.

Art rehin: hangi sonuçları doğurur?

• Yazılı bildirim yapılmadan kurulan sonra gelen rehin geçerli olarak doğmaz.
• Bildirim önce gelen rehin alacaklısına ulaştığında sonra gelen rehin geçerli hale gelir ve sırası bu tarihe göre belirlenir.
• Önce gelen rehin alacaklısının hakkı, sonra gelen rehnin bildirilmesiyle korunmuş olur.

Art rehin: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Sonra gelen rehnin, rehin sözleşmesi yapıldığı için bildirim olmadan da geçerli olduğunu varsaymak; bildirim madde metninde geçerlilik şartı olarak düzenlenmiştir.
• Bildirimin yalnızca rehnedenin yapabileceğini sanmak; sonra gelen rehin alacaklısı da bildirimde bulunabilir.
• Üçüncü kişinin borçluya yaptığı ihbarı, m.958 kapsamındaki bildirimle karıştırmak; bu ihbar yalnızca borçlunun ödeme yönünü etkiler.
• Bildirimin gönderilmesini yeterli saymak; bildirimin önce gelen alacaklıya ulaşması gerekir.

Nasıl ispat edilir?

• Sonra gelen rehnin geçerliliğini ileri süren taraf, önce gelen rehin alacaklısına yazılı bildirimin yapıldığını ispatlamakla yükümlüdür.
• Yazılı bildirim, ilk alacaklıya gönderilmiş yazılı belgeyle ve ulaştığına dair kanıtla ispatlanır.
• Önce gelen rehin alacaklısı, bildirimin kendisine ulaşmadığını ileri sürerse, bu savunmayı ispatla yükümlüdür ve bildirimin ulaşmadığını gösterir.
• Taşınır rehninde ayrıca rehin sözleşmesinin yazılı yapıldığı ve zilyetliğin havalesi için yazılı bildirimin varlığı belgelenmelidir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.941: Taşınır rehninde art rehnin, ilk alacak tahsil edilince malın sonra gelen alacaklıya teslimi yükümlülüğünü ve bildirimin bu içeriğini düzenler; m.958 bildirimin varlığını şart koşar.
• 4721 m.956: Rehnin kurulmasına ilişkin genel şekil kurallarını düzenler; m.958 bu kuralın ek şartı olarak işler.
• 4721 m.957: Emtiayı temsil eden kıymetli evrak ve varant üzerindeki rehin kurulmasını düzenler; art rehin bu kapsamda da bildirim şartına tabidir.
• 4721 m.961: Art rehin kurulmuşsa borçlunun, ihbar edilen rehin nedeniyle hangi alacaklıya ödeme yapacağını düzenler; m.958 ile birlikte uygulanır.

Türk Medeni Kanunu'nun 959. maddesi, rehnedilmiş faiz veya kâr payı gibi dönemsel gelir getiren alacaklar bakımından rehnin hangi yan edimleri kapsayacağını düzenler. Hüküm, rehinli alacağın yan edimlerinden vadesi henüz gelmemiş olanların rehne dahil olduğunu, vadesi geçmiş olanların ise rehin verende kaldığını belirler. Ayrıca kıymetli evrak (kupon) biçiminde düzenlenmiş yan edimler için şekle bağlı bir ayrım getirir. Madde, hak rehninin genel kurallarını ve rehinin diğer konularını düzenlemez; rehnin konusunu belirleyen genel kural (m.954), hakkın yönetimi ve tasarruf sınırları (m.960-961) ve sürenin ya da zamanaşımının bulunmadığı genel rehin kapsamı (m.946-947) bu maddenin dışındadır.

Rehnin kapsamı: hangi kavramlar bilinmeli?

Dönemsel gelir getiren alacak

Belirli dönemlerde tekrarlanan ve asıl alacağa bağlı olarak doğan faiz, kâr payı gibi yan edimlerdir. Bu alacaklar asıl alacaktan ayrı olarak vadesi gelen edimler niteliğindedir.

Vadesi gelmiş yan edim

Rehnin paraya çevrilmesi anından önce muaccel hâle gelmiş dönemsel edimdir. Bu tür edimler rehnin kapsamı dışında kalır ve rehin verene ait olmaya devam eder.

Özel senet (kupon)

Yan edimlerin ayrı bir kıymetli evrak biçiminde düzenlendiği hâldir. Bu senetler için rehin kurulması, ayrıca şekil koşullarına uyulmasını gerektirir.

Aksi kararlaştırma

Tarafların sözleşmeyle maddedeki varsayılan kuraldan farklı bir düzen kurmasıdır. Madde, aksi kararlaştırılmadıkça uygulanır niteliktedir.

Rehnin kapsamı: hangi şartlar aranır?

• Rehnedilen alacağın faiz, kâr payı veya benzeri dönemsel gelir getiren bir yan edim doğurması gerekir.
• Yan edimin rehnin paraya çevrilmesi anında henüz vadesinin gelmemiş olması gerekir; vadesi geçmiş yan edimler rehnin kapsamına girmez.
• Tarafların bu yönde aksine bir kararlaştırması bulunmamalıdır.
• Yan edimler için özel senet (kupon) düzenlenmişse, bunların rehne dahil olması için bu senetlerin şekil koşullarına uygun biçimde ayrıca rehnedilmesi gerekir.

Rehnin kapsamı: hangi sonuçları doğurur?

• Vadesi henüz gelmemiş faiz veya kâr payı gibi dönemsel gelirler, aksi kararlaştırılmadıkça rehnin kapsamına girer.
• Vadesi geçmiş yan edimler rehnin kapsamına girmez ve rehin verende kalır.
• Yan edimler için özel senet düzenlenmişse, bunların rehne dahil olması şekil koşullarına uygun biçimde rehnedilmelerine bağlıdır.
• Kupon şekle uygun biçimde rehnedilmemişse, yan edimler rehnin kapsamına girmez.
• Aksi yönde sözleşme hükmü bulunursa, bu hüküm madde metnindeki kurala üstün gelir.

Rehnin kapsamı: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Vadesi geçmiş faiz ya da kâr paylarını da rehin kapsamında saymak; madde, bunların rehin verende kaldığını açıkça düzenler.
• Kupon biçiminde düzenlenmiş yan edimleri, şekil koşuluna uyulmadan da rehinli saymak; kapsama girmeleri şekle bağlıdır.
• Muacceliyet tarihini paraya çevirme anı yerine rehin kurulduğu anla karıştırmak; belirleyici an paraya çevirme anıdır.
• Aksi kararlaştırmanın varlığını varsaymak ve sözleşme hükmünü incelemeden maddenin varsayılan kuralını uygulamak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Hak rehninde yan edimlerin rehne dahil olup olmadığı, rehnin paraya çevrilmesi anındaki muacceliyet durumuna göre belirlenmektedir.
• Kupon biçiminde düzenlenmiş yan edimlerde, şekle uygun rehin kurulmuşsa muacceliyet tarihinin önem taşımadığı kabul edilmektedir.

Nasıl ispat edilir?

• Rehinli alacaklı, yan edimlerin rehne dahil olduğunu ileri sürüyorsa, bu yan edimlerin rehin sözleşmesi kapsamında olduğunu ve paraya çevirme anında henüz muaccel olmadığını ispatlamakla yükümlüdür.
• Yan edimlerin vadesinin geçmiş olduğunu savunan rehin veren ya da diğer taraf, muacceliyet tarihini gösteren belgelerle bu savunmasını ispatlamalıdır.
• Kupon biçiminde düzenlenmiş yan edimlerin rehnedildiğini iddia eden taraf, kuponun şekle uygun biçimde rehnedildiğini yazılı belgeyle ortaya koymalıdır.
• Aksi kararlaştırma iddiası ileri süren taraf, bunu rehin sözleşmesi ya da yazılı delille ispatlamalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.954: Rehnin konusunu belirleyen genel hükümdür. Devredilebilen alacakların ve diğer hakların rehnedilebileceğini düzenler ve bu maddedeki yan edimlerin rehne konu olabilmesinin temelini oluşturur.
• 4721 m.946: Rehnin güvence kapsamını genel olarak belirler. Asıl alacak ile birlikte faiz ve takip giderlerinin güvence altına alındığını düzenler; bu madde, faiz yan edimlerinin kapsamını daraltır.
• 4721 m.960: Rehinli pay senetlerine ilişkin yetkileri düzenler. Kâr payı gibi gelirlerin hak sahibinde kalan yönetim yetkisiyle bağlantılıdır.
• 4721 m.961: Rehinli alacağın tahsili, ibra, tecil ve takas gibi işlemlerin rehinli alacaklının rızasına bağlı olması hâllerini düzenler; yan edimlerin tahsilinde bu kurallar da uygulanır.

Madde, emtia senetleri ya da kıymetli evrak niteliğindeki senetlerle temsil edilen rehinli pay senetlerinde ortaklık genel kurulunda oy hakkının kime ait olacağını düzenler. Kural, genel kurulda rehinli pay senetlerini temsil etme yetkisinin rehin alacaklısına değil pay sahibine ait olmasıdır. Hüküm pay senedi rehni yoluyla rehin kurulan ortaklık paylarında uygulanır. Rehin alacaklısının rehinli paydan doğan haklarını hangi koşullarda kullanabileceği, rehin sözleşmesinin kurulması ve pay senedinin rehnedilmesinin şekli bu maddenin konusu değildir (kıymetli evrak rehni için 956 ve 957. maddeler, emtia senetleri için 957 ve 980. maddeler, ortaklık paylarının devri için Türk Ticaret Kanunu hükümleri). Rehin alacaklısının paydan doğan mali haklar üzerindeki durumu ile rehin alacaklısının genel kurulda oy kullanma yetkisinin ayrıntılı çözümü de bu maddede yer almaz.

Rehinli pay senetlerinin temsili: hangi kavramlar bilinmeli?

Rehinli pay senedi

Üzerinde rehin hakkı kurulmuş, ortaklık payını temsil eden pay senedidir. Rehin, senedin rehin sözleşmesi ve ilgili şekil kurallarına uygun biçimde devriyle kurulur.

Rehin alacaklısı

Pay senedi üzerinde rehin hakkına sahip olan, alacağının teminatı olarak rehinli payı elinde tutan kişidir. Bu sıfat, genel kurulda oy kullanma yetkisi için tek başına yeterli değildir.

Genel kurulda temsil yetkisi

Ortaklık genel kurulunda rehinli payın temsil edilmesi, yani oy hakkının kullanılması yetkisidir. Madde bu yetkinin hangi kişiye ait olduğunu belirler.

Rehinli pay senetlerinin temsili: hangi şartlar aranır?

• Rehinli pay senedinin bir ortaklık payı üzerinde geçerli bir rehin hakkını temsil etmesi gerekir.
• Genel kurulda rehinli pay senetlerini temsil etme yetkisinin rehin alacaklısına değil pay sahibine ait olduğu kabul edilmelidir.
• Rehin alacaklısının bu yetkiyi kullanabilmesi için maddede öngörülen yetki devri gibi ayrı bir hukuki işlem bulunmalıdır; madde bu tür bir devri kendiliğinden kabul etmez.

Rehinli pay senetlerinin temsili: hangi sonuçları doğurur?

• Rehinli pay senedinin genel kurulda temsil edilmesi yetkisi pay sahibine aittir.
• Rehin alacaklısı, rehin hakkına dayanarak genel kurulda rehinli payı kendiliğinden temsil edemez.
• Madde, rehin alacaklısının bu yetkiyi ayrı bir hukuki işlemle devralıp devralamayacağını düzenlemez; bu konu ilgili özel hükümlere bırakılmıştır.

Rehinli pay senetlerinin temsili: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Rehin hakkının kurulmuş olmasını, rehin alacaklısına genel kurulda oy kullanma yetkisinin kendiliğinden geçtiği sonucuna bağlamak.
• Rehin alacaklısının paydan doğan mali haklarını ile genel kurul temsil yetkisini aynı hukuki rejime tabi saymak.
• Pay senedinin rehnedilmesi ile paydan doğan yönetim haklarının rehin alacaklısına geçtiğini varsaymak.

Nasıl ispat edilir?

• Rehinli pay senedine dayanarak genel kurulda oy kullanmak isteyen rehin alacaklısı, bu yetkinin kendisine geçtiğini ispatla yükümlüdür; madde bu yetkiyi kendiliğinden tanımadığı için yetki devrinin varlığı ayrıca gösterilmelidir.
• Pay sahibinin temsil yetkisini ileri süren taraf, genel kurul toplantısından önce pay defterine kayıt ve pay senedinin ibrazı gibi delillerle kendi sıfatını ortaya koymalıdır.
• Rehin alacaklısının yetki iddiası yazılı bir devir işlemi ile desteklenmelidir; sözlü beyan bu konuda yeterli kabul edilmez.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.956: Kıymetli evrak niteliğindeki senetler üzerinde rehin kurulmasının şeklini düzenler; rehinli pay senedinin rehin kurulmasında uygulanan genel çerçevedir.
• 4721 m.957: Emtiayı temsil eden kıymetli evrakın rehnedilmesiyle emtia üzerinde rehin hakkının doğmasını düzenler; rehin senedi ve rehin hakkının kapsamı bakımından bağlantılıdır.

Madde, rehnedilmiş alacağın muacceliyetinin ihbarı ve tahsili konusunda alacaklının ve rehin alacaklısının yetkilerini, ayrıca rehin alacaklısının alacaklıyı bu işlemleri yapmaya zorlayabilmesini düzenler. Ayrıca rehinli alacağın borçlusunun, rehin kendisine ihbar edilmişse, ödemeyi kimin lehine yapabileceğini ve ödemenin tevdi yoluyla yerine getirilmesini düzenler. Madde, rehnedilmiş alacağa ilişkin olup rehnin paraya çevrilmesini, rehin hakkının paraya çevrilme yollarını ve rehnin sona ermesini düzenlemez (m.949 ve devamı, m.1000 ve devamı, m.1000 ve devamı). Rehinli alacağın zamanaşımını ve rehnin kuruluşunu da düzenlemez (m.949 ve devamı kapsamındaki genel rehin hükümleri ile m.1000 ve devamı arasındaki hükümler).

Yönetim ve ödeme: hangi kavramlar bilinmeli?

Rehnedilmiş alacak

Alacaklının, alacağının teminatı olarak alacağı üzerinde rehin kurulmuş olan alacaktır. Bu alacağın muacceliyeti (vadesinin gelmesi) rehin alacaklısının ve alacaklının tahsil yetkisini doğurur.

Muacceliyet ihbarı

Vadesi henüz gelmemiş alacağın vadesinin hemen gelmiş sayılmasını borçluya bildiren işlemdir. Özenli bir yönetim bunu gerekli kılıyorsa alacaklı bu ihbarı yapabilir.

Özenli yönetim

Alacaklının, rehnedilmiş alacağı kendi malı gibi değil, dürüst ve özenli bir kişinin gösterebileceği ölçüde yönetmesi ölçütüdür. Gerekli işlemlerin ölçütü budur.

Rehin ihbarı

Rehnin varlığının borçluya bildirilmesidir. Bu ihbardan sonra borçlu, ödemeyi ancak diğer tarafın rızasıyla bir kişiye yapabilir; aksi halde tevdi yükümlülüğü doğar.

Tevdi

Borçlunun borcunu mahkeme veya yetkili makam aracılığıyla alacaklıya ulaştırmak üzere bir yere bırakarak ifa etmesidir. Bu madde bakımından, rızanın bulunmadığı durumda borçlunun başvurduğu ödeme yoludur.

Yönetim ve ödeme: hangi şartlar aranır?

• Rehnedilmiş alacağın muacceliyetinin ihbarı ve tahsili için özenli bir yönetimin bu işlemleri gerekli kılması gerekir.
• Alacaklının bu işlemleri yapabilmesi için rehin alacaklısının talebi üzerine değil, özenli yönetim ölçütünün bu işlemleri gerektirmesi yeterlidir; rehin alacaklısı ise alacaklıyı bu işlemleri yapmaya zorlayabilir.
• Borçlunun ödemeyi rehin alacaklısına veya alacaklıya yapabilmesi için rehin kendisine ihbar edilmiş olmalıdır.
• Rehin ihbar edilmiş borçlu, borcunu ancak diğer tarafın (asıl alacaklı ya da rehin alacaklısı) rızasıyla ödeyebilir.
• Rıza bulunmadığında borçlu borcunu tevdi etmekle yükümlüdür; tevdi yapılmadan ödeme yapılması bu yükümlülüğe uygun değildir.

Yönetim ve ödeme: hangi sonuçları doğurur?

• Özenli yönetim gerektiriyorsa alacaklı muacceliyeti ihbar edebilir ve alacağı tahsil edebilir.
• Rehin alacaklısı, bu işlemlerin yapılması gerekiyorsa alacaklıyı işlemleri yapmaya zorlayabilir.
• Rehin ihbar edilmiş borçlu, rıza bulunmadığında borcunu asıl alacaklıya veya rehin alacaklısına ödeyemez; borcunu tevdi etmekle yükümlüdür.
• Rehin ihbar edilmiş borçlu diğer tarafın rızasıyla borcunu asıl alacaklıya veya rehin alacaklısına ödeyebilir.
• Rehin ihbar edilmemişse ikinci ve üçüncü fıkra hükümleri uygulanmaz; borçlu bakımından rızaya ve tevdiye bağlı bir yükümlülük doğmaz.

Yönetim ve ödeme: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Rehin ihbar edilmiş borçlunun rıza olmadan doğrudan rehin alacaklısına ödeme yapabileceğini düşünmek; metin rıza ya da tevdi koşulunu açıkça koyar.
• Rehin ihbar edilmemiş borçlu için ikinci ve üçüncü fıkra kurallarını uygulamak; bu kurallar yalnızca ihbarın yapıldığı hal için geçerlidir.
• Alacaklının muacceliyeti ihbar yetkisini sınırsız sanmak; yetki özenli yönetim gerekliliğine bağlıdır.

Nasıl ispat edilir?

• Muacceliyet ihbarını ve tahsil işlemini yapan alacaklı, işlemin özenli yönetim gereğince yapıldığını ileri sürer ve bunu ispatlamakla yükümlüdür.
• Rehnin borçluya ihbar edildiğini iddia eden taraf, ihbarın yapıldığını ihbar belgesi ya da borçlunun bilgisine ilişkin delillerle ispatlamalıdır.
• Borçlu, rıza bulunduğunu ileri sürerse rızayı yazılı delille ya da kabul eden tarafın beyanıyla ispatlamalıdır; rıza yoksa tevdi yükümlülüğünü yerine getirmediği için sorumluluğa karşı koruyucu bir savunma yapamaz.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.960: Rehnedilmiş alacağın muacceliyeti ve rehin alacaklısının alacağı tahsil yetkisine ilişkin ilk kurallar bu maddenin ön düzenlemesidir.
• 4721 sayılı Kanun: Rehin hakkının kuruluşu, paraya çevrilmesi ve sona ermesi hükümleri bu maddenin dışındadır; ilgili genel rehin hükümleri bu kanunun ayrı maddelerinde yer alır.