Bilanço esasına göre defter tutma

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 182. maddesi, bilanço esasına göre defter tutmakla yükümlü olanların tutacağı temel defterleri sayar: yevmiye defteri, defteri kebir ve envanter defteri. Madde, bu defterlerin şeklini, içeriğini, onayını, saklama süresini ve tutulma biçimini düzenlemez. Kime uygulanacağı konusunda ise bilanço esasına tabi olan mükellefler esas alınır; defter tutma yükümlülüğünün tacir statüsünden doğduğu Türk Ticaret Kanunu hükümleri ayrıca dikkate alınır. Yevmiye ve defteri kebir kayıtlarının nasıl yapılacağı (m.183 ve sonrası düzenlemelerle ilgili hükümler), açılış ve kapanış onayları, elektronik defter tutma usulü ve belge saklama yükümlülüğü ayrı maddelerde ve ilgili tebliğlerde yer alır; bu konular bu maddenin kapsamında değildir.

Bilanço esasında tutulacak defterler: hangi kavramlar bilinmeli?

Bilanço esası

Mükellefin kazancının bilanço ile tespit edildiği ve bu nedenle temel defterleri tutmakla yükümlü olduğu defter tutma usulüdür. Madde bu usulde hangi defterlerin tutulacağını belirler.

Yevmiye defteri

İşlemlerin meydana geldiği sırayla kronolojik olarak kaydedildiği temel defterdir. Madde metninde birinci sırada sayılmıştır.

Defteri kebir

Yevmiye defterine geçirilmiş işlemlerin hesaplara sistemli biçimde dağıtılarak tasnifli olarak toplandığı defterdir. Yevmiye defterindeki kayıtların hesap bazında özetini oluşturur.

Envanter defteri

İşletmenin açılışında ve her hesap dönemi sonunda mevcut varlık ve borçların değerlerinin kaydedildiği defterdir. Madde metninde parantez içinde mevcudat ve muayene defteri olarak da adlandırılmıştır.

Bilanço esasında tutulacak defterler: hangi şartlar aranır?

• Mükellefin bilanço esasına göre defter tutmakla yükümlü olması gerekir.
• Tutulacak defterler yevmiye defteri, defteri kebir ve envanter defteri ile sınırlıdır; bu üç defter dışında madde ile zorunlu tutulan başka bir defter sayılmaz.
• Defterlerin tutulması ticari işletmenin faaliyeti ile ilgili olmalıdır.

Bilanço esasında tutulacak defterler: hangi sonuçları doğurur?

• Bilanço esasına tabi mükellef madde kapsamında üç temel defteri tutmakla yükümlüdür.
• Bu defterlerden biri hiç tutulmazsa ya da usulüne uygun tutulmazsa, defterler kanuna uygun tutulmuş sayılmaz ve bu durumun ispat ve vergi sonuçları ayrı hükümlere göre doğar.
• Madde, bilanço esası dışındaki mükellefler için ayrı bir defter listesi koymaz; onların yükümlülüğü başka hükümlere bağlıdır.

Bilanço esasında tutulacak defterler: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Madde metnindeki üç defteri, bu maddenin kapsamına girmeyen ek defterlerle karıştırmak; madde yalnızca yevmiye defteri, defteri kebir ve envanter defterini sayar.
• Eski metinde yer alan başka defterlerin de zorunlu olduğunu varsaymak; madde metninde bu tür bir defter yer almaz.
• Bilanço esası ile işletme esasını birbirinden ayırmadan defter yükümlülüğünü her mükellefe aynı şekilde uygulamak.
• Defterlerin tutulmuş olmasını, noter onayı ve kayıt düzenine uygunluk aranmadan yeterli saymak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Mahkemeler, defter tutma yükümlülüğünün yerine getirildiğini değerlendirirken defterlerin noter tasdik ve açılış-kapanış onaylarının bulunup bulunmadığını inceler. (İstanbul 18. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2021/18 E., 2026/99 K., 18.02.2026; İstanbul 18. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/71 E., 2025/1017 K., 31.12.2025; İstanbul 18. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2021/832 E., 2024/691 K., 09.10.2024)
• Mahkemeler, zorunlu defterlerin ibraz edilmediği hallerde defter kayıtlarını mükellef lehine delil saymayarak takdiri delil değerlendirmesi yapar. (İstanbul 18. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2020/262 E., 2025/388 K., 28.05.2025)
• Mahkemeler, bilanço esasında defter tutma yükümlülüğü bulunan tüzel kişi tacirin yevmiye ve defteri kebir kayıtlarını birlikte değerlendirir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesi, 2018/1125 E., 2019/1408 K., 16.10.2019; İstanbul 18. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/71 E., 2025/1017 K., 31.12.2025)

Nasıl ispat edilir?

• Defterlerin tutulduğunu ve usulüne uygun olduğunu ileri süren taraf, bu defterleri ibraz ederek ispat yükü altındadır.
• Zorunlu defterlerin noter onayı veya elektronik defter onayı ile ispatlanması gerekir; onay bulunmaması defterin lehe delil olma niteliğini zayıflatır.
• Defterlerin ibraz edilmemesi halinde karşı taraf, defter kayıtlarının lehe delil olmadığını ileri sürebilir; bu durumda hâkim takdir yetkisini kullanır. (İstanbul 18. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2020/262 E., 2025/388 K., 28.05.2025)
• Yevmiye defteri ile defteri kebir kayıtlarının birbirini teyit etmesi, defterlerin güvenilirliğini gösteren bir delildir. (İstanbul 18. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/71 E., 2025/1017 K., 31.12.2025)

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.182: Maddenin kendisidir; ek ve mülga fıkra düzenlemesi 1980 değişikliğiyle biçimlenmiştir.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.64: Ticari defter tutma zorunluluğunu ve defterlerin hangi defterler olduğunu düzenleyen ana hükümdür; VUK m.182 ile birlikte uygulanır.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.82: Defter ve belgelerin saklanma yükümlülüğünü düzenler; bu madde kapsamında düzenlenmez.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 183. maddesi, yevmiye defterinin tanımını ve bu defterin ciltli olması ile sayfalarının müteselsil sıra numaralı olması şartını düzenler. Maddenin ikinci fıkrası, mükelleflerin yevmiye defterini ve tutulması zorunlu diğer defterlerini müteharrik yapraklı olarak kullanabilmelerine izin verir. Kural, defter tutmakla yükümlü mükellefler bakımından uygulanır. Madde, defterlerin hangi kayıtları içereceğini (m.182 ve devamı), defter kayıtlarının delil gücünü (m.222 ve HMK kuralları) ve ticari defterlerin onayı ile tutulma usulünü (TTK m.64) düzenlemez.

Yevmiye defteri: hangi kavramlar bilinmeli?

Yevmiye defteri

Kayda geçirilmesi icap eden muameleleri tarih sırasına göre ve madde halinde tertipli olarak yazılan defterdir. Maddenin tanımı işlemlerin kronolojik ve madde madde kaydedilmesini esas alır.

Müteselsil sıra numarası

Yevmiye defterinin sayfalarına, başlangıçtan sona kesintisiz biçimde verilen sıra numarasıdır. Sayfaların bu şekilde numaralandırılması, defterin ciltli olmasıyla birlikte aranan biçimsel bir koşuldur.

Müteharrik yapraklı defter

Yaprakları ayrı ayrı takılıp çıkarılabilen, ciltsiz biçimde tutulan defterdir. Maddeye göre bu usul yalnızca mükellefin tercihine bağlıdır ve zorunlu değildir.

Yevmiye defteri: hangi şartlar aranır?

• Defterin yevmiye defteri olarak nitelendirilebilmesi için kayda geçirilmesi gereken muameleleri tarih sırasına göre ve madde halinde tertipli yazması gerekir.
• Defterin ciltli olması gerekir; müteharrik yapraklı kullanım bu zorunluluğun istisnasıdır ve yalnızca mükellefin tercihine bağlıdır.
• Sayfaların müteselsil sıra numaralı olması gerekir.
• Mükellefin müteharrik yapraklı kullanma tercihi, yevmiye defteri ile tutulması zorunlu diğer defterler için yapılabilir.

Yevmiye defteri: hangi sonuçları doğurur?

• Yevmiye defteri ciltli ve sayfaları müteselsil sıra numaralı olarak tutulduğunda madde 183'ün biçim şartı yerine gelmiş olur.
• Mükellef müteharrik yapraklı kullanmayı seçerse defter ciltsiz tutulabilir; bu durumda da sayfaların müteselsil sıra numaralı olması gerekir.
• Defterin tarih sırasına ve madde halinde tertibe uygun tutulmaması, madde 183'ün tanımına uymayan bir defter ortaya çıkarır.

Yevmiye defteri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Müteharrik yapraklı kullanımı her defter için zorunlu sanmak; bu usul yalnızca mükellefin tercihine bağlıdır ve tercih edilmediğinde cilt şartı geçerlidir.
• Müteharrik yaprak tercihinin yalnızca yevmiye defteri için geçerli olduğunu düşünmek; madde, tutulması zorunlu diğer defterleri de kapsar.
• Sayfa numaralamasının müteselsil olması şartını cilt şartıyla karıştırmak; biri diğerinden bağımsız bir koşuldur ve müteharrik yaprakta da geçerlidir.
• Yevmiye defterinin tanımını yalnızca kayıt sayısına göre değerlendirmek; tanımın unsuru kayıtların tarih sırasına ve madde halinde tertibe uygun yazılmasıdır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Mahkemeler, ticari defterlerin 213 sayılı Kanun'un 183, 184 ve 185. maddelerine göre usulüne uygun tutulup tutulmadığını bilirkişi incelemesiyle değerlendirmektedir. (Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/366 E., 2024/478 K., 29.04.2024; Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2023/76 E., 2024/170 K., 12.02.2024; Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2021/582 E., 2023/1359 K., 25.12.2023; İstanbul 4. Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi, 2024/124 E., 2025/135 K., 25.09.2025; Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/1001 E., 2025/131 K., 10.02.2025)
• Defterlerin usulüne uygun tutulduğunun tespiti, defter kayıtlarının delil olarak dikkate alınabilmesi için ön koşul olarak ele alınmaktadır. (11. Hukuk Dairesi, 2022/5032 E., 2024/1263 K., 20.02.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Defterin usulüne uygun tutulduğunu ileri süren taraf, defterin ciltli ve sayfalarının müteselsil sıra numaralı olduğunu ispatlamakla yükümlüdür; bu tespit çoğunlukla bilirkişi incelemesiyle yapılmaktadır. (Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/366 E., 2024/478 K., 29.04.2024; Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2023/76 E., 2024/170 K., 12.02.2024)
• Karşı taraf, defterin biçim şartlarına uyulmadığını ileri sürerek defter kayıtlarının lehine delil olarak kabul edilmemesini talep edebilir ve bu savunmayı defterin kendisini inceleyerek ispatlar. (Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2021/582 E., 2023/1359 K., 25.12.2023)
• Müteharrik yaprak kullanıldığı savunulacaksa, mükellefin bu tercihini yaptığını ve sayfaların müteselsil numaralandığını gösteren belgeler ile bilirkişi raporu esas alınır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.182: Defter tutma ve kayıt düzenine ilişkin genel çerçeveyi çizer; madde 183 bu çerçevenin yevmiye defteri bakımından ayrıntısını verir.
• 213 sayılı Kanun m.184: Defter kayıtlarının belgeye dayanması ve defter tutma usulünün devamı bakımından madde 183 ile birlikte okunur.
• 213 sayılı Kanun m.185: Defter kayıtlarının tutulma biçimi ve kayıtların düzeni bakımından madde 183'ün tamamlayıcısıdır.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.64: Ticari defterlerin tutulma zorunluluğunu, yevmiye defteri ve envanter defterinin açılış-kapanış onayını düzenler; madde 183'ün biçim şartlarına ek olarak uygulanır.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 184. maddesi, defterikebir (defteri kebir) kavramını tanımlamaktadır. Hükmün tanım niteliğinde olması nedeniyle yevmiye defterinden kayıtların hesaplara dağıtılma biçimini ve defteri kebirin tasnifli hesap yapısını ortaya koyar. Madde, tacirler ve vergi mükellefleri bakımından defteri kebirin ne olduğunu belirlemek için uygulanır. Defteri kebirin tutulma süresi, onayı, saklanması, ibrazı ve kapanış işlemleri bu maddede düzenlenmez (ilgili hükümler VUK'un 183. ve 185. maddelerinde ile Türk Ticaret Kanunu'nda yer alır). Yevmiye defterinin tutulması ve kayıt zamanı da bu maddenin konusu değildir (VUK m.183).

Defterikebir: hangi kavramlar bilinmeli?

Defteri kebir

Yevmiye defterine geçirilmiş muamelelerin usulüne uygun biçimde hesaplara dağıtıldığı ve tasnifli olarak bu hesaplarda toplandığı defterdir. Madde metnine göre kaynağı yevmiye defteridir, doğrudan belgelerden kayıt almaz.

Yevmiye defteri

Muameleleri işlem sırasına göre kaydeden defterdir. Defteri kebirin kaynağını oluşturur; defteri kebir bu defterdeki kayıtların hesaplara dağıtılmasıyla oluşur.

Tasnifli hesap

Muamelelerin konusuna göre (kasa, banka, alacak, borç, gelir, gider gibi) ayrılmış hesaplar biçimindeki düzendir. Defteri kebirde kayıtlar bu hesaplarda toplanır.

Defterikebir: hangi şartlar aranır?

• Yevmiye defterine geçirilmiş muamelelerin bulunması gerekir; defteri kebir doğrudan belgeden değil, yevmiye defterinden beslenir.
• Bu muamelelerin usulüne göre hesaplara dağıtılması gerekir.
• Dağıtılan kayıtların tasnifli biçimde ilgili hesaplarda toplanması gerekir.

Defterikebir: hangi sonuçları doğurur?

• Yevmiye defterine geçirilmiş muameleler usulüne uygun biçimde hesaplara dağıtılmış ve tasnifli hesaplarda toplanmış ise bu defter defteri kebir niteliğini kazanır.
• Dağıtım usulüne uygun yapılmamışsa maddenin tanımladığı defteri kebir niteliği oluşmaz; bu durum VUK'un defter tutma hükümlerine göre değerlendirilir.

Defterikebir: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Defteri kebiri belgeden doğrudan kayıt alan bir defter gibi değerlendirmek; madde kaynağı yevmiye defteri olarak göstermektedir.
• Yevmiye defteri kayıtlarının hesaplara dağıtılmadığı halde defteri kebirin tam olarak tutulmuş sayılması.
• Defteri kebir hükümlerini, defterin onayı veya saklanması gibi ayrı konularla karıştırmak; bu konular 183 ve 185. maddelerin konusudur.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Mahkemeler, ticari defterlerin VUK m.183, 184 ve 185 hükümlerine uygun tutulup tutulmadığını inceleyerek defterin delil değerini belirlemektedir. (Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/366 E., 2024/478 K., 29.04.2024; Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2023/76 E., 2024/170 K., 12.02.2024; Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2021/582 E., 2023/1359 K., 25.12.2023; İstanbul 4. Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi, 2024/124 E., 2025/135 K., 25.09.2025; Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/1001 E., 2025/131 K., 10.02.2025)
• Defterlerin bu hükümlere uygun tutulduğunun bilirkişi raporu ile tespit edilmesi, defter kayıtlarının delil olarak değerlendirilmesinde esas alınmaktadır. (Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/366 E., 2024/478 K., 29.04.2024; Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/1001 E., 2025/131 K., 10.02.2025)
• Borcun varlığının defter kayıtlarıyla ispatlanamayacağı, defterlerin usule uygun tutulmadığı hallerde kabul edilmemektedir. (11. Hukuk Dairesi, 2022/5032 E., 2024/1263 K., 20.02.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Defterlerin 184. maddeye uygun tutulduğunu iddia eden taraf, defter kayıtlarını ibraz ederek ve bu kayıtların yevmiye defterinden hesaplara usulüne uygun dağıtıldığını göstererek ispat yükü altındadır. (Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/366 E., 2024/478 K., 29.04.2024; Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/1001 E., 2025/131 K., 10.02.2025)
• Defter kayıtlarının uygunluğu çoğunlukla bilirkişi incelemesiyle tespit edilmektedir; mahkeme bilirkişi raporuna dayanmaktadır. (Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2023/76 E., 2024/170 K., 12.02.2024; Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/1001 E., 2025/131 K., 10.02.2025)
• Karşı taraf, defterlerin usulüne uygun tutulmadığını veya kayıtların hesaplara doğru dağıtılmadığını iddia ederek karşı delil sunabilir. (11. Hukuk Dairesi, 2022/5032 E., 2024/1263 K., 20.02.2024; Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2021/582 E., 2023/1359 K., 25.12.2023)

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.183: Yevmiye defterinin tutulmasını düzenler; defteri kebirin kaynağı olan kayıtların nasıl geçirileceğini belirler.

Madde, envanter defterine işe başlama tarihinde ve her hesap dönemi sonunda çıkarılan envanterler ile bilançoların kaydını ve bu tarihin "bilanço günü" olarak adlandırılmasını düzenler. Ayrıca envanter defterinin ciltli olması ve sayfalarının müteselsil sıra numaralı olmasını öngörür. Maddenin ikinci kısmında yer alan günlük kasa defterine ilişkin mükerrer 185. madde 1998 yılında yürürlükten kaldırılmış olup bugün uygulanmaz. Madde, tacirin envanter dışındaki defter tutma yükümlülüklerini, defterlerin açılış ve kapanış onaylarını ve defter kayıtlarının delil gücünü düzenlemez; bunlar TTK'nın ticari defterlere ilişkin hükümlerinde (TTK m.64, m.70) ve VUK'un diğer maddelerinde yer alır. Madde, hesap dönemi süresini ve envanterin hazırlanma yöntemini de düzenlemez; hesap dönemi TTK m.64 kapsamındadır ve envanterin değerleme ilkeleri ayrı düzenlemelere bağlıdır.

Envanter defteri ve bilanço günü: hangi kavramlar bilinmeli?

Envanter

Tacirin işletmesine ait mal, alacak, borç ve nakit gibi varlık ve yükümlülüklerin miktar ve değerlerinin tespit edilerek yazıldığı belgedir. Madde, envanterin hangi tarihlerde çıkarılacağını belirler.

Bilanço günü

Envanter defterine işe başlama tarihinde ve her hesap dönemi sonunda çıkarılan envanter ile bilançonun kaydolunduğu tarihtir. Maddede bu tarih için kullanılan adlandırmadır.

Envanter defteri

Envanter ve bilançoların kaydedildiği defterdir. Ciltli olması ve sayfalarının müteselsil sıra numaralı bulunması gerekir.

Müteselsil sıra numarası

Defter sayfalarının başlangıçtan sona kadar kesintisiz ve sırayla numaralandırılmasıdır. Sayfa atlanması veya tekrarlanması bu şarta aykırılık oluşturur.

Envanter defteri ve bilanço günü: hangi şartlar aranır?

• Envanter defterine işe başlama tarihinde envanter ve bilançonun kaydedilmiş olması gerekir.
• Her hesap dönemi sonunda envanter ve bilançonun çıkarılıp envanter defterine kaydedilmesi gerekir.
• Envanter defterinin ciltli olması gerekir.
• Envanter defterinin sayfalarının müteselsil sıra numaralı olması gerekir.

Envanter defteri ve bilanço günü: hangi sonuçları doğurur?

• Envanter ve bilançonun envanter defterine kaydedilmesi zorunludur.
• Envanter defteri ciltli ve sayfaları müteselsil sıra numaralı olmadıkça maddenin şekil koşulu yerine gelmiş sayılmaz.
• Madde günlük kasa defterini düzenlemediği için, bu defterin tutulmaması maddeye aykırılık oluşturmaz.

Envanter defteri ve bilanço günü: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Madde metnindeki günlük kasa defteri hükmünü bugün de yürürlükte saymak; bu hüküm 1998'de yürürlükten kaldırılmıştır.
• Envanter defterinin yalnız dönem sonunda tutulduğunu düşünmek; madde işe başlama tarihindeki envanteri de kapsar.
• Müteselsil sıra numarası şartını yalnız cilt şartıyla karıştırmak; her iki şart da ayrı ayrı aranır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Mahkemeler, davacı şirketin ticari defterlerinin VUK m.183-184-185 ve TTK m.64 uyarınca usul ve esaslara uygun kaydedildiğini tespit ederek defter kayıtlarına delil değeri vermektedir. (Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/366 E., 2024/478 K., 29.04.2024; Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2023/76 E., 2024/170 K., 12.02.2024; İstanbul 4. Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi, 2024/124 E., 2025/135 K., 25.09.2025; Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2022/1001 E., 2025/131 K., 10.02.2025)
• Bilirkişi incelemelerinde envanter defterinin açılış ve kapanış tasdiklerinin varlığı, defter kayıtlarının usulüne uygunluğunun değerlendirilmesinde esas alınmaktadır. (Bakırköy 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2021/582 E., 2023/1359 K., 25.12.2023; Bakırköy 5. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2023/1245 E., 2025/112 K., 30.01.2025)

Nasıl ispat edilir?

• Defter kayıtlarının lehine delil olarak kullanılmak isteyen tacir, envanter defterinin VUK m.185 ve TTK m.64 uyarınca usulüne uygun tutulduğunu ispatla yükümlüdür.
• Envanter defterinin ciltli olması ve sayfalarının müteselsil numaralı bulunması, defterin kendisi ve açılış-kapanış tasdikleri ile ispatlanır.
• Karşı taraf, envanter defterinin usulsüz tutulduğunu ileri sürerek defter kayıtlarının delil gücünü çürütmeye çalışabilir; bu savunmayı da ispatlamakla yükümlüdür.
• Bilirkişi raporu, defter kayıtlarının usulüne uygun olup olmadığının tespitinde en çok başvurulan delil olarak kullanılmaktadır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.183: Ticari defterlerin tutulmasına ilişkin genel kuralları düzenler; envanter defterinin tutulması bu genel düzenlemeye bağlıdır.
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.184: Defter kayıtlarının usulüne uygunluğu ve ilgili düzenlemelerle birlikte değerlendirilir.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.64: Envanter defterinin ticari defterler arasında yer almasını ve tutulma zorunluluğunu düzenler.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 186. maddesi envanterin tanımını yapar: bilanço gününde mevcutların, alacakların ve borçların kesin ve müfredatlı biçimde tespit edilmesi (sayma, ölçme, tartma ve değerleme yoluyla). Ayrıca ticari teamüle göre tartılması, sayılması veya ölçülmesi mutat olmayan malların tahminen tespit edilebileceğini ve envanter kalemlerinin işletmeye dahil iktisadi kıymetler olduğunu düzenler. Maddede envanterin hangi zamanlarda çıkarılacağı, envanter defterine kayıt usulü, envanter çıkarma yükümlülüğünün kimlere ait olduğu, değerleme yöntemleri ve envanter eksikliğinin yaptırımları yer almaz. Bu konular 186. maddeye bağlı olarak ayrı hükümlerde düzenlenmiştir; envanter defterine kayıt ve yükümlülük için ticari defterlere ilişkin mevzuat, değerleme ve bilanço için ilgili VUK hükümleri, tespit edilen envanter farklarının vergilendirilmesi ise başka maddelerde yer alır. Madde, tacirler ve gelir vergisi mükellefleri bakımından envanter kavramının genel tanımıdır.

Envanter çıkarmak: hangi kavramlar bilinmeli?

Envanter

Bilanço gününde işletmedeki mevcutların, alacakların ve borçların sayma, ölçme, tartma ve değerleme yoluyla kesin ve müfredatlı biçimde tespit edilmesi işlemidir. Tespitin kaynağı fiili sayım ve ölçümdür; yalnız kayıt kalemlerinin toplanması envanter sayılmaz.

Müfredatlı tespit

Her kalemin ayrı ayrı, miktar ve değeriyle belirlenerek listelenmesidir. Toplu veya tahmini rakamla yetinilmesi bu niteliği karşılamaz.

Tahmini tespit

Ticari teamüle göre tartılması, sayılması veya ölçülmesi mutat olmayan mallarda değerin tahminen belirlenmesidir. Bu istisna yalnız mutat olmayan mallar için geçerlidir; mutat olarak ölçülebilen mallarda tahmin yapılamaz.

İşletmeye dahil iktisadi kıymet

Envanterdeki mevcut, alacak ve borçların kapsamını belirleyen ölçüttür. Kalemin işletmenin faaliyetiyle bağlantılı ekonomik değer taşıması gerekir; işletme dışı kıymetler envantere dahil edilmez.

Envanter çıkarmak: hangi şartlar aranır?

• Envanter çıkarılacak tarihin bilanço günü olması gerekir; tespit bu güne ait mevcutlar üzerinden yapılmalıdır.
• Kalemlerin sayma, ölçme, tartma veya değerleme yoluyla tespit edilmesi gerekir; yalnız kayıt üzerinden yapılan tespit kesin tespit sayılmaz.
• Tespitin kesin ve müfredatlı yapılması gerekir; her kalem ayrı ayrı miktar ve değeriyle gösterilmelidir.
• Ticari teamüle göre tartılması, sayılması veya ölçülmesi mutat olmayan mallarda değer tahminen tespit edilebilir; bu istisna mutat olan mallar için uygulanmaz.
• Envantere alınan mevcut, alacak ve borçların işletmeye dahil iktisadi kıymetler olması gerekir.

Envanter çıkarmak: hangi sonuçları doğurur?

• Tespit edilen mevcut, alacak ve borçlar envanter kapsamında bilanço gününün kesin durumunu gösterir.
• Mutat olmayan mallarda tahmini tespit yapılırsa, bu tespit madde gereği usulsüz sayılmaz.
• Mutat olan mallarda tahmini tespit yapılması, madde metnine aykırıdır; bu durumda tespit kesin ve müfredatlı olmadığından envanter niteliğini kaybeder.
• İşletmeye dahil olmayan kıymetler envantere alınmaz; bu kıymetlerin envantere alınması maddenin kapsamı dışındadır.
• Madde envanterin yapılmamasının veya eksik yapılmasının sonuçlarını düzenlemez; bu sonuçlar başka hükümlere bağlıdır.

Envanter çıkarmak: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Envanteri yalnız defter kayıtlarının toplanması olarak anlamak; envanterin fiili sayım, ölçüm, tartma veya değerleme gerektirdiğini gözden kaçırmak.
• Mutat olan malları da tahminen tespit etmek; tahmini tespit istisnasını mutat olmayan mallarla sınırlamamak.
• Tespitin müfredatlı yapılmasını ihmal ederek toplu rakamla envanter kabul etmek.
• Bilanço günü dışındaki bir tarihin mevcutlarını envanter tarihi gibi değerlendirmek.
• İşletme dışı kıymetleri envantere dahil etmek veya işletmeye dahil kıymetleri envanter dışında bırakmak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Uygulamada envanter, kayıtlar ve belgeler üzerinde yapılan çalışmalarla iktisadi kıymetin varlığının tespiti olarak ele alınmaktadır. (2025/152 E., 2025/195 K., 08.10.2025)
• Belgesiz alım veya kaydi envanter farkının tespit edilmesi halinde, mükellefin dönem sonu stok tespitini belgeyle ortaya koyamaması, envanter tespitinin yeterli kabul edilmemesine yol açmaktadır. (7. Daire, 2021/3473 E., 2023/4092 K., 25.10.2023)
• Yazar kasa kayıtlarına müdahale ile satışların düşük gösterilmesi gibi durumlarda, envanter ve kayıt farklarının birlikte değerlendirilmesi kabul edilmektedir. (7. Daire, 2020/1012 E., 2023/2623 K., 23.05.2023)
• Kayıtların hatalı işlenmesi veya veri kaybı iddiasında, dönem sonu envanterinin kayıtlarla uyumlu olup olmadığı incelenmektedir. (4. Daire, 2020/1459 E., 2023/1370 K., 13.03.2023)
• Şirket yetkilisi tarafından dönem başı ve sonunda sayım, ölçüm ve değerleme yapıldığının belgelenmesi, envanterin 186. maddeye uygun sayılmasında dikkate alınmaktadır. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2022/252 E., 2022/1157 K., 26.10.2022)
• Belgesiz alım tespitinde EPDK verileri gibi resmi kayıtların envanter farkının hesaplanmasında kullanıldığı görülmektedir. (9. Daire, 2020/6192 E., 2022/4562 K., 04.10.2022)

Nasıl ispat edilir?

• Envanterin usulüne uygun çıkarıldığını iddia eden mükellef, bilanço gününde yapılan sayım, ölçüm ve değerleme belgelerini ortaya koymakla yükümlüdür.
• Sayım tutanakları, dönem başı ve sonu envanter cetvelleri ve stok kayıtları en güçlü delillerdir; bunların birbiriyle uyumlu olması gerekir.
• Mutat olmayan mallarda tahmini tespit yapıldığını ileri süren taraf, bu malların ticari teamüle göre tartılmasının, sayılmasının veya ölçülmesinin mutat olmadığını ispatlamalıdır.
• Envanter farkı ileri süren idare, kaydi envanter ile fiili envanter arasındaki farkı ve belgesiz alımı ortaya koymakla yükümlüdür; mükellef ise alımın belgeli olduğunu gösterebilir.
• İşletmeye dahil olmadığını ileri süren taraf, kalemin işletme faaliyetiyle ilgisiz olduğunu ispatlamalıdır.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 187. maddesi, ferdi teşebbüslerde mükellefin sahip olduğu bina ve arazinin envantere alınıp alınmayacağına ve envantere alınma ölçüsüne ilişkin esasları düzenler. Düzenleme, fabrika, ambar, atölye, dükkân, mağaza ve arazi-işletmeler ile ticaret hanları, evler ve apartmanlar bakımından ayrı ölçütler içerir ve envantere alınan gayrimenkullerin kullanış tarzındaki değişikliklerin hesap yılı içinde dikkate alınmayacağını belirtir. Madde yalnızca ferdi teşebbüsler, yani gerçek kişi mükellefler bakımından uygulanır. Maddenin düzenlemediği konular arasında envanter kavramının ve envanter çıkarma usulünün tanımı (m.186), envantere giren mal ve değerlerin değerlemesi ile ilgili genel hükümler (m.186 ve izleyen maddeler), binaların amortisman esasları ve bu maddenin ilgili bulunduğu defter ve kayıt yükümlülükleri yer alır. Arazi üzerindeki yapıların mülkiyet hukuku bakımından durumu ise Medeni Kanun ve İmar Kanunu'nun ayrı hükümlerine tabidir ve bu madde bu konuda hüküm kurmaz.

Bina ve arazinin envantere alınması: hangi kavramlar bilinmeli?

Envanter

İktisadi bir kıymetin varlığının kayıtlar ve belgeler üzerinde yapılan çalışmalarla tespit edilmesi anlamına gelen, VUK'un 186 ila 192. maddelerinde düzenlenen kavramdır. Madde 187 bu kavramın gayrimenkullere uygulanma ölçüsünü belirler.

Ferdi teşebbüs

Gerçek kişi mükellefin işlettiği ticari veya zirai işletmedir. Madde yalnızca bu işletmelerdeki bina ve arazi bakımından uygulanır, tüzel kişi işletmelerine ilişkin ayrı bir kural içermez.

Envantere alınma (ithal)

Bir gayrimenkulün işletme envanterinde değerlenerek yer alması işlemidir. Maddeye göre gayrimenkulün işletmede kullanım oranına göre yapılır; kısmen kullanılan bazı gayrimenkuller tamamı üzerinden, bazıları ise yarıdan fazlasının kullanımına bağlı olarak envantere alınır.

Oda oda veya kısım kısım kullanılabilen bina

Ticaret hanı gibi birimlerine ayrılarak kullanılabilen binalardır. Bu tür binalarda envantere alınma ölçütü, ayrı ayrı kullanılan birimlerin oranına göre belirlenir.

Kullanış tarzı

Gayrimenkulün işletmede hangi amaçla ve hangi biçimde kullanıldığını gösteren durumdur. Envantere alındıktan sonra bu tarzdaki değişikliklerin hesap yılı içinde dikkate alınmaması kuralı, madde 187/3'te yer alır.

Bina ve arazinin envantere alınması: hangi şartlar aranır?

• Gayrimenkulün ferdi teşebbüse ait bir işletmede kullanılması gerekir; işletmede kullanılmayan bina ve arazi bu madde kapsamında envantere alınmaz.
• Fabrika, ambar, atölye, dükkân, mağaza ve arazi-işletme niteliğindeki gayrimenkuller için kısmen veya tamamen kullanılmış olmaları yeterlidir; bu hallerde gayrimenkulün değerinin tamamı üzerinden envantere alınması gerekir.
• Ticaret hanı gibi oda oda veya kısım kısım kullanılabilen binalar ile evler ve apartmanlar için envantere alınma, yapının yarısından fazlasının işletmede kullanılmasına bağlıdır.
• Yarıdan fazla kullanım ölçütü sağlanmadığında ev ve apartmanlar envantere alınmaz; bu durumda gayrimenkul işletme envanterine girmez.
• Envantere alınan bir gayrimenkulün kullanış tarzında sonradan oluşan değişiklik, bu değişikliğin yapıldığı hesap yılı içinde dikkate alınmaz.

Bina ve arazinin envantere alınması: hangi sonuçları doğurur?

• Fabrika, ambar, atölye, dükkân, mağaza ve arazi-işletme gibi gayrimenkuller kısmen kullanılsalar bile değerlerinin tamamı üzerinden envantere alınır.
• Ticaret hanı gibi oda oda veya kısım kısım kullanılabilen binalar ile evler ve apartmanlar, yarısından fazlası işletmede kullanıldığında envantere alınır.
• Ev veya apartmanın yarısından fazlası işletmede kullanılmıyorsa gayrimenkul envantere alınmaz ve işletme envanterinde yer almaz.
• Envantere alınmış bir gayrimenkulün kullanış tarzındaki sonradan oluşan değişiklik, hesap yılı içinde dikkate alınmaz.
• Madde ferdi teşebbüslere ilişkin olup, işletmede kullanılmayan bina ve arazi bakımından envanter sonucu doğurmaz.

Bina ve arazinin envantere alınması: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Ev ve apartmanlarda yarıdan fazla kullanım ölçütünü, fabrika ve dükkân gibi gayrimenkullere de uygulamak; bu türlerde kısmi kullanım yeterlidir.
• Ticaret hanı gibi oda oda kullanılabilen binalarda kısmi kullanımı yeterli saymak; bu binalarda yarıdan fazla kullanım aranır.
• Kısmen kullanılan fabrika veya dükkânı yalnızca kullanılan kısmı kadar envantere almak; madde değerin tamamı üzerinden envanter yapılmasını öngörür.
• Envantere alınmış gayrimenkulde yıl içinde gerçekleşen kullanış değişikliğini o yılın hesabında dikkate almak; madde bunu hesap yılı içinde nazara almaz.
• Madde 187'yi arazi üzerindeki yapının mülkiyeti sorusuna uygulamak; bu konuda Medeni Kanun ve İmar Kanunu hükümleri esas alınır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Envanter kavramının iktisadi bir kıymetin kayıtlar ve belgeler üzerinden tespit edilmesi olduğu kabul edilmektedir. (2025/152 E., 2025/195 K., 08.10.2025)
• Madde 187'nin istisnasının aynı maddede öngörüldüğü kabul edilmektedir. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2020/247 E., 2021/1503 K., 03.11.2021)

Nasıl ispat edilir?

• Gayrimenkulün envantere alınmasını talep eden idare, gayrimenkulün işletmede kullanıldığını ve kullanım oranını ispatlamakla yükümlüdür.
• Kullanım oranı, kira sözleşmeleri, işletme belgeleri, kullanım krokileri ve tespit tutanakları gibi belgelerle ispatlanır.
• Mükellef, gayrimenkulün işletmede kullanılmadığını veya yarıdan az kullanıldığını ileri sürdüğünde bu savunmayı ispatla yükümlüdür.
• Kullanış tarzı değişikliğinin hangi hesap yılında gerçekleştiği, değişikliği ileri süren tarafça belgelerle gösterilmelidir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 m.186: Envanter kavramını ve envantere ilişkin genel çerçeveyi tanımlar; madde 187 bu çerçevede gayrimenkullerin envantere alınma ölçütlerini belirler.
• 213 m.188: Envantere alınan gayrimenkullere ilişkin değerleme ve kıymet belirleme hükümlerini içerir; madde 187'nin uygulanmasından sonra gelen değerleme aşamasıdır.
• 4721 sayılı Kanun m.8: Arazi üzerindeki yapıların arazinin bütünleyici parçası olup olmadığını ve mülkiyetini düzenler; envantere alınacak yapının hangi mülkiyet durumunda bulunduğunu belirlemede dayanak olur.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 188. maddesi, envanterin defter üzerine çıkarılması kuralını ve bu kuralın istisnası olarak büyük müesseselerin envanterlerini liste halinde tanzim edebilmelerini düzenler. Liste yönteminin şartlarını (sayfa numarası, tanzim tarihi, imza ve saklama) ve listelerin envanter defterine icmal edilmesini kapsar. Madde, envanterin içeriğini, hangi varlıkların nasıl değerleneceğini, envanter döneminin ve tasdik işlemlerinin ayrıntısını düzenlemez; bunlar başka maddelerin ve Türk Ticaret Kanunu'nun konusudur. Ayrıca envanterin defterden ayrı tutulmasının vergi ceza sonuçları ile tasfiye hâlindeki şirketlerin envanter yükümlülükleri de bu maddenin kapsamı dışındadır.

Bilançonun tanziminde envanter listeleri: hangi kavramlar bilinmeli?

Envanter

İktisadi bir kıymetin varlığının kayıtlar ve belgeler üzerinde yapılan çalışmalarla tespit edilmesidir. Madde bu tespitin kayda geçirilme biçimini düzenler, tespitin kendisini tanımlamaz.

Envanter defteri

Envanterin esas itibarıyla kaydedildiği defterdir. Liste yönteminde defter, listelerin icmalinin yazıldığı yer olarak işlev görür.

Envanter listesi

Büyük müesseselerin, işlerinde geniş ölçüde ve çeşitli mal kullanmaları hâlinde envanteri defter yerine ayrı sayfalar hâlinde tuttukları belgedir. Bu liste ancak maddede sayılan şartlar yerine getirildiğinde geçerli envanter sayılır.

Büyük müessese

İşlerinde geniş ölçüde ve çeşitli mal kullanan işletmedir. Liste yöntemi yalnız bu niteliği taşıyan işletmeler bakımından tanınmıştır; ölçüt, işletmenin mal kullanımının niteliğine bağlıdır, ciro veya sermaye büyüklüğüne bağlı bir eşik maddede yer almaz.

Icmal kaydı

Envanter listelerinin muhteviyatının envanter defterine özet olarak yazılmasıdır. Liste yöntemi kullanılan hâllerde defter ile liste birlikte envanteri oluşturur.

Bilançonun tanziminde envanter listeleri: hangi şartlar aranır?

• Envanterin esas itibarıyla envanter defteri üzerine çıkarılması gerekir; liste yöntemi bu kuralın istisnasıdır.
• Liste yöntemine başvuran işletmenin büyük müessese olması ve işlerinde geniş ölçüde ve çeşitli mal kullanması gerekir.
• Envanter listelerinin sayfa üzerinden numaralanarak sıralanması şarttır.
• Envanter listelerinin envanterin tanzim tarihine göre tarihlenmesi şarttır.
• Envanter listelerinin envanteri çıkaran memur ile teşebbüs sahibi veya vekili tarafından imzalanması şarttır.
• Envanter listelerinin aynen envanter defteri gibi saklanması şarttır.
• Yukarıdaki esaslara uygun listelerin muhteviyatının envanter defterine icmalen kaydedilmesi gerekir.

Bilançonun tanziminde envanter listeleri: hangi sonuçları doğurur?

• Büyük müessese madde 188'deki şartlara uyarak envanterini liste halinde tanzim ederse, bu listeler envanter defterine icmal edilerek envanter yükümlülüğü yerine getirilmiş olur.
• Liste yöntemine ilişkin şartlardan biri yerine getirilmezse listeler envanter olarak kabul edilmez ve envanter defter üzerine çıkarılmamış sayılır.
• Envanter defter üzerine çıkarılmadığında, envanterin usulüne uygun tutulmadığı kabul edilerek vergi incelemesinde matrahın re'sen takdiri gündeme gelir. (3. Daire, 2006/2472 E., 2007/994 K., 03.04.2007)
• Liste yöntemi büyük müessese olmayan işletmeler için tanınmamıştır; bu işletmelerin envanteri defter üzerine çıkarması gerekir.
• Maddede yer alan şartlar emredici niteliktedir; taraflar veya işletme sahibi bu şartlara ilişkin istisna yaratamaz.

Bilançonun tanziminde envanter listeleri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Büyük müessese olmayan bir işletmenin de liste yöntemini kullanabileceğini varsaymak; liste yöntemi yalnız büyük müesseselere tanınmıştır.
• Listelerin sayfa numarasını, tanzim tarihini veya imzasını eksik bırakıp envanteri geçerli saymak; bu şartlardan biri eksikse envanter usulüne uygun sayılmaz.
• Listeleri saklamayıp yalnız defterdeki icmali saklamak; listeler de envanter defteri gibi aynen saklanmalıdır.
• Defterdeki icmal kaydını yeterli görüp listelerin şartlarını incelememek; icmal, şartlara uygun listelerin varlığına bağlıdır.
• Envanter yöntemi seçildikten sonra doğrudan defter üzerine çıkarılması gereken envanterin liste olarak tutulmasına karar vermek; liste yöntemi kendiliğinden tercih edilemez, maddedeki koşullara bağlıdır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Envanterin usulüne uygun düzenlenmediğinin tespit edilmesi, vergi incelemesinde matrahın re'sen takdiri için yeterli gerekçe sayılmaktadır. (3. Daire, 2006/2472 E., 2007/994 K., 03.04.2007)
• Envanterin, iktisadi bir kıymetin varlığının kayıtlar ve belgeler üzerinde tespit edilmesi olarak anlaşıldığı kabul edilmektedir. (2025/152 E., 2025/195 K., 08.10.2025)
• Madde 188 uyarınca varlıkların envanterinin hazırlanmasına ilişkin işlemlerin, defter ya da liste biçiminde usulüne uygun yapılması gerektiği kabul edilmektedir. (İstanbul 11. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2018/1005 E., 2021/723 K., 13.10.2021)

Nasıl ispat edilir?

• Envanterin madde 188'e uygun düzenlendiğini ileri süren mükellef, listelerin sayfa numarası, tanzim tarihi ve imzalarını ispatlamakla yükümlüdür.
• Liste yönteminin kullanıldığını ispat için listeler ile defterdeki icmal kaydının birlikte ibraz edilmesi gerekir; yalnız defterdeki icmal yeterli kabul edilmez.
• Büyük müessese niteliğinin ispatı mükellefe aittir; işletmenin mal kullanım yoğunluğu ve çeşitliliği belgelerle gösterilmelidir.
• Şartlara uygun düzenlenmediğini ileri süren idare, envanterin defter üzerine çıkarılmadığını veya listelerin şartlara aykırı olduğunu ispatlamakla yükümlüdür.
• Listelerin imza ve tarih eksikliği, envanterin usulüne uygun olmadığı yönünde güçlü bir karine oluşturur ve bu durumda mükellefin karşı delil sunması gerekir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.186: Envanter kavramını ve envanter yükümlülüğünün genel çerçevesini düzenler; madde 188 bu çerçevede liste yöntemine ilişkin özel hükümdür. (2025/152 E., 2025/195 K., 08.10.2025)
• 213 sayılı Kanun m.187: Envanterin dönemlerle ve tespit zamanıyla ilgili kuralları içerir; liste yöntemi bu zamanlamaya bağlı olarak tanzim edilir.
• 213 sayılı Kanun m.189: Envanter defterinin tutulma ve saklanmasını düzenler; madde 188'deki icmal kaydı bu defter üzerinden yapılır.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.64: Envanter defterinin ticari defterler arasındaki yerini belirler; 213 sayılı Kanun'daki envanter defteri bu hükümle birlikte değerlendirilir.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 189. maddesi, amortisman yapılan iktisadi kıymetlerin ve bunların amortismanlarının hangi kayıt araçlarıyla gösterileceğini düzenler. Maddede envanter defterinin ayrı bölümü, özel amortisman defteri ve amortisman listeleri sayılmakta; amortisman kayıtlarının yıllara göre bağlanması, yeniden işletmeye giren kıymetlerin kayıtlarının devamı ve amortisman kayıtlarının envanter kaydı hükmünde olması ile toplu geçirme imkânı düzenlenmektedir. Madde, amortisman yapan gerçek ve tüzel kişilerin tüm kıymetleri bakımından uygulanır. Maddenin kapsamında olmayan konular: amortisman oranları ve yöntemleri (m.315-321 kapsamında ayrıca düzenlenen), envanterin çıkarılması ve envanter tutma usulü (m.186-192 çevresinde düzenlenen konular), defterlerin tasdiki ve ibrazı ile yaptırımları ayrı maddelerde yer alır. Bu konular için ilgili kanun maddelerine bakılmalıdır.

Envanterde amortisman kayıtları: hangi kavramlar bilinmeli?

Amortisman kaydı

Amortisman yapılan kıymetin, amortismana başlandığı tarihten itibaren her yılki amortisman tutarının gösterildiği kayıttır. Kayıtlar yıllara göre ayrı ayrı gösterilerek birbirine bağlanır.

Envanter kaydı hükmü

Amortisman defteri veya listelerindeki kayıtların, envanter defterine yazılmış kayıt gibi geçerli sayılmasıdır. Bu kayıtlar bu nitelikle delil değeri taşır.

Toplu geçirme

Amortisman defteri ya da listelerinde kıymet bazında tutulan değerlerin, envanter defterine tek kalemde toplam olarak yazılmasıdır. Ayrıntılı kayıtların yerine geçmez; onlara dayanır.

İşletmeye yeniden giren iktisadi kıymet

Bir süre işletme dışında kalmış, sonra yeniden kullanılmaya başlanmış kıymettir. Bu kıymetlerin ve amortismanlarının önceki yıllara ait kayıtlarda devam ettirilmesi caizdir.

Envanterde amortisman kayıtları: hangi şartlar aranır?

• Kıymetin amortisman yapılan iktisadi kıymet olması gerekir.
• Amortisman kayıtlarının, amortismana başlanan tarihten itibaren her yılın amortismanı ayrı gösterilerek tutulması gerekir.
• Kayıtların envanter defterinin ayrı bir yerinde, özel bir amortisman defterinde veya amortisman listelerinde tutulması gerekir.
• Toplu geçirme yapılacaksa, kayıtlarda gösterilen değerlerin envanter defterine toplu olarak aktarılması gerekir.
• Yeniden işletmeye giren kıymet söz konusuysa, bunun ve amortismanının önceki yıllara ait kayıtlarda devam ettirilmesi tercih edilebilir.

Envanterde amortisman kayıtları: hangi sonuçları doğurur?

• Amortisman kayıtları, envanter kaydı hükmündedir ve bu nitelikle delil olarak kullanılabilir.
• Kayıtlarda gösterilen kıymet değerleri envanter defterine toplu olarak geçirilebilir; bu zorunlu değildir.
• Yeniden işletmeye giren kıymetin önceki yıllara ait kayıtlarda devam ettirilmesi caizdir; bu seçenek kullanılmazsa kıymet için yeni kayıt açılması gerekir.
• Maddede amortisman kayıtlarının hiçbir şekilde tutulmaması halinin yaptırımı düzenlenmemiştir; bu durumda yaptırım ilgili diğer hükümlerden çıkar.

Envanterde amortisman kayıtları: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Amortisman defterini envanter defterinin yerine geçen ayrı bir zorunlu defter saymak; madde seçimlik üç araç sayar.
• Toplu geçirilen envanter değerini ayrıntılı amortisman kaydının yerine koymak; toplu geçirme ayrıntılı kayda dayanır, onun yerini almaz.
• Yeniden işletmeye giren kıymette önceki kaydın devamını zorunlu saymak; madde bunu caiz kılar.
• Amortisman oranlarını ve yöntemlerini bu maddeden çıkarmaya çalışmak; bunlar m.315-321 kapsamındadır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Envanterin, iktisadi bir kıymetin varlığının kayıt ve belgeler üzerinden tespit edilmesi anlamına geldiği kabul edilmektedir. (2025/152 E., 2025/195 K., 08.10.2025)

Nasıl ispat edilir?

• Amortisman kaydını ileri süren mükellef, kıymetin amortisman yapılan bir kıymet olduğunu ve kayıtların madde koşullarına uygun tutulduğunu ispatlamakla yükümlüdür.
• Kayıtların envanter kaydı hükmünde olması nedeniyle, amortisman defteri veya listelerindeki yıllık kayıtlar delil olarak kullanılabilir.
• Karşı taraf, kayıtların yıllara göre bağlanmadığını ya da kıymetin amortismana tabi olmadığını ileri sürerse, bu savunmayı kendisi ispatlamalıdır.
• Yeniden işletmeye giren kıymette önceki kaydın devamı iddia ediliyorsa, bu devamlılık kayıtların kendisiyle ispatlanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.186-192: Envanter ve envanter kaydına ilişkin genel hükümler bu aralıkta yer alır. 189. madde, amortisman kayıtlarının bu envanter düzeni içindeki gösterim araçlarını belirler.
• 213 sayılı Kanun m.315-321: Amortisman oranları, yöntemleri ve amortismana başlanma koşulları bu maddelerde düzenlenmiştir; 189. madde yalnızca kayıt biçimini düzenler.

Bu madde, büyük mağazalar ve eczanelerin emtia mevcutlarının envanterini üç yılda bir çıkarabilmesini ve bu yöntemde ara yıllarda mevcudun hesaben kaydedilmesini düzenler. Ayrıca büyük mağaza kavramını tanımlar ve Maliye Bakanlığının büyük sınai işletmelere iki veya üç yılda bir envanter çıkarma izni verebilmesini öngörür. Envanterin genel olarak yılda bir çıkarılması zorunluluğunu, envanter çıkarma usulünü ve envanterin hangi kalemleri kapsadığını düzenlemez (m.186-189 ve m.191-192 alanı). Envanter çıkarmanın usule aykırılığına bağlanan vergi cezalarını ve envanter defterine kayıt yükümlülüğünün tamamını bu madde kapsamında ele almaz. Madde, işletme türüne göre istisna getirdiği için yalnız bu sınıflandırmaya giren mükellefler bakımından uygulanır.

Büyük mağazalarda envanter: hangi kavramlar bilinmeli?

Büyük mağaza

Çeşitli mal üzerinde geniş ölçüde ve perakende iş yapan ticarethane olarak maddede tanımlanır. Tanım, işletmenin mal çeşidinin çokluğuna ve perakende satış yapmasına bağlanmıştır; yalnızca büyüklük ölçütü yeterli değildir.

Emtia mevcudu

Ticari işletmenin satışa sunmak için bulundurduğu mallardır. Üç yıllık envanter istisnası yalnızca bu kalemler bakımından öngörülmüştür.

Hesaben mevcut iktisadi kıymet

Fiilen sayım yapılmadan, defter kayıtlarına dayanılarak belirlenen mevcut kıymettir. Envanter çıkarılmayan yıllarda envanter defterine bu yolla kayıt yapılır.

Büyük sınai işletme

Maliye Bakanlığının iki veya üç yılda bir envanter çıkarılmasına izin verebileceği üretim ölçeğindeki işletmedir. Ölçütün ayrıntısı maddede yer almaz ve takdire bağlıdır.

Büyük mağazalarda envanter: hangi şartlar aranır?

• Mükellefin büyük mağaza veya eczane niteliğinde olması gerekir; eczane ayrı bir kategori olarak sayılmıştır.
• Envanter konusunun emtia mevcutları olması gerekir; diğer iktisadi kıymetler için bu istisna uygulanamaz.
• Envanterin üç yılda bir çıkarılacağı tercih edilmiş olmalı ve bu süre aşılmamalıdır.
• Envanter çıkarılmayan yıllarda hesaben mevcut iktisadi kıymetler envanter defterine kaydedilmelidir.
• Büyük sınai işletmeler için Maliye Bakanlığından izin alınmış olması gerekir; izin olmadan iki veya üç yıllık aralık uygulanamaz.
• İzin verilen büyük sınai işletmeler için yukarıdaki hesaben kayıt kuralı aynen uygulanmalıdır.

Büyük mağazalarda envanter: hangi sonuçları doğurur?

• Büyük mağaza veya eczane, emtia mevcutlarının envanterini üç yılda bir çıkarırsa ara yıllarda envanter çıkarmak zorunda değildir.
• Envanter çıkarılmayan yıllarda hesaben mevcut iktisadi kıymetler envanter defterine kaydedilmek zorundadır.
• Mükellef bu usulü seçmezse her yıl envanter çıkarma genel kuralına tabi kalır.
• Maliye Bakanlığı izin vermediği sürece büyük sınai işletme iki veya üç yılda bir envanter çıkaramaz.
• İzin verilen büyük sınai işletme için de hesaben kayıt kuralı aynen uygulanır.
• Maddede belirtilen kişi ve işletme sınıfına girmeyen mükellef için bu istisna doğmaz.

Büyük mağazalarda envanter: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Büyük mağaza tanımını yalnız satış hacmine bakarak yapmak; madde çeşitli mal üzerinde geniş ölçüde ve perakende iş yapmayı aramaktadır.
• Üç yıllık envanter istisnasını emtia dışı kıymetlere de uygulamak; istisna yalnızca emtia mevcutları için düzenlenmiştir.
• Büyük sınai işletmenin Maliye izni olmadan iki veya üç yıllık aralığı kullanabileceğini düşünmek.
• Ara yıllarda hesaben mevcut kaydını yapmadan envanter çıkarılmayan yılı geçiştirmek; bu kayıt zorunludur.
• Eczaneyi büyük mağaza tanımına bağlı saymak; madde eczaneyi ayrıca saymıştır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Vergi Usul Kanunu'nun envanter kavramını, iktisadi kıymetin kayıt ve belgeler üzerindeki çalışmalarla tespit edilmesi olarak ele alması bu maddedeki hesaben kaydın envanter sayılıp sayılmayacağının yorumunda dikkate alınmaktadır. (2025/152 E., 2025/195 K., 08.10.2025)

Nasıl ispat edilir?

• İstisnadan yararlanmak isteyen mükellef, büyük mağaza veya eczane niteliğini ve üç yıllık envanter tercihini ispatlamakla yükümlüdür; bu niteliğin ticari faaliyet belgeleri ve ticaret sicili kayıtlarıyla gösterilmesi uygulamada beklenir.
• Büyük sınai işletme için Maliye Bakanlığı izninin varlığını gösterme yükü mükelleftedir; izin belgesi bulunmazsa iki veya üç yıllık aralık savunulamaz.
• Ara yıllarda hesaben kaydedilen mevcudun doğruluğunu ispat yükü mükelleftedir; kayıtların belgeye dayanması gerekir.
• Vergi idaresi, envanter çıkarılmadığı iddiasıyla istisnanın koşullarının bulunmadığını ileri sürerse bu iddiasını kendisi ispatlamalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.186: Envanterin genel tanımını ve çıkarılma usulünü düzenler; bu madde bunun istisnası niteliğindedir.
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.191: Envanterin çıkarılma zamanı ve usulüne ilişkin genel kuralları içerir; üç yıllık aralık bu genel kurala göre değerlendirilir.
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.192: Envanter defterine kayıt ve envanterin ilanına ilişkin hükümleri içerir; hesaben kayıt bu hükümlere uygun yapılır.

Bu madde, envantere alınan iktisadi kıymetlerin değerlemesinde hangi esasların uygulanacağını belirler; değerleme işleminin ayrıntıları için VUK'un değerlemeye ayrılmış üçüncü kitabındaki hükümlere yollama yapar. Madde envanter işleminin kendisini (kıymetlerin tespiti, sayımı, kayda alınması) düzenlemez. Envantere alınacak kıymetlerin hangi kalemleri kapsadığı, değerleme yöntemlerinin ayrıntıları ve değerleme sonucunda oluşan farkların vergisel sonuçları bu maddede yer almaz; bunlar envanter ve değerleme hükümlerinde düzenlenmiştir (m.186-192 çerçevesinde ilgili hükümler).

Envantere alınan kıymetleri değerleme: hangi kavramlar bilinmeli?

Envanter

İktisadi bir kıymetin varlığının kayıtlar ve belgeler üzerinde yapılan çalışmalarla tespit edilmesidir. (2025/152 E., 2025/195 K., 08.10.2025)

İktisadi kıymet

Envantere alınarak değerlemeye tabi tutulan varlık veya hak; madde bu kavramın tanımını yapmaz, envanter hükümlerinden anlaşılır.

Değerleme

Envantere alınan iktisadi kıymetlere, VUK'un üçüncü kitabında öngörülen esaslara göre parasal değer biçilmesi işlemidir.

Envantere alınan kıymetleri değerleme: hangi şartlar aranır?

• Kıymetin envantere alınmış olması gerekir; değerleme hükmü ancak envantere alınan iktisadi kıymetler bakımından uygulanır.
• Değerlemenin, VUK'un değerlemeye ayrılmış üçüncü kitabında yazılı esaslara göre yapılması gerekir.

Envantere alınan kıymetleri değerleme: hangi sonuçları doğurur?

• Envantere alınan iktisadi kıymetin değeri, VUK'un üçüncü kitabındaki değerleme esaslarına göre belirlenir.
• Madde kendi başına bir değerleme yöntemi, oran veya tutar koymadığından, uygulanacak yöntem üçüncü kitaptaki ilgili hükümlerden belirlenir.
• Değerleme esaslarına uygun olmayan bir değerlemenin hukuki sonucu, bu maddenin değil, üçüncü kitaptaki ilgili hükümlerin ve vergi usulü yaptırımlarının konusudur.

Envantere alınan kıymetleri değerleme: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Maddeyi tek başına okuyup değerleme yönteminin burada düzenlendiğini sanmak; madde yalnızca üçüncü kitaba yollama yapar, ayrıntıyı orada aramak gerekir.
• Envantere alınmamış bir varlığa bu maddeyi uygulamak; madde yalnızca envantere alınmış kıymetler bakımından geçerlidir.
• İcra hukukundaki haciz ve satış aşamasında kıymet takdirine ilişkin İİK kurallarını bu maddeye karıştırmak; iki alan birbirinden ayrıdır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Envanter kavramı, iktisadi bir kıymetin varlığının kayıtlar ve belgeler üzerinde yapılan çalışmalarla tespit edilmesi olarak anlaşılmaktadır. (2025/152 E., 2025/195 K., 08.10.2025)
• Madde, envantere alınan iktisadi kıymetlerin değerlemesini VUK'un üçüncü kitabındaki esaslara bağlamakta; bu bağlantı uygulamada değerleme hükümlerinin doğrudan envantere alınmış kıymetlere uygulanmasını gerektirmektedir. (3. Daire, 2023/3129 E., 2024/2431 K., 29.04.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Envantere alınmış olduğunu ve dolayısıyla değerleme hükmünün uygulanabileceğini ileri süren taraf (genellikle mükellef ya da vergi idaresi), kıymetin envanter kaydını belgelerle ispatlamalıdır.
• Kıymetin değerinin üçüncü kitaptaki esaslara uygun biçimde belirlendiğini ileri süren taraf, değerlemenin dayanağını gösteren defter, belge ve kayıtla ispat yükü altındadır.
• Değerleme esaslarına aykırılık iddiasında bulunan taraf, aykırılığı ilgili kayıt ve belgelerle ortaya koymalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.186: Envanter kavramını ve envanter işleminin kapsamını düzenleyen hükümlerdir; bu madde, envantere alınan kıymetlerin değerlemesini bu hükümlerin devamı olarak bağlar.
• 213 sayılı Kanun m.192: Envanter ve değerleme çerçevesinde bu maddeyle birlikte okunan, envantere ilişkin takip eden hükümdür.
• 213 sayılı Kanun: Değerleme esaslarının ayrıntısı, kanunun değerlemeye ayrılmış üçüncü kitabında yer alır; bu madde o kitaba yollama yapar.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 192. maddesi, bilançonun tanımını, yapısını ve denkleşme ilkesini düzenler: bilançonun aktif ve pasif olmak üzere iki tablodan oluşması, aktif tablosunda mevcutlar ile alacakların (ve varsa zararın), pasif tablosunda borçların gösterilmesi, aktif toplamı ile borçlar arasındaki farkın öz sermayeyi oluşturması ve öz sermayenin pasifte yer alarak iki tarafın denkleşmesi. Madde, bilançonun hangi defter ya da kayıttan çıkarılacağına, envanterin nasıl yapılacağına, bilançonun hangi tarihte ve hangi dönemde çıkarılacağına ve değerleme yöntemlerine ilişkin ayrıntıları düzenlemez; bunlar envanter ve değerleme ile ilgili maddelerde (213 sayılı Kanun m.186-191 ve 6102 sayılı Kanun ile TTK m.64-81 ve 66) yer alır. Maddenin kapsamı, Vergi Usul Kanunu'na tabi gerçek ve tüzel kişilerin hazırladığı bilançolardır.

Bilanço: hangi kavramlar bilinmeli?

Bilanço

Envanterde gösterilen kıymetlerin tasnifli ve karşılıklı olarak değerleri itibarıyla düzenlenmiş özeti olan tablodur. Bilanço, işletmenin belli bir tarihteki varlık ve borç durumunu gösterir; gelir tablosundan ayrı bir tablodur.

Aktif tablosu

Bilançonun mevcutları ile alacakları, varsa zararı gösteren tablosudur. Zarar, aktif tarafta gösterilen bir kalem olarak yer alır.

Pasif tablosu

Bilançonun borçları ile öz sermayeyi gösteren tablosudur. Öz sermaye, aktif toplamı ile borçlar arasındaki farkla bulunur ve pasif tablosuna kaydedilir.

Öz sermaye

Aktif toplamından borçların düşülmesiyle elde edilen, işletmeye mevzu varlığı ifade eden tutardır. Madde metnine göre ihtiyatlar ve kâr ayrı gösterilse de öz sermayenin cüzüleri sayılır.

Denkleşme

Aktif tablosunun toplamının pasif tablosunun toplamına eşit olması durumudur. Öz sermayenin pasife yazılmasıyla sağlanır.

Bilanço: hangi şartlar aranır?

• Bilançonun bir envanter sonucu düzenlenmesi ve envanterde gösterilen kıymetlerin özeti olması gerekir.
• Bilançonun aktif ve pasif olmak üzere iki tablodan oluşması gerekir.
• Aktif tablosuna mevcutlar ile alacakların, varsa zararın yazılması gerekir.
• Pasif tablosuna borçların yazılması gerekir.
• Aktif toplamından borçların düşülmesiyle bulunan öz sermayenin pasif tablosuna kaydedilmesi gerekir.
• Öz sermaye pasife kaydedildiğinde aktif ve pasif toplamlarının denkleşmesi gerekir.
• İhtiyatlar ve kârın ayrı gösterilmesi halinde de bunların öz sermayenin cüzü sayılması gerekir.

Bilanço: hangi sonuçları doğurur?

• Aktif toplamı ile borçlar arasındaki fark öz sermayeyi oluşturur ve pasif tablosuna yazılır.
• Öz sermaye pasife yazıldığında aktif ve pasif tablolarının toplamları eşit olur.
• Zarar varsa aktif tablosunda gösterilir; zarar öz sermayeyi azaltır ve denkleşmeyi bu şekilde sağlar.
• İhtiyatlar ve kâr ayrı kalemler olarak gösterilse bile öz sermayenin parçası kabul edilir.

Bilanço: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Bilançoyu yalnızca aktif tablosu ile değerlendirmek; pasif tablosundaki borçları ve öz sermayeyi dikkate almamak.
• Öz sermayeyi borçları aktif toplamına eklemek; oysa öz sermaye aktif toplamından borçların düşülmesiyle bulunur.
• İhtiyat ve kârın ayrı gösterilmesini öz sermayeden ayrı bir kalem saymak; bunlar öz sermayenin cüzüleridir.
• Zararı pasif tablosunda göstermek; madde zararın aktif tablosunda yer almasını öngörür.
• Bilançonun denkleşmediği halde kayıtların doğru olduğunu varsaymak; denkleşme maddenin temel koşuludur.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Mahkemeler, bilançonun aktif ve pasif tablolarını ve öz sermayenin aktif toplamı ile borçlar arasındaki fark olarak hesaplanmasını maddenin temel tanımı olarak kabul etmektedir. (9. Daire, 2022/3321 E., 2022/5793 K., 23.11.2022; 3. Daire, 2023/1664 E., 2024/6861 K., 16.12.2024; 3. Daire, 2023/5530 E., 2024/3862 K., 07.06.2024)
• Bilirkişi incelemelerinde, bilançonun denkleşmesi ve öz sermayenin borçların düşülmesiyle bulunması esas alınmaktadır. (İstanbul 16. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2025/652 E., 2025/917 K., 25.12.2025)
• Envanter kavramının, iktisadi kıymetin kayıt ve belgeler üzerinden tespit edilmesi anlamına geldiği ve bilançonun bu envantere dayandığı kabul edilmektedir. (2025/152 E., 2025/195 K., 08.10.2025)

Nasıl ispat edilir?

• Bilançoya dayanarak bir öz sermaye ya da borç tutarını ileri süren tarafın, bilançonun madde metnine uygun düzenlendiğini ve denkleştiğini ispatlaması gerekir.
• Bilançonun kaynağı olan envanter ve ticari defter kayıtları, bilançonun dayanağı olarak sunulabilir; defterlerin usulüne uygun tutulmaması bilançonun ispat gücünü etkiler.
• Karşı taraf bilançonun denkleşmediğini ya da öz sermayenin hatalı hesaplandığını ileri sürerse, bu iddiayı bilirkişi raporu ile ispatlaması gerekir.
• Bilançonun ispat gücü defter kayıtlarının düzenliliğine bağlıdır; düzenli kayıtlar lehine delil oluşturur. (İstanbul 16. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2025/652 E., 2025/917 K., 25.12.2025)

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.186-191: Envanterin çıkarılması, kıymetlerin değerlemesi ve envanter kavramı bu maddelerde düzenlenir; bilançonun kaynağı olan envanter bu hükümlere göre hazırlanır.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.64-81: Ticari defterler, envanter ve yıl sonu finansal tabloları ile bilanço düzenlemesine yön veren ilkeler bu maddelerde yer alır.