Takdir komisyonu ve tahrir komisyonu

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 72. maddesi, vergi tarhında matrah takdirinde görev yapan takdir komisyonlarının kuruluşunu düzenler. Düzenlediği konular; illerde ve ilçelerde kurulacak komisyonların başkan ve üye bileşimi, arsalara ait asgari ölçüde birim değer tespitinde kurulacak komisyonun bileşimi, araziye ait asgari ölçüde birim değer tespitinde kurulacak komisyonun bileşimi, komisyonların daimi veya geçici olması ile kurulacak yerler ve çalışma usul ve esaslarının Maliye Bakanlığınca belirlenmesidir. Madde, vergi dairesi, belediye, tapu sicil müdürlüğü, muhtar, ticaret ve ziraat odaları ile Tarım ve Orman Bakanlığı il müdürlüğü temsilcilerinden oluşan kurul yapısını kapsar. Maddenin uygulandığı kişiler, takdir komisyonunca değerleme ve matrah tespiti yapılan mükelleflerle ilgili işlemlerdir. Komisyonların üye seçimi, görev ve yetkileri, kararların nasıl alınacağı ve komisyon kararlarına karşı başvuru yolları bu maddede düzenlenmez; bunlar 213 sayılı Kanun'un 73 ila 75. maddelerinde yer alır. Komisyonların çalışma usul ve esaslarının ayrıntısı Maliye Bakanlığı düzenlemelerine bırakılmıştır.

Kuruluş: hangi kavramlar bilinmeli?

Takdir Komisyonu

Vergi matrahının takdiren tespiti ve asgari ölçüde birim değerlerin belirlenmesi için kurulan, vergi idaresi ve ilgili kurumların temsilcileri ile seçilmiş üyelerden oluşan kuruldur. Kurul, vergi dairesinin ya da ilgili idarenin görevlisi değildir; kendi başına bir karar organıdır.

Daimi ve geçici komisyon

Daimi komisyon, kurulacak yerlerde sürekli görev yapan takdir komisyonudur; geçici komisyon ise daimi komisyon bulunmayan yerlerde takdir işlerini gören komisyondur. Hangi yerlerde daimi komisyon kurulacağı Maliye Bakanlığınca belirlenir.

Asgari ölçüde birim değer

Arsa ve arazilerin vergi matrahının hesabında esas alınan, idarece belirlenen asgari birim değerdir. Arsalar ve araziler için farklı bileşimli komisyonlar kurulur.

Tevkil

Başkanın, görevini başka bir memura devretmesidir. Belediye başkanı, defterdar veya malmüdürü yerine tevkil edilen memur komisyon başkanlığını yapabilir.

Kuruluş: hangi şartlar aranır?

• Kurulun, illerde defterdarın, ilçelerde malmüdürünün (müstakil vergi dairesi olan ilçelerde vergi dairesi müdürünün) veya bunların tevkil edeceği memurların başkanlığında kurulması gerekir.
• İllerde ve ilçelerde kurulan komisyonun, ilgili vergi dairesinin yetkili iki memuru ile seçilmiş iki üyeden oluşması gerekir.
• Arsalara ait asgari ölçüde birim değer tespitinde komisyonun, belediye başkanı veya tevkil edeceği memurun başkanlığında belediyenin yetkili bir memuru, defterdar, vergi dairesi başkanlığı bulunan yerlerde iki memur, tapu sicil müdürü veya tevkil edeceği bir memur, ticaret odasınca seçilmiş bir üye (organize sanayi bölgesi arsaları için bu üye organize sanayi bölgesini temsil eder) ve ilgili mahalle veya köy muhtarından oluşması gerekir.
• Araziye ait asgari ölçüde birim değer tespitinde komisyonun, valinin başkanlığında defterdar, Tarım ve Orman Bakanlığı il müdürü ile il merkezindeki ticaret ve ziraat odalarından seçilmiş birer üyeden oluşması gerekir.
• Komisyonun kurulacağı yerler ile çalışma usul ve esasları Maliye Bakanlığınca belirlenmelidir.
• Daimi komisyon bulunmayan yerlerde takdir işlerinin geçici komisyonlarca görülmesi gerekir.

Kuruluş: hangi sonuçları doğurur?

• Komisyon, madde uyarınca belirlenen bileşimle kurulmadığında, yani başkanı veya üyeleri maddeye uygun değilse, kurulun oluşumu yönünden hukuka aykırılık doğar.
• Maliye Bakanlığı, kurulacağı yerleri ve çalışma usul ve esaslarını belirler; bu belirleme komisyonların işleyişine ilişkin bağlayıcı düzenleme niteliğindedir.
• Daimi komisyon bulunmayan yerde takdir işleri geçici komisyonlarca görülür.
• Madde, komisyonların takdir ve değerleme kararlarının içeriğini düzenlemez; karar yetkisi ve sonuçları 213 sayılı Kanun'un 73 ila 75. maddelerinde yer alır.

Kuruluş: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Arsa ile arazi için aynı bileşimli komisyonun kurulabileceğini varsaymak; iki komisyonun başkanı ve üyeleri farklıdır.
• Asgari birim değer komisyonunda belediye, tapu veya muhtar temsilcisinin bulunmasını gereksiz saymak; bu unsurlar maddede zorunlu olarak sayılmıştır.
• Daimi komisyonun bulunduğu yerde geçici komisyonun kurulabileceğini düşünmek; geçici komisyon yalnızca daimi komisyon bulunmayan yerlerde görev yapar.
• Komisyonun kuruluş ve bileşim hükümlerini, kararların içeriğini ve üye seçimini düzenleyen 73-75. maddelerle karıştırmak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Mahkemeler, maddi duran varlıkların değerinin tespitinin 213 sayılı Kanun'un 72. maddesinde belirtilen takdir komisyonunca yapılması gerektiğini kabul etmektedir. (Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 21. Hukuk Dairesi, 2021/1531 E., 2021/1671 K., 31.12.2021)
• Fon'un ihtiyati haciz ve muhafaza işlemlerinde değeri belirlenemeyen malvarlığının takdir komisyonlarınca ve Fon'un belirleyeceği kurum ve kuruluşların hazırlayacağı raporla değerlendirilmesi kabul edilmektedir. (Genel Kurul, 2016/11026 E., 12.12.2019; Genel Kurul, 2013/865 E., 01.06.2016)
• Vergi Dava Daireleri Kurulu, takdir komisyonunun kuruluşu, üyelerin seçilmesi ve görev yetkilerinin 72 ila 75. maddelerde düzenlendiğini kabul etmektedir. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2023/276 E., 2025/63 K., 05.02.2025; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2022/1537 E., 2024/238 K., 27.03.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Komisyonun usulüne uygun kurulmadığını ileri süren taraf, komisyon kararının alındığı tarihteki bileşimi gösteren kayıt ve atama belgeleriyle bu iddiasını ispatlamakla yükümlüdür.
• Asgari ölçüde birim değer tespitinde ilgili kurumların (belediye, tapu, muhtar, oda) katılımını gösteren resmi tutanak ve üye görevlendirme yazıları esas delildir.
• Daimi komisyon bulunmadığı iddiası, Maliye Bakanlığının yer belirlemesi ile karşılaştırılarak ispatlanır; geçici komisyon kurulmuşsa bunun belgesi aranır.
• Karşı taraf komisyonun usulüne uygun kurulduğunu savunuyorsa, ilgili atama kararı ve seçim tutanaklarıyla bu savunmasını ispatlar.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.73: Takdir komisyonlarının görev ve yetkilerini düzenler; bu madde ise yalnızca kuruluşu ve bileşimi belirler.
• 213 sayılı Kanun m.74: Komisyon üyelerinin seçimi ve nitelikleri bakımından bu madde ile birlikte okunur.
• 213 sayılı Kanun m.75: Takdir komisyonlarının çalışma ve karar süreçlerini düzenler; kuruluş bu maddeye göre yapılır.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 73. maddesi, takdir komisyonlarının üyelerinin nasıl seçileceğini, bu seçimin hangi teşekküllerce yapılacağını, seçim yapılmazsa yetkinin nasıl kullanılacağını ve komisyon toplantılarına kimlerin katılacağını ve toplantı yerini düzenler. Madde, tüccarlar, sanat ve meslek erbabı ile servet takdiri işleri bakımından uygulanır. Madde, takdir komisyonlarının kuruluşunu ve takdir işlemini düzenlemez; komisyonların görev ve yetkisi, mükellefin takdire yönelik itirazı ve komisyon kararlarının hukuki rejimi başka maddelerde yer alır. Ayrıca komisyonların oluşumuna ilişkin asıl ve yedek üye sayısının hesaplanması ile takdir komisyonu başkanının seçilme usulü bu maddenin kapsamı dışındadır.

Üyelerin seçilmesi: hangi kavramlar bilinmeli?

Takdir Komisyonu

Vergi Usul Kanunu'nda matrah takdirinin yapıldığı ve üyelerinin bu madde uyarınca seçildiği kurul. Bu madde yalnız komisyonun üyelerinin seçimini ve toplantı yerini düzenler.

Asıl ve yedek üye

Komisyonda oy kullanan asıl üyeler ile asıl üyenin yerini geçici olarak alan yedek üyeler. Madde her bir grup için iki asıl ve iki yedek üye seçilmesini öngörür.

Mesleki teşekkül

Mükellefin sanat veya meslek bakımından bağlı veya ilgili olduğu kuruluş. Tüccarlar için ticaret odası, diğer sanat ve meslek erbabı için bunların mensup olduğu mesleki teşekküller seçimi yapar.

Servet takdiri

Mükellefin servetinin değerlendirilmesine ilişkin takdir işi. Bu işlerde komisyon toplantısına yalnız Ticaret Odasından seçilen üyeler katılır.

Mülkiye amiri

Teşekküllerin üye seçmemesi halinde üyeleri seçmekle yetkili en büyük mahalli idare amiri. Maddede mahallin en büyük mülkiye amiri olarak geçer.

Üyelerin seçilmesi: hangi şartlar aranır?

• Takdir Komisyonu Başkanının yazılı talebinin ilgili teşekküle ulaşmış olması gerekir.
• Teşekküller, talep üzerine en geç bir ay içinde iki asıl ve iki yedek üye seçmek zorundadır.
• Üyeler, tüccarlar için ticaret odasınca, diğer sanat ve meslek erbabı için mesleki teşekküllerce kendi üyeleri arasından veya dışarıdan seçilmelidir.
• Teşekküller seçim yükümlülüğünü süresinde yerine getirmezse üyeler mahallin en büyük mülkiye amiri tarafından seçilmelidir.
• Komisyon toplantısına, servet takdiri işlerinde yalnız Ticaret Odasından seçilen üyeler katılmalıdır; diğer işlerde mükellefin bağlı veya ilgili olduğu teşekkülden seçilen üyeler katılır.
• Arsalara ait asgari ölçüde birim değerlerinin tespiti sırasında, Ticaret Odasından seçilen üyelerden biri yerine ilgili mahalle veya köyün muhtarı katılır.
• Ticaret Odası ve mesleki teşekkül bulunmayan yerlerde üyeler belediyelerce, yukarıdaki esaslara göre seçilmelidir.
• Komisyonlar kendilerine tahsis edilen dairede, yoksa vergi dairesinde toplanmalı ve bu durum bir tutanakla tespit edilmelidir.

Üyelerin seçilmesi: hangi sonuçları doğurur?

• Teşekküller bir ay içinde seçim yapmazsa üyeler mahallin en büyük mülkiye amiri tarafından seçilir.
• Ticaret Odası veya mesleki teşekkül bulunmayan yerlerde seçim belediyelerce yapılır.
• Servet takdiri işlerinde Ticaret Odasından seçilmeyen üyeler toplantıya katılamaz.
• Arsa birim değeri tespitinde ilgili mahalle veya köy muhtarı, Ticaret Odası üyelerinden birinin yerine katılır.
• Komisyonlar tahsis edilen dairede toplanır; tahsis edilmiş daire yoksa vergi dairesinde toplanır ve toplantı bir tutanakla tespit edilir.

Üyelerin seçilmesi: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Servet takdiri işlerinde meslek teşekkülünden seçilen üyelerin de toplantıya katılabileceğini sanmak; bu işlerde yalnız Ticaret Odası üyeleri katılır.
• Arsa birim değeri tespitinde muhtarın yerine Ticaret Odası üyesinin yeniden katılabileceğini düşünmek; burada muhtar, Ticaret Odası üyelerinden birinin yerini alır.
• Teşekküllerin seçim yapmamasını hemen mülkiye amirinin seçim yetkisine geçiş saymak; önce talebin yazılı yapılmış ve bir aylık sürenin geçmiş olması gerekir.
• Komisyon toplantısı için tahsis edilen dairenin bulunmadığı yerlerde toplantıyı bir başka yerde yapmak; bu durumda vergi dairesi esastır.

Nasıl ispat edilir?

• Üyelerin seçildiğini ve seçimin usulüne uygun yapıldığını ileri süren taraf, seçim kararını veya tutanağı ispatlamalıdır.
• Teşekküllerin bir ay içinde seçim yapmadığı iddiası, talep yazısının tarihi ile seçimin yapıldığı tarih karşılaştırılarak ispatlanır.
• Toplantının tahsis edilen dairede veya vergi dairesinde yapıldığı, toplantıyı gösteren tutanakla ispatlanır.
• Servet takdiri toplantısına Ticaret Odası dışından üye katıldığı iddiası, toplantı tutanağındaki katılımcı listesi ile ispatlanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun: Madde, Vergi Usul Kanununun takdir komisyonlarına ilişkin hükümlerinin bir parçasıdır; komisyonun görev ve kuruluşu bu kanunun diğer maddelerinde düzenlenir.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 74. maddesi, takdir komisyonlarının görevlerini düzenler. Maddenin birinci fıkrası (a bendi) 72. maddenin birinci fıkrasına göre kurulan komisyonun matrah ve servet takdiri ile vergi kanunlarındaki fiat, ücret ve sair matrah ve kıymetleri takdir görevini; komisyonun takdir sebeplerini inceleme yetkisinin bulunmadığını ve hatalı gördüğü muamelelerde ilgili vergi dairesini yazılı olarak ikaz etme yükümlülüğünü kapsar. Maddenin ikinci ve üçüncü fıkraları (b ve c bentleri) 72. maddenin ikinci ve üçüncü fıkralarına göre kurulan komisyonların, 1319 sayılı Emlak Vergisi Kanunu'nun 29. maddesi çerçevesinde arsa ve arazi için asgari birim değer tespitini düzenler. Madde, mükellefin kendi beyanına dayalı vergi tarhını, takdir komisyonu kararlarına karşı yargı yolunu ve takdir komisyonlarının kuruluş ve üyelerini düzenlemez (72. ve 73. maddeler ile ilgili mevzuat). Ayrıca hangi hallerde re'sen takdirin yapılacağı, 30 ve devamı maddelerdeki tarh usulü de bu maddenin konusu değildir.

Komisyonların görevleri: hangi kavramlar bilinmeli?

Takdir komisyonu

213 sayılı Kanun'un 72. maddesine göre kurulan ve matrah ile kıymet takdiri yapan kurul. Madde metninde üç ayrı türü vardır: birinci fıkraya göre kurulan (a bendi), ikinci fıkraya göre kurulan (b bendi) ve üçüncü fıkraya göre kurulan (c bendi) komisyonlar.

Matrah ve servet takdiri

Yetkili makamlar tarafından istenen durumlarda, vergiye esas matrahın veya servetin komisyon tarafından belirlenmesi. Bu takdir, komisyonun kendi başına değil, yetkili makamın istemi üzerine yapılır.

Fiat, ücret veya sair matrah ve kıymet takdiri

Vergi kanunlarında açıkça takdir komisyonuna bırakılmış fiat, ücret veya diğer matrah ve kıymetlerin belirlenmesi. Bu takdirler takdir kararına bağlanır.

Takdir sebepleri

Matrahın re'sen takdir edilmesini gerektiren hukuki ve fiili nedenler. Takdir komisyonu bu nedenlerin varlığını incelemez; yalnızca takdir işlemini yapar.

Asgari birim değer

1319 sayılı Kanun'un 29. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca, arsa ve parsellenmemiş arazi için belirlenen en düşük birim değer. Komisyon bu değeri belirlerken bölge, cadde, sokak, kıraç, taban veya sulak ayrımı yapar.

Turistik bölge

Değer bakımından farklılık gösteren yerlerde birim değerin, ilgili valiler tarafından pafta, ada veya parsel esasına göre tespit edildiği bölgeler.

Komisyonların görevleri: hangi şartlar aranır?

• Takdir komisyonunun birinci fıkra kapsamında görev yapabilmesi için yetkili makamın matrah veya servet takdiri istemi bulunmalıdır.
• Vergi kanunlarında fiat, ücret veya sair matrah ve kıymetin takdire bırakıldığı hallerde komisyon bu takdiri yapar ve takdir kararına bağlar.
• Komisyon takdir yaparken takdir sebeplerinin bulunup bulunmadığını incelememelidir.
• Komisyon hatalı gördüğü muamelelerde ilgili vergi dairesini yazılı olarak ikaz etmekle yükümlüdür.
• Asgari birim değer tespiti, 72. maddenin ikinci veya üçüncü fıkrasına göre kurulmuş komisyonlar tarafından yapılmalıdır.
• Birim değer tespiti, 1319 sayılı Kanun'un 29. maddesinin birinci fıkrası (a) bendi kapsamında, mahalle, köy, cadde, sokak veya arazi cinsi esasına göre yapılmalıdır.
• Değer tespitinde 1319 sayılı Kanun'un 31. maddesinin ikinci fıkrasındaki normlar ve buna göre hazırlanan yönetmelik hükümleri kullanılmalı, gerektiğinde bilirkişiden yararlanılmalıdır.

Komisyonların görevleri: hangi sonuçları doğurur?

• Yetkili makamın istemi üzerine yapılan matrah ve servet takdirleri takdir komisyonu tarafından yapılır.
• Vergi kanunlarında takdire bırakılan fiat, ücret ve sair matrah ve kıymetler komisyon tarafından takdir edilir ve bu takdirler takdir kararına bağlanır.
• Komisyon, takdir sebeplerinin bulunup bulunmadığını incelemez; bu nedenle takdir sebebinin yokluğu komisyonun işlemini kendiliğinden hukuka aykırı kılmaz.
• Komisyon hatalı gördüğü muamelelerde ilgili vergi dairesini yazılı olarak ikaz etmekle yükümlüdür; ikaz yapılmaması bu yükümlülüğün ihlali sonucunu doğurur.
• İkinci ve üçüncü fıkra komisyonlarının belirlediği asgari birim değerler, arsa ve arazi değerlemesinde esas alınır.
• Birim değer tespiti sırasında 1319 sayılı Kanun'un 31. maddesinin ikinci fıkrasındaki normlar ve yönetmelik hükümleri uygulanır; gerekirse bilirkişiden yararlanılır.

Komisyonların görevleri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Takdir komisyonunun takdir sebeplerini incelediğini varsaymak; madde açıkça bu incelemeyi komisyonun görevi dışında tutar.
• Hatalı işlem gören komisyonun ikaz yükümlülüğünü yerine getirmediği hâlde, bunu takdir işleminin tek başına geçersizliği sayarak yorumlamak.
• Birinci fıkra komisyonu ile ikinci ve üçüncü fıkra komisyonlarının görevlerini karıştırmak; birincisi somut takdir, diğerleri asgari birim değer tespiti yapar.
• İkinci fıkra (bölge esası) ile üçüncü fıkra (arazi cinsi esası) ayrımını karıştırmak.
• Birim değer tespitinde 31. maddenin ikinci fıkrasındaki normları ve yönetmeliği gözden kaçırmak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Takdir komisyonunun görevinin, yetkili makamların istediği matrah ve servet takdirleri ile vergi kanunlarındaki fiat, ücret veya sair matrah ve kıymetlerin takdiri olduğu kabul edilmektedir. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2022/1537 E., 2024/238 K., 27.03.2024; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2022/1539 E., 2024/239 K., 27.03.2024; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2020/793 E., 2021/1801 K., 15.12.2021; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2022/587 E., 2024/39 K., 24.01.2024; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2021/1304 E., 2022/1426 K., 16.11.2022; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2021/690 E., 2022/1429 K., 16.11.2022)

Nasıl ispat edilir?

• Matrah ve servet takdiri istemini yetkili makam yapmalıdır; bu istemin varlığını idare ispat eder.
• Fiat, ücret veya sair matrah ve kıymetin takdire bırakıldığını vergi kanunundaki hüküm gösterir; takdirin varlığını takdir kararı belgelendirir.
• Takdir sebebinin bulunmadığını ileri süren mükellef, bu konuda komisyonun inceleme yapmayacağı gerçeğiyle karşılaşır; sebep iddiasının yargıda ileri sürülmesi gerekir.
• Komisyonun hatalı işlem için ikaz yazısı gönderip göndermediği, dosyadaki yazılı kayıtla ispatlanır.
• Birim değer tespitinde kullanılan normlar ve bilirkişi raporu, değerin hesaplanmasını gösteren belge niteliğindedir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.72: Takdir komisyonlarının kuruluşunu düzenler; 74. madde bu komisyonların görevlerini belirler. Birinci, ikinci ve üçüncü fıkraya göre kurulan komisyonların ayrımı 72. maddeye dayanır.
• 1319 sayılı Emlak Vergisi Kanunu m.29: Birinci fıkranın (a) bendine göre arsa ve arazi için birim değer tespitinin dayanağıdır; ikinci ve üçüncü fıkra komisyonları bu hükme göre değer belirler.
• 1319 sayılı Emlak Vergisi Kanunu m.31: İkinci fıkrasındaki normlar ve buna dayanan yönetmelik, birim değer tespitinde kullanılacak ölçütleri oluşturur.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 75. maddesi, takdir komisyonunun 74. maddedeki görevleri dolayısıyla sahip olduğu inceleme yetkisini, komisyonun servet, sınai hak, telif hakkı, imtiyaz, maden, mücevherat, eski eser ve sanat eseri değerlemesinde bilirkişiye başvurma imkânını ve 72. maddenin ikinci ve üçüncü fıkralarına göre kurulan takdir komisyonlarının 79. maddedeki yetkilerini düzenler. Madde, takdir komisyonlarının kuruluşu ve üyeleri bakımından 72. maddenin, takdir komisyonunun görevlerini sayan 74. maddenin ve tarhiyat işlemlerinin yürütülmesine ilişkin hükümlerin uygulandığı vergi tarh süreçlerinde uygulanır. Maddenin düzenlemediği konular şunlardır: takdir komisyonunun kuruluşu ve üye seçimi (m.72), komisyonun görevleri (m.74), matrahın takdiri ve takdir yöntemleri (m.30 ve devamı) ile tarhiyat ve itiraz usulü.

Komisyonun yetkileri: hangi kavramlar bilinmeli?

Takdir komisyonu

Vergi Usul Kanunu'nun 72. maddesine göre kurulan, matrah takdiri yetkisini kullanan komisyondur. Kuruluşu ve üyeleri 72. maddede düzenlenir, bu maddenin konusu değildir.

Bilirkişi değerlemesi

Komisyonun, sayılan varlık türlerinin değerini tespit etmek için uzman bir kişiden görüş alması işlemidir. Bilirkişiye başvuru komisyonun takdirine bağlı bir olanaktır, zorunlu değildir.

Sayılan varlıklar

Servetler, sınai haklar ve telif hakları, imtiyazlar, madenler, mücevherat, eski eserler ve sanat eserleridir. Bilirkişi değerlemesi yalnız bu varlıklar bakımından öngörülmüştür; kapsam genişletilemez.

İnceleme yetkisi

Komisyonun, 74. maddedeki görevlerini yerine getirirken bu Kanunda belirtilen araştırma ve inceleme imkânlarını kullanabilmesidir.

Komisyonun yetkileri: hangi şartlar aranır?

• Takdir komisyonunun 72. maddeye göre kurulmuş olması gerekir.
• Komisyonun 74. maddedeki görevleri çerçevesinde bir inceleme yapması gerekir; inceleme yetkisi bu görevle bağlıdır.
• Bilirkişiye başvurulacaksa değerlemenin konusu, maddede sayılan varlık türlerinden biri olmalıdır.
• Bilirkişiye başvurma yetkisinin kullanılması komisyonun takdirine bağlıdır; ancak sayılan varlıklar dışında bu yola başvurulamaz.
• 72. maddenin ikinci ve üçüncü fıkralarına göre kurulan komisyonlar, 79. maddedeki yetkileri kullanırken bu koşullara bağlı kalmalıdır.

Komisyonun yetkileri: hangi sonuçları doğurur?

• Komisyon, 74. maddedeki görevleri için bu Kanunda yazılı inceleme yetkisine sahiptir.
• Sayılan varlıkların değerlemesi gerektiğinde komisyon bilirkişiye başvurabilir; bu bir yetki olup zorunluluk getirmez.
• Sayılan varlıklar dışındaki bir değerleme için bu madde dayanak oluşturmaz.
• 72. maddenin ikinci ve üçüncü fıkralarına göre kurulan komisyonlar 79. maddedeki yetkileri kullanır.
• Madde, komisyonun bilirkişi görüşüne bağlılığı konusunda hüküm içermez; bilirkişi raporunun değerlendirilmesi genel ilkelere bırakılmıştır.

Komisyonun yetkileri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Bilirkişiye başvurmayı zorunlu saymak; madde yalnız yetki tanır, komisyonu bağlamaz.
• Sayılan varlık listesini genişletmek ve madde metninde olmayan bir kalemi bilirkişi değerlemesine tabi tutmak.
• İkinci ve üçüncü fıkra komisyonlarının yetkisini birinci fıkra komisyonunun yetkisiyle karıştırmak; ikinci ve üçüncü fıkra komisyonları 79. maddedeki yetkilerle hareket eder.
• Genel inceleme yetkisini kullanmadan, sadece genel ifadelere dayanarak matrah takdir etmek; bu uygulama mahkemelerce hukuka aykırı bulunmuştur. (3. Daire, 2023/160 E., 2024/8059 K., 27.12.2024)

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Takdir komisyonunun kuruluşu, üyelerin seçilmesi, görev ve yetkileri 72 ilâ 75. maddelerde birlikte düzenlenmiş olup bu maddeler birlikte okunmaktadır. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2023/276 E., 2025/63 K., 05.02.2025; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2022/1537 E., 2024/238 K., 27.03.2024; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2022/1539 E., 2024/239 K., 27.03.2024; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2022/1793 E., 2024/366 K., 27.03.2024; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2023/1063 E., 2024/367 K., 27.03.2024)
• İlk derece mahkemesinin bir kararında, komisyonun 75. maddeyle tanınan inceleme ve araştırma yetkisini kullanmadan genel ifadelere dayanarak belirlediği matrah farkı üzerinden yapılan tarhiyat hukuka uygun bulunmamıştır. (3. Daire, 2023/160 E., 2024/8059 K., 27.12.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Takdir komisyonunun inceleme yetkisini kullandığını ve bunu gerekçesinde gösterdiğini ortaya koymak idarenin yükümlülüğüdür; genel ifadelerle yapılan takdir bu yönden hukuka aykırı sayılabilir. (3. Daire, 2023/160 E., 2024/8059 K., 27.12.2024)
• Sayılan bir varlığın değerlemesine ilişkin bilirkişi raporu, komisyonun değerlemeyi bilirkişiye yaptırdığını gösteren belgedir; bu belgenin bulunmaması değerleme yönünün ispatını zayıflatır.
• Varlığın maddede sayılan türlerden olduğunu iddia eden taraf bu niteliği ispatlar; sayılmayan bir kalemin bilirkişi değerlemesine dayandırıldığını savunan taraf bunu ortaya koymakla yükümlüdür.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.72: Takdir komisyonunun kuruluşunu ve üyelerini düzenler. 75. maddenin uygulandığı komisyonun kimliğini belirler.
• 213 sayılı Kanun m.74: Takdir komisyonunun görevlerini sayar. 75. maddedeki inceleme yetkisi bu görevlere bağlıdır.
• 213 sayılı Kanun m.79: Komisyonun yetki alanını belirleyen hükümdür. Ek fıkra ile ikinci ve üçüncü fıkra komisyonlarına bu yetkiler tanınmıştır.

Bu madde, mükellefin daha önce beyan ettiği bir matraha ilişkin olarak yapılan takdir işlerinde takdir edilecek matrahın alt sınırını düzenler. Takdir yoluyla matrah tespitinde, beyan edilmiş matrahın altına inilemeyeceğini öngörür. Madde yalnızca evvelce beyan edilmiş bir matrah bulunan takdir işlerine uygulanır; beyan bulunmayan hallerde uygulanmaz. Maddenin, takdir yönteminin nasıl işleyeceğini, takdire hangi hallerde gidileceğini, vergi incelemesi ve tarhiyat usulünü düzenlemediği; bunların ilgili başka maddelerde (ör. VUK m.30 ve devamı, m.31 ve devamı) yer aldığı açıktır. Ayrıca beyan edilen matrahın düzeltilmesi ve mükellefin beyanına bağlı diğer yükümlülükler bu maddenin kapsamı dışındadır.

Beyana bağlılık: hangi kavramlar bilinmeli?

Takdir

Vergi idaresinin, mükellefin beyanına ya da defter ve belgelerine dayanmadan, emare ve karineler üzerinden matrahı belirlemesi yoludur. Takdirin nasıl yapılacağı bu maddede değil, takdir yöntemlerini düzenleyen hükümlerde belirlenir.

Evvelce beyan edilen matrah

Mükellefin, takdir işleminin konusu olan dönem veya vergi türü için daha önce kendisi tarafından beyan ettiği matrahtır. Madde bakımından belirleyici olan, takdirin konusunun bu beyana bağlı bir matrah olmasıdır.

Takdir olunan matrah

Takdir yoluyla idarece tespit edilen matrah tutarıdır. Madde, bu tutarın mükellefin beyanından aşağı düşemeyeceğini belirler.

Beyana bağlılık: hangi şartlar aranır?

• Takdir işleminin, mükellefin daha önce beyan ettiği bir matrahı kapsaması gerekir.
• Takdir işleminin konusu olan matrahın, mükellefin evvelce yaptığı beyana ait olması gerekir; beyan edilmemiş bir matraha ilişkin takdirde bu hüküm uygulanmaz.
• Takdir olunan matrahın, mükellefin beyan ettiği matrahtan düşük olmaması gerekir.

Beyana bağlılık: hangi sonuçları doğurur?

• Evvelce beyan edilen matraha ait takdir işlerinde, takdir olunan matrah beyan edilen matrahtan düşük tespit edilemez.
• Takdir olunan matrah beyan edilen matrahın üzerinde tespit edilirse, madde bakımından bir aykırılık doğmaz ve farkın vergilendirilmesi ilgili vergi kanunlarına göre yapılır.
• Beyan edilmiş bir matrah bulunmayan takdir işlerinde bu alt sınır uygulanmaz.

Beyana bağlılık: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Beyan edilmemiş bir matraha bu hükmü uygulamak; madde yalnızca evvelce beyan edilmiş matraha ilişkin takdirde geçerlidir.
• Alt sınırı beyan edilen matrahın yalnızca belirli bir oranı ya da kısmı olarak okumak; madde doğrudan beyan edilen matrahın altına inilemeyeceğini öngörür.
• Takdir olunan matrahın beyan edilenden düşük olmasını, beyanın doğruluğu tartışılmadan kendiliğinden geçerli saymak; sınır yalnızca takdir işlemi için bir alt tavan değildir ama takdirin bu alt sınıra uyup uymadığı her somut olayda kontrol edilmelidir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Takdir sonucu tespit edilen matrahın, mükellefin beyan ettiği matrahın altında kalması halinde, idarenin tespitinin bu hüküm nedeniyle hukuka aykırı sayıldığı kabul edilmektedir. (3. Daire, 2024/2018 E., 2024/3411 K., 27.05.2024)

Nasıl ispat edilir?

• İdare, takdir yoluyla tarh yaptığında takdir olunan matrahın, mükellefin evvelce beyan ettiği matrahın altında kalmadığını ortaya koymakla yükümlüdür.
• Mükellefin evvelce yaptığı beyanı gösteren beyanname ve dönem kayıtları, beyan edilen matrahın tespitinde temel belgedir.
• Takdir işleminin konusunun gerçekten evvelce beyan edilmiş bir matraha ilişkin olduğunu, bu konudaki ilgili beyanın varlığını idare ortaya koymalıdır; mükellef beyanın bulunduğunu ileri sürerek bu hükmün uygulanmasını talep edebilir.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 79. maddesi, tahrir komisyonlarının iradı veya kıymeti tahmin edilecek binaları ve araziyi gezme yetkisini, mükellef ve kiracılardan bilgi isteme yetkisini, resmi ve özel kurum ile kişilerden malumat isteme yetkisini ve fabrika, değirmen ve imalathanelerde sabit istihsal tesislerinin kıymeti için bilirkişiye başvurma yetkisini düzenler. Madde ayrıca çalışma saatleri dışında ve tatil günlerinde gezmenin işgal edenin muvafakatine bağlanmasını ve binada gezme sırasında ev halkının rahatsız edilmemesi yükümlülüğünü içerir. Maddenin uygulanması, tahrir komisyonlarının kurulması, üyelerinin belirlenmesi, takdir usulü ve takdire itirazlar bakımından düzenleme yapmaz; bu konular maddenin dışında kalır. Madde, komisyon dışındaki vergi dairesi memurlarının yetkilerini ya da vergi incelemesini de düzenlemez.

Yetki: hangi şartlar aranır?

• Gezme yetkisinin kullanılabilmesi için gezilecek yerin iradı veya kıymeti tahmin edilecek bina ya da arazi olması gerekir.
• Mükellef ve kiracılardan bilgi istenmesi için bu bilginin gayrimenkulün genel durumu, kullanış tarzı, kira veya hasılat miktarı ya da tahmine yarayacak lüzumlu malumat olması gerekir.
• Resmi veya yarı resmi kuruluşlar ile özel kuruluş ve kişilerden malumat istenmesi için komisyonun bu malumatı lüzumlu görmesi gerekir.
• Fabrika, değirmen veya imalathanede sabit istihsal tesisinin kıymetinin tespiti için bilirkişiye başvurulabilmesi, komisyonun bunu lüzumlu görmesine bağlıdır.
• Çalışma saatleri dışında veya tatil günlerinde bina ya da arazinin gezilebilmesi için işgal edenin muvafakatinin bulunması gerekir; muvafakat yoksa gezme yapılamaz.
• Binada gezme yapılırken komisyon başkan ve üyelerinin ev halkının rahatsız edilmemesine dikkat etmesi gerekir.

Yetki: hangi sonuçları doğurur?

• Muvafakat alınmadan çalışma saatleri dışında veya tatil gününde bina ya da arazi gezilemez.
• Muvafakat alınarak yapılan gezmede de binada ev halkının rahatsız edilmemesi gerekir.
• Komisyon, mükellef ve kiracılardan gayrimenkulün durumu ve kira ya da hasılat miktarı hakkında bilgi isteyebilir.
• Komisyon, resmi, yarı resmi ve özel kuruluşlardan lüzumlu gördüğü malumatı isteyebilir.
• Fabrika, değirmen ve imalathane irat takdirinde, sabit istihsal tesislerinin kıymeti için bilirkişiye başvurulabilir.
• Maddede yer alan yetkiler komisyona tanınmış olup kullanılması zorunlu bir yükümlülük değildir; komisyon lüzum gördüğünde kullanır.
• Madde, bilgi ya da gezme isteğini yerine getirmeyen kişi hakkında doğrudan bir yaptırım öngörmez; bu konu maddenin metninde düzenlenmemiştir.

Yetki: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Çalışma saatleri dışında gezmenin muvafakat gerektirmediğini sanmak; muvafakat kuralı bu saatler ve tatil günleri için geçerlidir.
• Bilgi isteme yetkisini gezme yetkisiyle karıştırmak; mükellefe bilgi istenmesi, binanın gezilmesi koşullarına bağlı değildir.
• Bilirkişi başvurusunu her gayrimenkul için mümkün saymak; madde bu yetkiyi yalnız fabrika, değirmen ve imalathanelerin irat takdirinde sabit istihsal tesisleri için tanır.
• Ev halkının rahatsız edilmemesi yükümlülüğünü yalnız binanın gezilmesi sırasında değil, arazide de aramak; metin bu yükümlülüğü bina gezmesiyle sınırlar.

Nasıl ispat edilir?

• Komisyonun gezme yaptığını ileri süren taraf, gezmenin saat ve gün bakımından madde kapsamında olduğunu gösterir; muvafakatin varlığı da işgal edenin ya da komisyonun belgesi ile kanıtlanır, madde metninde bu konuda ayrı bir belge şartı yoktur.
• Bilgi isteme yetkisinin kullanıldığını ileri süren taraf, istemin hangi kişiden ve hangi malumat için yapıldığını yazılı kayıtla ortaya koyar.
• Bilirkişiye başvurunun fabrika, değirmen veya imalathane irat takdirinde ve sabit istihsal tesisi kıymeti için yapıldığını ileri süren taraf bu durumu gösterir; başvurunun bu sınır dışında kaldığını ileri süren karşı taraf bunu ispatlar.