Derneklerin faaliyetleri ve uluslararası faaliyet

Madde, derneklerin amaçlarını gerçekleştirirken faaliyette bulunma ilkesini, faaliyetlerin tüzükteki çalışma konu ve biçimleriyle sınırlı olmasını, kamu hukuku nitelikli özel kanunların saklı kalmasını ve yasak ya da sınırlamalara aykırılık hâlinde mahkemece faaliyetten alıkoyma kararı verilmesini düzenler. Kurallar tüm dernekler bakımından uygulanır; yabancı dernekler ve uluslararası faaliyet ayrı maddelerde düzenlendiğinden madde kapsamında ele alınmaz. Derneğin kuruluşu, tüzük içeriği ve organları düzenlemez (m.56-58, m.72-86). Uluslararası faaliyet, yurt dışı şube ve yabancı dernekler düzenlemez (m.91-92). Faaliyetten alıkoymanın yanında derneğin kendisinin feshi düzenlemez (m.89). Derneğin kapatılma davasında mahkemenin kendiliğinden verebileceği tedbir, dava sırasındaki faaliyetten alıkoyma düzenlemez (m.89).

Genel olarak: hangi kavramlar bilinmeli?

Çalışma konusu

Derneğin amacını gerçekleştirmek için tüzükte gösterdiği faaliyet alanlarıdır. Dernek faaliyetleri bu konularla sınırlıdır.

Çalışma biçimi

Derneğin çalışma konularını yürütürken izleyeceği yöntem ve araçlardır. Tüzükte belirtilmesi gerekir ve faaliyetler bu biçimlere uygun olmalıdır.

Kamu hukuku nitelikli özel kanun hükümleri

Belirli faaliyetleri yasaklayan veya izne bağlayan, Medeni Kanun dışındaki özel kanunlardaki hükümlerdir. Bu hükümler madde tarafından saklı tutulur ve Medeni Kanun'un genel düzenlemesi bunların yerine geçmez.

Faaliyetten alıkoyma

Derneğin faaliyetlerinin mahkeme kararıyla durdurulmasıdır. Tüzel kişiliğin sona ermesi anlamına gelmez; dernek tüzel kişiliğini sürdürür ancak faaliyet yapamaz.

Genel olarak: hangi şartlar aranır?

• Faaliyetin derneğin amacını gerçekleştirmek üzere yapılması gerekir.
• Faaliyetin tüzükte belirtilen çalışma konuları ve biçimleri doğrultusunda yürütülmesi gerekir.
• Faaliyetin yasaklanmış veya izne bağlı bir faaliyet olması hâlinde, ilgili kamu hukuku nitelikli özel kanun hükmüne uygun olması gerekir.
• Faaliyetin dernek faaliyetlerine ilişkin yasak ve sınırlamalara aykırı olması hâlinde Cumhuriyet savcısının istemi bulunmalıdır.
• Faaliyetten alıkoyma için mahkemenin karar vermesi gerekir; idari makam bu kararı veremez.

Genel olarak: hangi sonuçları doğurur?

• Faaliyet, tüzükteki çalışma konu ve biçimlerine uygun olduğu sürece hukuka uygundur.
• Yasak veya sınırlamalara aykırılık hâlinde Cumhuriyet savcısının istemiyle mahkeme faaliyetten alıkoyma kararı verebilir.
• Faaliyetten alıkoyma kararı verilse de derneğin tüzel kişiliği devam eder.
• Aykırılık bulunmayan hâllerde faaliyetten alıkoyma kararı verilemez.
• Özel kanunda izin verilmeyen faaliyet, m.90 saklı hükmü nedeniyle özel kanun hükmüne tabi olarak yapılamaz.

Genel olarak: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Faaliyetten alıkoymayı idari bir makamın kararıyla yapılabilir sanmak; bu kararın mahkemeye ait olduğu gözden kaçırılmamalıdır.
• Faaliyetten alıkoymayı derneğin feshi ile karıştırmak; alıkoyma tüzel kişiliği sona erdirmez.
• Tüzükte açıkça yazılmayan ama amaçla bağlantılı her faaliyeti tüzük dışı saymak; faaliyetin amaca hizmet edip etmediği ve tüzük biçimine uyup uymadığı birlikte değerlendirilmelidir.
• Cumhuriyet savcısının istemi olmadan m.90 üçüncü fıkrası uyarınca alıkoyma kararı verilebileceğini düşünmek; istem koşulu aranmalıdır.
• Özel kanunda izne bağlı faaliyeti m.90 birinci fıkraya dayanarak serbest saymak; m.90 ikinci fıkra özel kanun hükümlerini saklı tutar.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Derneklerin faaliyetinin tüzükte belirtilen çalışma konu ve biçimleri doğrultusunda olması gerektiği kabul edilmektedir. (2021/28 E., 2024/11 K., 18.01.2024)
• Derneklerin faaliyetten alıkonulmasının yalnızca mahkeme kararıyla mümkün olduğu kabul edilmektedir. (10. Daire, 2022/5173 E., 2024/6948 K., 26.12.2024)
• Madde metninin 1. fıkrasına dayanılarak derneğin faaliyetinin tüzük dışına çıkıp çıkmadığı somut olayda incelenmektedir. (9. Hukuk Dairesi, 2023/2544 E., 2023/3445 K., 09.03.2023)
• Madde 90'da yer alan faaliyet ilkesinin, uluslararası faaliyetlere ilişkin m.91 ve m.92 ile birlikte değerlendirildiği görülmektedir. (10. Daire, 2022/5173 E., 2024/6948 K., 26.12.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Faaliyetin tüzük kapsamında olduğunu iddia eden dernek, tüzük ve faaliyet belgeleriyle bunu göstermelidir.
• Faaliyetin yasak veya sınırlamalara aykırı olduğunu ileri süren Cumhuriyet savcısı, aykırılığı delillerle ortaya koymalıdır.
• Yasaklanan veya izne bağlı bir faaliyetin özel kanun hükmüne uygun yapıldığını savunan dernek, bu izni veya uygunluğu belgelemelidir.
• Faaliyetten alıkoyma talebinde bulunan tarafın, faaliyetin tüzük dışı veya yasak olduğunu ispat etmesi gerekir; tüzük ve faaliyet kayıtları bu konuda temel delildir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.89: Derneğin feshi ve kapatılma davası sırasında mahkemenin faaliyeti yasaklama yetkisini düzenler; m.90 üçüncü fıkrası ise faaliyet sınırlamalarına aykırılık hâli için ayrı bir alıkoyma yolunu öngörür.
• 4721 m.91: Uluslararası faaliyet ve işbirliği konusunda m.90 ile birlikte uygulanan ayrı izin rejimini düzenler.
• 4721 m.92: Yabancı derneklerin Türkiye'de faaliyeti için izin koşullarını düzenler; m.90 saklı hükmü bu tür izne bağlı faaliyetlerle bağlantılıdır.
• 4721 m.58: Tüzükte çalışma konuları ve biçimlerinin gösterilmesi zorunludur; m.90 faaliyetin bu tüzük hükümlerine uygunluğunu öngörür.

Madde, derneklerin tüzüklerinde gösterilen amaçları gerçekleştirmek için uluslararası faaliyet ve işbirliğinde bulunabilmesini, yurt dışında şube açabilmesini ve yurt dışında kurulmuş dernek veya kuruluşlara üye olarak katılabilmesini düzenler. Hüküm dernekler bakımından uygulanır; Türkiye'de faaliyet gösteren yabancı derneklerin durumu bu maddenin kapsamında değildir. Yabancı derneklerin Türkiye'de faaliyet, şube ve üst kuruluş işlemleri (m.92) ile Türkiye'de yerleşme hakkı sahibi yabancıların dernek kurma ve üye olma hakkı (m.93) bu maddede düzenlenmez. Dernek şubelerinin kuruluşu ve organları (m.94-95), federasyonların kuruluşu (m.95 ve sonrası) ve derneklerin tüzel kişilik kazanması ile sona ermesi bu maddede düzenlenmez. Uluslararası faaliyetin izne bağlı olup olmadığı ve yabancı derneklerle ilgili izin usulü, madde metninde yer almayan ayrı düzenlemelere tabidir.

Faaliyet serbestliği: hangi kavramlar bilinmeli?

Uluslararası faaliyet ve işbirliği

Derneğin tüzük amacını gerçekleştirmek için yurt dışındaki kişi, kuruluş veya yabancı ülkelerle ortak hareket etmesidir. Faaliyetin tüzükteki amaçla bağlantılı olması gerekir; amaç dışı faaliyet bu kapsamda değerlendirilmez.

Yurt dışında şube

Derneğin yabancı bir ülkede, kendi organ yapısına bağlı olarak kurduğu örgütsel birimdir. Türkiye'deki şubeden ayrı bir kavramdır; Türkiye'de açılan şubeler m.94 kapsamındadır.

Yurt dışında kurulmuş dernek veya kuruluş

Yabancı hukuka göre kurulmuş ve orada tüzel kişiliğe sahip olan dernek ya da benzeri örgütlenmelerdir. Üyelik, bu kuruluşun statüsüne uygun olarak ve derneğin tüzüğüne dayanarak gerçekleşir.

Faaliyet serbestliği: hangi şartlar aranır?

• Faaliyetin derneğin tüzüğünde gösterilen amaçları gerçekleştirmeye yönelik olması gerekir.
• Uluslararası faaliyet ve işbirliğinin, yurt dışında şube açmanın ya da yurt dışındaki bir dernek veya kuruluşa üye olmanın, derneğin amacıyla bağlantılı olması aranır.
• Yurt dışında şube açılması halinde, bu kararın derneğin organlarınca alınmış ve tüzük ile uyumlu olması gerekir.
• Üye olarak katılınacak yabancı dernek veya kuruluşun yurt dışında kurulmuş ve geçerli biçimde varlığını sürdürüyor olması gerekir.

Faaliyet serbestliği: hangi sonuçları doğurur?

• Tüzük amacına uygun uluslararası faaliyet ve işbirliği yapan dernek, bu faaliyetleri yürütme hakkına sahip olur.
• Dernek, yurt dışında şube açabilir.
• Dernek, yurt dışında kurulmuş bir dernek veya kuruluşa üye olarak katılabilir.
• Amaç dışı bir faaliyet veya tüzükte öngörülmeyen bir üyelik bu hükme dayanamaz ve derneğin tüzük amacına aykırı işlem olarak değerlendirilmesine yol açabilir.
• Bu maddedeki hak, dernek tüzel kişiliği kazandıktan sonra kullanılabilir.
• Maddede izne veya bildirime ilişkin özel bir koşul yer almadığından, derneğin bu haklarını kullanması için madde metninde ayrıca bir idari izin şartı aranmaz.

Faaliyet serbestliği: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Yurt dışı şube ile Türkiye'deki şubeyi aynı usule tabi tutmak; yurt dışı şube için m.94 bildirim usulünü uygulamak yanlıştır.
• Yabancı derneklerin Türkiye'deki faaliyetini düzenleyen m.92 izin koşullarını Türk derneklerinin yurt dışı faaliyetine uygulamak yanlıştır.
• Uluslararası faaliyeti tüzük amacıyla bağlantısız biçimde yorumlayıp serbest saymak hatalıdır; faaliyetin amaçla ilişkisi aranmalıdır.
• Yurt dışındaki bir kuruluşa üyelik için m.93'ün yerleşme hakkı koşulunu aramak yanlıştır; bu koşul Türk derneğinin yurt dışı üyeliğinde değil, yabancıların Türkiye'de dernek kurmasında söz konusudur.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Derneklerin uluslararası faaliyette bulunabilmesi ve yurt dışında şube açabilmesi, Dernekler Kanunu'nun ilgili hükmü ile birlikte izin verilmiş hak olarak değerlendirilmektedir.
• Madde metni ile yabancı derneklerin Türkiye'deki faaliyetine ilişkin m.92 ayrı tutulmakta, bu ayrım yorumda gözetilmektedir.

Nasıl ispat edilir?

• Uluslararası faaliyetin tüzük amacına uygun olduğunu ileri süren dernek, faaliyet belgeleri ve tüzük hükmü ile bunu ispatlar.
• Yurt dışında şube açılmasına ilişkin dernek genel kurul kararı ve yönetim kurulu kayıtları, şube açma işleminin geçerliliğini gösteren belgelerdir.
• Yurt dışında üyelik varlığını ileri süren dernek, yabancı kuruluşun üyelik belgesi ve kuruluşun yabancı hukuktaki varlığını gösteren resmi belge ile ispatlar.
• Faaliyetin amaç dışı olduğunu ileri süren taraf, bu iddiayı tüzük ve faaliyet kayıtlarıyla ispatlar.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.92: Yabancı derneklerin Türkiye'de faaliyet, şube açma ve üst kuruluş kurma işlemlerini düzenler; m.91 ile karşılaştırıldığında bu alanın Türk derneklerinden ayrı tutulduğunu gösterir.
• 4721 m.93: Türkiye'de yerleşme hakkı sahibi yabancı gerçek kişilerin dernek kurma ve üye olma hakkını düzenler; m.91'deki uluslararası üyelik hükmü ile birlikte okunur.
• 4721 m.94: Türkiye'de şube açılmasının usulünü düzenler; m.91'deki yurt dışı şubeden ayrılması gereken iç düzen kuralıdır.
• 4721 m.90: Derneğin amacını ve tüzüğü düzenler; m.91'deki faaliyetin tüzük amacına bağlı olması ilkesi buradan kaynaklanır.
• 4721 sayılı Kanun: Dernek kavramı, tüzel kişilik ve dernek organları bakımından m.91'in bağlı olduğu genel çerçeveyi oluşturur.

Madde, yabancı derneklerin Türkiye'de faaliyette ve işbirliğinde bulunmalarını, şube açmalarını, üst kuruluş kurmalarını ve kurulmuş üst kuruluşlara katılmalarını izne bağlayan hükmü düzenler. Madde, Dışişleri Bakanlığının görüşü alınmasını ve İçişleri Bakanlığının iznini öngörür. Uygulama, Türkiye'de kurulmuş ya da yabancı ülkede kurulmuş yabancı dernekler bakımından geçerlidir. Madde, Türkiye'de kurulan derneklerin yurt dışında faaliyet, şube ve üyelik serbestisini düzenlemez (m.91). Madde, yabancı gerçek kişilerin dernek kurma ve üye olma ehliyetini düzenlemez (m.93). Dernek dışındaki kar amacı gütmeyen kuruluşların bu hükümden yararlanıp yararlanamayacağı ve izin işleminin Dernekler Kanunu'ndaki ayrıntıları da bu maddenin kapsamı dışındadır.

Yabancı dernekler: hangi kavramlar bilinmeli?

Yabancı dernek

Yabancı bir devletin hukukuna göre kurulmuş ve orada tüzel kişilik kazanmış dernek niteliğindeki kuruluşlardır. Türkiye'de kurulmuş dernekler bu kavramın dışındadır.

Faaliyet ve işbirliği

Yabancı derneğin Türkiye'de amacına yönelik etkinlik yürütmesi ve yerli kuruluşlarla ortak çalışma yapmasıdır. Bu faaliyetlerin izne tabi olması, bunların Türkiye'de sürekli bir örgütlenme olarak yürütülmesi halinde anlam kazanır.

Şube

Yabancı derneğin Türkiye'de kurduğu, merkezine bağlı ve onun adına örgütlenen birimdir. Şube açılması izne tabidir.

Üst kuruluş

Birden fazla dernek veya kuruluşun bir araya gelmesiyle oluşan federasyon ya da konfederasyon türü yapıdır. Yabancı derneklerin Türkiye'de üst kuruluş kurması ve mevcut üst kuruluşlara katılması izne tabidir.

Dışişleri Bakanlığının görüşü

İznin verilmesinden önce alınması zorunlu olan, dış ilişkiler bakımından değerlendirme niteliğindeki görüştür. Bu görüş izin makamını bağlayıcı nitelikte değildir; maddede izin İçişleri Bakanlığınca verilir.

Yabancı dernekler: hangi şartlar aranır?

• Yabancı derneğin, Türkiye'de faaliyette ve işbirliğinde bulunmak, şube açmak, üst kuruluş kurmak ya da kurulmuş bir üst kuruluşa katılmak istemesi gerekir.
• Bu faaliyetlerden her biri için İçişleri Bakanlığından izin alınması zorunludur.
• İzin işleminden önce Dışişleri Bakanlığının görüşü alınmalıdır.
• Yabancı derneğin, Türkiye'de yapacağı faaliyetin ve kuracağı yapının bir dernek amacıyla bağlantılı olması gerekir.
• İzin alınmaksızın bu faaliyetlerin yürütülmesi, madde kapsamında yasaklanmış bir eylem olarak kabul edilir.

Yabancı dernekler: hangi sonuçları doğurur?

• Yabancı dernek, İçişleri Bakanlığının izni olmadan Türkiye'de faaliyette ve işbirliğinde bulunamaz.
• İzin alınmadan şube açılamaz ve üst kuruluş kurulamaz ya da kurulmuş bir üst kuruluşa katılınamaz.
• Dışişleri Bakanlığının görüşü alınmadan verilen izin, usul eksikliği taşır ve hukuka aykırılık tartışması doğurur.
• İzin verilirse yabancı dernek, izin kapsamındaki faaliyetleri Türkiye'de yürütebilir ve şube açabilir.
• İzin verilmezse yabancı dernek bu faaliyetleri yürütemez; buna rağmen yapılan işlemlerin hukuki geçerliliği ayrı değerlendirmeye tabidir.
• Madde, Türkiye'de kurulmuş dernekler için izin şartı getirmez.

Yabancı dernekler: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Yabancı derneklerin üye olmak için de İçişleri Bakanlığı izni gerektiğini saymak; bu şart m.92 değişikliğiyle üyelik bakımından kaldırılmıştır, yalnız faaliyet, şube ve üst kuruluş işlemleri izne bağlıdır.
• Dışişleri Bakanlığının görüşünü izin makamının yerine geçen bağlayıcı karar saymak; görüş alınması zorunludur, izni İçişleri Bakanlığı verir.
• Madde metnindeki karşılıklılık ve uluslararası işbirliği yararı koşullarını, değişiklikten önceki eski metinden alınarak güncel hükme eklemek; mevcut metinde bu koşullar yer almamaktadır.
• Madde hükmünü Türkiye'de kurulmuş dernekler için de uygulamak; m.92 yalnız yabancı dernekleri kapsar.
• Yabancı gerçek kişilerin dernek kurma ehliyetini m.92'den çıkarmak; bu konu m.93 kapsamındadır.

Nasıl ispat edilir?

• İzin ve Dışişleri Bakanlığı görüşünün alınması hususunda ispat yükü, izin alarak faaliyet yürüttüğünü ileri süren yabancı derneğe aittir; izin belgesi ve görüş yazısı bu konudaki temel delillerdir.
• Yabancı derneğin Türkiye'de faaliyet yürüttüğü iddiası, izin olmaksızın yürütüldüğünü ileri süren taraf tarafından yazılı ve fiili delillerle ispatlanabilir.
• Yabancı derneğin tüzel kişiliğinin ve kuruluş hukukunun yabancı devlet belgeleriyle ispatlanması gerekir.
• Karşı taraf, faaliyetin izin kapsamında olduğunu ya da izne tabi olmayan bir işbirliği niteliğinde bulunduğunu savunursa bu savunmayı ispatla yükümlüdür.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.91: Türkiye'de kurulmuş derneklerin yurt dışında faaliyet, şube açma ve üye olma serbestisini düzenler; m.92 ise bunun yabancı dernekler bakımından izne tabi tutulmuş karşılığıdır.
• 4721 m.93: Yabancı gerçek kişilerin Türkiye'de dernek kurabilmesi ve üye olabilmesi için aranan ikamet koşulunu düzenler; m.92 ile tüzel yabancı kuruluşlar ayrılır.
• 4721 m.90: Derneklerin faaliyetinin genel sınırlarını ve kamu hukukundan doğan izne bağlı faaliyetlerin saklılığını belirler; m.92 bu çerçevede uygulanır.
• 4721 m.56: Derneğin tanımını ve tüzel kişiliğini düzenler; yabancı derneğin bu maddede hangi kuruluş olduğunu anlamak için referanstır.

TMK m.93, Türkiye'de yerleşme hakkına sahip yabancı gerçek kişilerin dernek kurma ve kurulmuş derneklere üye olma ehliyetini düzenler; onursal üyelik için ikametin aranmayacağını belirtir. Hüküm yalnızca yabancı gerçek kişilere ilişkindir; yabancı dernekler ve yabancı tüzel kişiler bakımından uygulanmaz. Maddenin düzenlemediği konular: derneğin kurulabilmesi için genel koşullar, yani fiil ehliyeti ve dernek kurma hakkı (m.57); derneğin tanımı ve amacı (m.56); yabancı derneklerin Türkiye'de faaliyet ve şube açma izni (m.92); dernek tüzüğünün zorunlu unsurları (m.58). Yabancıların kurucu üye olabilmesinde ayrıca Dernekler Kanunu'nun ilgili kısıtlamaları saklıdır.

Yabancıların dernek kurma hakkı: hangi kavramlar bilinmeli?

Yerleşme hakkı

Yabancının Türkiye'de sürekli oturma hakkına dayanarak ikamet edebilmesi anlamına gelir. Madde, yabancı için dernek kurma ve üye olma ehliyetinin bu hakka bağlandığını söyler.

Onursal üyelik

Derneğin tüzüğünde yer alan, genellikle manevi nitelikte olan ve ikamet koşuluna bağlı olmayan üyelik türüdür. Yabancının Türkiye'de yerleşme hakkı bulunmasa da bu sıfatı kazanabilmesi maddede açıkça kabul edilmiştir.

Yabancı gerçek kişi

Türk vatandaşlığı bulunmayan gerçek kişidir. Maddedeki ehliyet sınırlaması yalnızca bu kişiler için geçerlidir.

Yabancıların dernek kurma hakkı: hangi şartlar aranır?

• Dernek kurucusu olacak ya da üye olacak kişinin yabancı gerçek kişi olması gerekir.
• Yabancı kişinin Türkiye'de yerleşme hakkına sahip olması gerekir; yalnızca geçici ikamet izni bu koşulu karşılamaz.
• Kurucu üye veya asli üye olunacaksa, Türk vatandaşlarında aranan genel koşulların (fiil ehliyeti ve Dernekler Kanunu'ndaki kısıtlamaların bulunmaması) da yabancı için sağlanması gerekir.
• Onursal üyelik söz konusuysa yerleşme hakkı koşulu aranmaz.

Yabancıların dernek kurma hakkı: hangi sonuçları doğurur?

• Türkiye'de yerleşme hakkına sahip yabancı gerçek kişi, Türk vatandaşları gibi dernek kurabilir ve kurulmuş derneklere üye olabilir.
• Yerleşme hakkı bulunmayan yabancı gerçek kişi, dernek kuramaz ve asli üye olarak katılamaz.
• Yerleşme hakkı bulunmayan yabancı, onursal üye olarak derneğe katılabilir.
• Yerleşme hakkı bulunmayan yabancının kurucu üye olarak yer aldığı dernek kurulumu, gerekli kurucu sayısına bu kişinin katılımı olmadan ulaşılabiliyorsa geçerli olabilir; aksi halde dernek tüzel kişilik kazanamaz.
• Yabancının kurucu ya da üye olarak dernekte yer alması için gerekli olan başka koşullar, örneğin Dernekler Kanunu'ndaki kısıtlamalar, saklıdır.
• Madde bir emredici hüküm niteliğindedir; dernek tüzüğü bu ehliyet sınırını genişletemez ya da daraltamaz.

Yabancıların dernek kurma hakkı: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Yabancının yalnızca geçici ikamet izninin bulunmasını yerleşme hakkı yerine saymak; yerleşme hakkı ile ikamet izni aynı şey değildir.
• Onursal üyelik için de yerleşme hakkı aramak; madde açıkça bu koşulu onursal üyelik için aramamaktadır.
• Yerleşme hakkı olmayan yabancının kurucu sayısına dahil edilerek dernek kuruluşunun geçerli sayılması; bu kişinin katılımı olmadan gerekli sayıya ulaşılmadıkça dernek tüzel kişilik kazanamaz.
• Yabancı gerçek kişi ile yabancı derneği karıştırmak; m.93 yalnızca gerçek kişilere, yabancı dernekler m.92 kapsamına girer.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yabancı kişinin yerleşme hakkı bulunup bulunmadığı, derneğe kurucu olarak katılım sırasında belgeyle kontrol edilir; yalnızca geçici ikamet izni yeterli sayılmamaktadır.
• Yabancının kurucu üye olarak katılmadığı durumda gerekli yedi kurucu sayısına ulaşılabiliyorsa dernek tüzel kişilik kazanır; yerleşme hakkı olmayan yabancı kurucu sayısına dahil edilmez.

Nasıl ispat edilir?

• Yabancının dernek kurucusu ya da asli üyesi olduğunu ileri süren taraf, kişinin Türkiye'de yerleşme hakkına sahip olduğunu ikamet belgesiyle ispatlar.
• Yerleşme hakkının bulunmadığını ileri süren taraf bu savını resmi kayıt ve ikamet bilgileriyle ortaya koyar.
• Onursal üyelik iddiasında, yerleşme hakkı koşulu aranmadığı için bu iddianın ispatı yalnızca üyelik sıfatını gösteren tüzük ve kayıtlarla yapılır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.56: Derneğin tanımını ve en az yedi kişi şartını verir; yabancı kişilerin bu sayıya dahil edilmesinde m.93 ile birlikte okunur.
• 4721 m.57: Dernek kurma hakkını ve fiil ehliyeti şartını düzenler; m.93 bu genel ehliyete yerleşme hakkı koşulunu ekler.
• 4721 m.92: Yabancı derneklerin Türkiye'de faaliyet ve şube açma izni için Dışişleri ve İçişleri Bakanlıklarının görüşünü düzenler; m.93 ile ayrılır.
• 4721 m.58: Dernek tüzüğünde üyelik koşullarının yer alabileceğini ve bunların emredici hükümlere aykırı olamayacağını belirtir.

TMK m.94, dernekler bakımından şube açılmasının genel kurul kararına bağlanmasını ve şube kuruluş bildiriminin kimin tarafından, hangi makama verileceğini düzenler. Şube kuruluş bildiriminin içeriği ve gerekli belgeler yönetmelikle gösterilir. Hüküm, tüzel kişiliği bulunan dernekler için geçerlidir; şubenin kendi tüzel kişiliği yoktur. Şubenin organlarını ve bu organlara uygulanacak hükümleri (m.95), yabancı derneklerin şube açmasını (m.92), derneğin kuruluş bildirimini ve tüzel kişilik kazanmasını (m.59-60) düzenlemez. Şubenin tüzüğe bağlanma zorunluluğu ve şube yönetiminin seçimi de bu maddenin kapsamı dışındadır.

Kuruluşu: hangi kavramlar bilinmeli?

Şube

Derneğin merkezinden ayrı bir yerde faaliyet göstermek üzere açtığı, derneğin bir parçası olan birimdir. Şubenin ayrı bir tüzel kişiliği bulunmaz; hukuki işlemleri dernek adına yapılır.

Kurucular kurulu

Dernek yönetim kurulunca şube açmak üzere yetkilendirilen, en az üç kişiden oluşan topluluktur. Bu kurul şube kuruluş bildirimini ve belgeleri verir.

Şube kuruluş bildirimi

Şubenin açıldığını şube açılacak yerin en büyük mülki amirine bildiren belgedir. İçeriği yönetmelikte gösterilir.

En büyük mülki amir

Şube açılacak yerdeki il ya da ilçe düzeyinde en üst idari makamdır. Bildirimin ve belgelerin verileceği makamdır.

Genel kurul kararı

Derneğin üyelerinden oluşan en üst organın şube açılmasına ilişkin aldığı karardır. Şube açılmasının ön koşuludur; yönetim kurulunun kendi başına karar vermesi bu kapsamda değildir.

Kuruluşu: hangi şartlar aranır?

• Derneğin şube açmasına gerek görülen bir yer bulunmalıdır; şube açma kararı bu takdirde verilebilir.
• Şube açılması için dernek genel kurulunun karar alması gerekir.
• Dernek yönetim kurulunun, en az üç kişilik bir kurucular kuruluna şube açma yetkisi vermesi gerekir.
• Kurucular kurulu, şube açılacak yerin en büyük mülki amirine şube kuruluş bildirimini vermelidir.
• Kurucular kurulu, bildirimle birlikte yönetmelikte gösterilen gerekli belgeleri de vermelidir.

Kuruluşu: hangi sonuçları doğurur?

• Genel kurul kararı ve gerekli bildirim yapılırsa dernek şube açmış olur; şube açılışı dernek adına gerçekleşir.
• Kurucular kurulu, yalnız yönetim kurulunun yetki verdiği kişilerden oluşabilir; yetkisiz kişilerin verdiği bildirim bu maddeye uygun sayılmaz.
• Şube kuruluş bildirimi ve belgeler, yönetmelikte gösterilen içerik ve nitelikte olmalıdır; eksik bildirim işlemi tamamlamaz.
• Şubenin ayrı tüzel kişiliği olmadığından, şube kendi adına taşınmaz edinemez ya da dava açamaz; bu işlemler dernek adına yapılır.
• Genel kurul kararı alınmadan açılan şube, maddenin öngördüğü açılış koşulunu taşımaz.

Kuruluşu: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Yönetim kurulu kararını genel kurul kararı yerine koymak; şube açılışında her iki kararın da bulunması gerektiğini gözden kaçırmak.
• Şubeye ayrı tüzel kişilik atfetmek; şubenin dava ehliyeti ve taşınmaz edinme yetkisini dernekten bağımsız değerlendirmek.
• Kurucular kurulunun üç kişiden az olabileceğini düşünmek; en az üç kişi şartını uygulamamak.
• Şube kuruluş bildirimini dernek kuruluş bildirimiyle karıştırmak ve tüzel kişilik doğduğunu sanmak.
• Şube açılışında gerekli belgelerin yönetmelikte belirtilen içeriğini kontrol etmemek.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yüksek mahkeme kararlarında, şubenin ayrı tüzel kişiliği olmadığı ve şube açılmasının genel kurul kararıyla mümkün olduğu kabul edilmektedir. (8. Hukuk Dairesi, 2018/10704 E., 2019/2308 K., 05.03.2019; 8. Hukuk Dairesi, 2018/12464 E., 2019/363 K., 15.01.2019)
• Şube açılışında genel kurul kararının yanı sıra, açılan şubenin zorunlu organlarının seçilmesi gerektiği uygulamada tartışılmış ve bu yükümlülüğün m.95 kapsamında değerlendirildiği kabul edilmiştir. (22. Hukuk Dairesi, 2015/10624 E., 2015/13237 K., 13.04.2015)

Nasıl ispat edilir?

• Şubenin açıldığını iddia eden taraf, genel kurul kararını ve yönetim kurulunun kurucular kuruluna verdiği yetki kararını yazılı belgeyle ispatlamakla yükümlüdür.
• Şube kuruluş bildiriminin mülki amirliğe verildiği, mülki amirliğin kayıt ve alındı belgesi ile ispat edilir.
• Kurucular kurulunun en az üç kişiden oluştuğu, bu kişilerin isimleri ve yetki belgesi üzerinden gösterilir.
• Genel kurul kararının usulüne uygun alındığını iddia eden taraf, toplantı tutanağını ve çağrı belgelerini sunmalıdır; karşı taraf bunların eksik olduğunu iddia ederse aksini ispat yükü ona geçmez, iddiayı ileri süren taraf ispat eder.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.95: Şube açıldıktan sonra her şubede genel kurul, yönetim kurulu ve denetleme kurulu veya denetçi bulunmasını zorunlu kılar. m.94 şubenin açılışını, m.95 ise açıldıktan sonraki organlarını düzenler.
• 4721 m.59: Dernek kuruluş bildirimini ve tüzel kişiliğin kazanılmasını düzenler. Şube kuruluş bildirimi bu mekanizmadan ayrıdır; m.94 şubeye tüzel kişilik vermez.
• 4721 m.92: Yabancı derneklerin Türkiye'de şube açmasını izne bağlar. m.94 yalnız Türk derneklerinin şube açmasını düzenler.
• 4721 m.96: Federasyonların kuruluşunu düzenler; federasyon ile şube birbirinden ayrı kurumlardır.

Madde, dernek şubelerinde bulunması zorunlu organları belirler: genel kurul, yönetim kurulu ile denetim kurulu veya denetçi. Ayrıca bu organların görev ve yetkileri ile şubelere ilişkin diğer hususların Türk Medeni Kanunu hükümlerince düzenleneceğini öngörür. Madde, derneğin merkez organlarının kurulmasına değil, şubelerin organ yapısına uygulanır ve şubenin şirket ya da dernek merkezinin yetkilerini belirlemez. Şube açılış usulü (m.94), dernek merkez organlarının görev ve yetkileri (m.73 vd.), federasyonlar (m.101 vd.) ve şubenin genel kurul toplantısına ilişkin ayrıntılı kurallar bu maddede düzenlenmez; bunlar ilgili kanun maddelerinde yer alır. Madde metninde yalnızca organ zorunluluğu ve yetki düzenine yollama bulunur.

Şubenin organları ve uygulanacak hükümler: hangi kavramlar bilinmeli?

Şube

Derneğin merkezine bağlı olarak belirli bir yerde faaliyet gösteren birimdir. Şubenin tüzel kişiliği bulunmaz; bu nedenle dava ehliyeti ve kendi adına hak edinme gücü yoktur, ilişkiler merkez derneğe aittir.

Zorunlu organ

Kanun gereği bulunması zorunlu olan organdır. Zorunlu organın oluşmaması veya kaybı, tüzel kişinin fiil ehliyetini etkiler.

Denetçi

Şubenin denetim işlevini denetim kurulu yerine tek kişi olarak yerine getiren kişidir. Madde, denetim kurulu ile denetçi arasında seçimlik bir tercih tanır; ikisinden birinin bulunması yeterlidir.

Şubenin organları ve uygulanacak hükümler: hangi şartlar aranır?

• Şubenin, dernek merkezinin genel kurul kararıyla ve tüzüğe uygun biçimde açılmış bir birim olması gerekir.
• Şubede genel kurulun bulunması zorunludur.
• Şubede yönetim kurulunun bulunması zorunludur.
• Şubede denetim kurulu veya denetçinin bulunması zorunludur; bu ikisinden birinin bulunması yeterlidir.
• Bu organların görev ve yetkileri, şubelere ilişkin diğer hususlar Türk Medeni Kanunu hükümlerine göre belirlenir.

Şubenin organları ve uygulanacak hükümler: hangi sonuçları doğurur?

• Şubede genel kurul, yönetim kurulu ile denetim kurulu veya denetçi bulunmazsa şube zorunlu organ eksikliği ile karşı karşıya kalır.
• Zorunlu organın bulunmaması geçici ise organın yeniden oluşturulması beklenir; kalıcı olursa, tüzel kişinin fiil ehliyetinin kaybı ve sona erme riski doğabilir.
• Şubenin organları, görev ve yetkilerini Türk Medeni Kanunu hükümlerine göre kullanır; tüzükte bu konularda yapılan düzenlemeler bu çerçevede geçerlidir.

Şubenin organları ve uygulanacak hükümler: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Şubede yalnızca yönetim kurulu bulunmasının yeterli olduğunu kabul etmek; genel kurul ve denetim organının da zorunlu olduğunu gözden kaçırmak.
• Denetim kurulu ile denetçiyi birlikte aranması gereken organlar saymak; maddede ikisinden birinin bulunması yeterlidir.
• Şubenin kendi tüzel kişiliğinin bulunduğunu varsaymak ve şubeyi dava ehliyeti olan taraf göstermek.
• Zorunlu organların görev ve yetkilerinin tüzük veya kanun dışında başka bir organa devredilebileceğini kabul etmek.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Şubenin tüzel kişiliği bulunmadığından, şube organlarının aldığı kararların ve yaptığı işlemlerin sonuçları dernek tüzel kişiliğine yüklenir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/3567 E., 2023/2770 K., 31.05.2023)
• Dernek tüzüğünde zorunlu organların yanında seçimlik organlara yer verilmesi mümkündür; ancak zorunlu organların yetkisi bu organlara tam olarak devredilemez. (2. Hukuk Dairesi, 2023/2906 E., 2023/2613 K., 23.05.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Şubenin zorunlu organlarının varlığını iddia eden taraf, şubenin açılış kararını, bildirim belgesini ve organların seçildiğine dair tutanakları ibraz etmekle yükümlüdür.
• Organların oluşumu, kuruluş bildirimi ve tüzük gibi yazılı belgelerle ispatlanır.
• Şube organlarının bulunmadığını ileri süren taraf, organların oluşmadığını ya da kaybedildiğini göstermek zorundadır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.72: Dernek organlarının genel kurul, yönetim kurulu ve denetleme kurulu olarak sayıldığı ve seçimlik organların eklenebileceği hükmüdür; bu madde şubelere de aynı yapının uygulanmasını sağlar.
• 4721 m.94: Şubenin genel kurul kararıyla ve gerekli bildirimle açılmasını düzenler; şube organlarının kurulabilmesi için ön koşuldur.
• 4721 m.73: Genel kurulun derneğin en üst organı olduğunu ve görev ve yetkilerini düzenler; şube genel kurulunun yetkileri bu hükme göre belirlenir.

TMK m.96, federasyonların kuruluş koşullarını, tüzük zorunluluğunu ve tüzel kişiliğin kazanılma yolunu düzenler. Federasyon kurabilecek derneklerin sayısı, kuruluş amacının ortaklığı ve kuruluş bildirimi ile tüzük ve belgelerin en büyük mülki amire verilmesi bu maddenin konusudur. Kurucuların hangi kişiler olabileceği, federasyonun amacının hangi alanda olabileceği ve federasyonun iç organları bu maddede düzenlenmez. Konfederasyonların kuruluşu (m.97), federasyon ve konfederasyonlara uygulanacak Dernekler Kanunu hükümleri (m.98), dernek üyesi olma ve temsil (m.98 ile ilgili düzenlemeler) bu maddenin dışındadır. Federasyonun sona ermesi ve üye sayısının düşmesi gibi hallerin usulü de bu maddede yer almaz.

Federasyon: hangi kavramlar bilinmeli?

Federasyon

Kuruluş amaçları aynı olan en az beş derneğin, amaçlarını gerçekleştirmek üzere üye sıfatıyla bir araya gelmesiyle oluşan dernek üst kuruluşudur. Federasyonun üyeleri gerçek kişi değil derneklerdir.

Kuruluş amaçlarının aynılığı

Federasyonu oluşturan derneklerin tüzüklerinde gösterdikleri amacın aynı olmasıdır. Amaçlar benzer olmakla yetinilmez, aynı olması aranır.

Üye sıfatıyla bir araya gelme

Derneklerin federasyonun üyesi olarak katılmasıdır. Bu ilişki sürekli bir üyelik ilişkisi doğurur ve sayılan derneklerin federasyon bünyesinde yer almasını ifade eder.

Federasyon tüzüğü

Her federasyonun sahip olması zorunlu olan, örgütlenmesini ve işleyişini belirleyen yazılı metindir. Tüzük olmadan federasyon kurulamaz.

Tüzel kişilik kazanma

Federasyonun kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin yerleşim yerinin en büyük mülki amirine verilmesiyle kendi adına hak ve borç sahibi olabilme niteliğine kavuşmasıdır. Bu tescil tarzı bir kayıt yerine bildirim esasına dayanır.

Federasyon: hangi şartlar aranır?

• Federasyonun en az beş derneğin bir araya gelmesiyle kurulması gerekir; beşten az dernekle federasyon kurulamaz.
• Bir araya gelen derneklerin kuruluş amaçlarının aynı olması gerekir.
• Derneklerin amaçlarını gerçekleştirmek üzere üye sıfatıyla birleşmiş olması gerekir.
• Federasyonun bir tüzüğünün bulunması gerekir.
• Tüzel kişiliğin doğması için kuruluş bildiriminin, tüzüğün ve gerekli belgelerin yerleşim yerinin en büyük mülki amirine verilmiş olması gerekir.

Federasyon: hangi sonuçları doğurur?

• Beş dernekten az dernekle kurulan birliğe federasyon adı verilemez ve tüzel kişilik kazanamaz.
• Kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgeler en büyük mülki amire verilmeden federasyonun tüzel kişiliği doğmaz.
• Tüzel kişilik kazanan federasyon, kendi adına hak edinebilir ve borç altına girebilir; üyelerinden ayrı bir hukuki varlık olur.
• Tüzük zorunlu olduğundan tüzüksüz kurulan federasyon, bu maddeye uygun kurulmuş sayılmaz.

Federasyon: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Federasyonu konfederasyonla karıştırmak; üye sayısının beş yerine üç olarak alınması, çünkü konfederasyonda eşik üç federasyondur.
• Amaçların benzer olmasını yeterli saymak; madde kuruluş amaçlarının aynı olmasını aradığı için benzerlik yetmez.
• Tüzel kişiliği tüzük onayıyla değil yalnızca bildirimle kazanılacağını unutup mahkeme tescilini aramak; madde bildirim ve belgelerin mülki amire verilmesini yeterli görmektedir.
• Tüzüğü bulunmayan federasyonu geçerli kabul etmek; her federasyonun tüzüğü bulunması zorunludur.
• Şube kuruluşunu federasyonla aynı usulde değerlendirmek; şube derneğin organı olup ayrı bir tüzel kişilik kazanmaz.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Danıştay kararlarında federasyonların kuruluşunun en az beş derneğin üye sıfatıyla bir araya gelmesine ve her federasyonun bir tüzüğünün bulunmasına bağlı olduğu, bu kuralın madde metnine dayandığı yorumu benimsenmektedir. (Danıştay 2. Daire Başkanlığı, 2016/7184 E., 2018/714 K., 13.02.2018; 4. Daire, 2025/1526 E., 2025/1343 K., 04.03.2025)
• İdare Dava Daireleri Kurulu kararlarında da aynı kural, federasyonun kuruluş koşulu olarak anılmakta ve tüzüğün zorunlu olduğu vurgulanmaktadır. (İdare Dava Daireleri Kurulu, 2022/2099 E., 2022/2669 K., 03.10.2022; İdare Dava Daireleri Kurulu, 2022/2863 E., 2022/2675 K., 03.10.2022; İdare Dava Daireleri Kurulu, 2022/7 E., 2022/826 K., 14.03.2022)
• Danıştay İçtihatları Birleştirme Kurulunun bir kararı, federasyon kuruluşuna ilişkin atıfta bulunduğu m.96 hükmü ile birlikte değerlendirilmektedir. (İdare Dava Daireleri Kurulu, 2025/302 E., 2025/1173 K., 28.05.2025)

Nasıl ispat edilir?

• Federasyonun kuruluşunu ileri süren taraf, bir araya gelen derneklerin sayısının en az beş olduğunu ve bu derneklerin amaçlarının aynı olduğunu belgelerle ispatlamak zorundadır.
• Derneklerin amacı, dernek tüzüklerinden ve kuruluş bildirimlerinden ortaya konur; bu belgeler yazılı delil olarak esas alınır.
• Federasyonun tüzel kişilik kazandığını ileri süren taraf, kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin yerleşim yerinin en büyük mülki amirine verildiğini belgeyle ispatlamalıdır.
• Karşı taraf, derneklerden birinin amacının farklı olduğunu veya beşten az derneğin katıldığını ileri sürerse, bu savunmasını dernek tüzükleri ve üye listesiyle ispatlamalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.97: Konfederasyonların kuruluşunu düzenler; federasyon kuruluşuna paralel bir yapı kurar ancak üye sayısı ve üye türü farklıdır.
• 4721 m.98: Federasyon ve konfederasyonların bağlı oldukları üst kuruluşun genel kurulunda temsil edilmesini ve bu kuruluşlara uygulanacak Dernekler Kanunu hükümlerini düzenler.
• 4721 m.56: Tüzel kişilik kavramını tanımlar; federasyonun tüzel kişiliğinin genel çerçevesini oluşturur.
• 4721 sayılı Kanun: Tüzel kişilik ve dernek kavramlarının genel hükümlerini içerir; federasyona bu hükümler de uygulanır.

TMK m.97, konfederasyonun kuruluş koşullarını, tüzüğünü ve tüzel kişilik kazanma usulünü düzenler. Konfederasyonun en az üç federasyonun üye sıfatıyla bir araya gelmesiyle kurulacağını belirler; kuruluşa, tüzük zorunluluğuna ve kuruluş bildirimi ile belgelerin en büyük mülkî amire verilmesine bağlanan tüzel kişiliğe ilişkin hükümler içerir. Madde, derneklerin ve federasyonların kurulma koşullarına ilişkin hükümleri kapsamaz; bunlar m.96 ve m.56 kapsamındadır. Konfederasyon organlarının görev ve yetkileri, genel kurul toplantısı ve üyelik sürelerini düzenlemez (m.74 ve dernekler mevzuatı). Federasyonların tüzel kişilik kazanma usulü m.96'da, derneklerin dernek olma koşulları m.56 ve 57'de, dernek tüzüğünün içeriği m.58'de düzenlenmiştir. Konfederasyon üyeliğinin sona ermesi ve üye sayısının düşmesinin sonuçları da bu maddede yer almaz; bu konu 2860 sayılı Dernekler Kanunu'ndadır.

Konfederasyon: hangi kavramlar bilinmeli?

Konfederasyon

Kuruluş amaçları aynı olan en az üç federasyonun, amaçlarını gerçekleştirmek üzere üye sıfatıyla bir araya gelmesiyle kurulan üst kuruluştur. Üyeleri dernek değil federasyonlardır; doğrudan dernekleri üye alarak kurulan bir yapı bu tanıma girmez.

Federasyon

Kuruluş amaçları aynı olan en az beş derneğin bir araya gelmesiyle oluşan üst kuruluştur. Konfederasyonun üyesi olabilmesi için önce bu nitelikte bir federasyon olması gerekir; federasyonun kuruluş koşulları m.96'da düzenlenmiştir.

Kuruluş amaçlarının aynılığı

Üye federasyonların kuruluş amaçlarının aynı olmasını ifade eder. Bu koşul, konfederasyonun tek bir ortak amaç etrafında toplanmasını sağlar; amaçların benzer olması yeterli değildir.

Tüzel kişilik

Konfederasyonun, kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin yerleşim yerinin en büyük mülkî amirine verilmesiyle kazandığı hukuki statüdür. Tüzel kişilik kazanması, konfederasyonun kuruluşunu tamamlayan işlemdir.

En büyük mülkî amir

Konfederasyonun yerleşim yerinde bildirimin ve belgelerin verileceği idari makamdır. Bildirim ve belgelerin bu makama verilmesi, tüzel kişiliğin doğması için gerekli bir işlemdir.

Konfederasyon: hangi şartlar aranır?

• Konfederasyonu kuran federasyonların en az üç olması gerekir.
• Kuruluşa katılan federasyonların kuruluş amaçlarının aynı olması gerekir.
• Federasyonların, amaçlarını gerçekleştirmek üzere üye sıfatıyla bir araya gelmiş olması gerekir.
• Konfederasyonun bir tüzüğünün bulunması gerekir.
• Kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin konfederasyonun yerleşim yerinin en büyük mülkî amirine verilmiş olması gerekir.
• Tüzel kişiliğin doğması için yukarıdaki belgelerin verilmesi tamamlanmış olmalıdır.

Konfederasyon: hangi sonuçları doğurur?

• Üç veya daha fazla federasyonun kuruluş amaçları aynı olarak üye sıfatıyla bir araya gelir ve kuruluş bildirimi, tüzük ve belgeler en büyük mülkî amire verilirse konfederasyon tüzel kişilik kazanır.
• Kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin verilmesi tamamlanmadan konfederasyon tüzel kişilik kazanmaz.
• Üçten az federasyonla kurulan bir yapı bu madde anlamında konfederasyon sayılmaz ve tüzel kişilik kazanamaz.
• Konfederasyonun tüzüğü bulunmaması halinde tüzel kişilik kazanılmış sayılamaz.
• Madde, konfederasyon tüzüğünün içeriğini düzenlemediğinden, tüzüğün içeriğine ilişkin hükümler ayrı mevzuattan belirlenir.

Konfederasyon: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Konfederasyonu üç federasyon yerine beş dernek veya üç dernekle kurulabilir saymak; konfederasyon üyelerinin federasyon olduğunu gözden kaçırmak.
• Kuruluş amaçlarının aynı olması koşulunu atlayıp yalnızca federasyon sayısına bakmak.
• Tüzel kişiliği, tüzük ve bildirim eksik olsa bile kendiliğinden kazanılmış saymak; tüzel kişiliğin belgelerin verilmesiyle doğduğunu unutmak.
• Konfederasyon tüzüğünü isteğe bağlı görmek; tüzüğün zorunlu olduğunu atlamak.
• Federasyon kuruluşuna ilişkin m.96 hükmünü konfederasyona uygulamak ve beş dernek koşulunu konfederasyona taşımak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Konfederasyon kuruluşunda üye federasyonların kuruluş amaçlarının aynı olması aranmakta ve bu koşulun gerçekleşmediği kuruluşlar konfederasyon sayılmamaktadır. (13. Daire, 2022/693 E., 2024/2163 K., 14.05.2024; İdare Dava Daireleri Kurulu, 2020/604 E., 2020/3464 K., 24.12.2020)
• Konfederasyonun bir tüzüğünün bulunmasının zorunlu olduğu kabul edilmektedir. (13. Daire, 2022/693 E., 2024/2163 K., 14.05.2024; İdare Dava Daireleri Kurulu, 2020/604 E., 2020/3464 K., 24.12.2020)
• Konfederasyonların kuruluşuna ilişkin hükümler, esnaf ve sanatkâr meslek kuruluşları gibi farklı üst kuruluş türlerine ilişkin mevzuatla birlikte değerlendirilmekte ve her kuruluşun kendi kanun hükmüne tabi olduğu kabul edilmektedir. (İdare Dava Daireleri Kurulu, 2020/147 E., 2020/1890 K., 19.10.2020)

Nasıl ispat edilir?

• Konfederasyonun tüzel kişiliğini ileri süren taraf, üç veya daha fazla federasyonun bulunduğunu ve bunların kuruluş amaçlarının aynı olduğunu ispatlamakla yükümlüdür; bu, federasyonların kuruluş bildirimleri ve tüzükleri ile ispatlanır.
• Konfederasyonun tüzel kişilik kazandığını ileri süren taraf, kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin en büyük mülkî amire verildiğini belgeyle ispatlamakla yükümlüdür; mülkî amirlik kayıtları bu konuda temel delildir.
• Konfederasyonun tüzüğünün bulunmadığını ileri süren karşı taraf bunu ispatlamakla yükümlüdür; tüzük olmadan tüzel kişiliğin kazanılmadığı savunması ise ilgili belgelerin eksikliğiyle desteklenir.
• Üye federasyonların sayısının üçten az olduğunu ileri süren taraf, bunu federasyonların kuruluş belgeleriyle ispatlar.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.96: Federasyonların kuruluşunu düzenler; konfederasyonun üyesi olan federasyonun hangi koşullarla kurulduğunu gösterir. Konfederasyon kuruluşunun ön koşulu olan federasyon yapısını belirler.
• 4721 m.98: Konfederasyon ve federasyonların temsil ve dernek mevzuatının hangi hükümlerine tabi olacağını düzenler; konfederasyon üyelerinin genel kurulda temsiline ilişkin kuralları içerir.
• 4721 m.56: Dernek kavramını ve asgari yedi kişilik koşulu düzenler; konfederasyonu oluşturan federasyonların üyesi olan derneklerin niteliğini belirler.
• 4721 m.58: Dernek tüzüğünün zorunlu unsurlarını düzenler; konfederasyon tüzüğünün kanuna aykırı olamayacağı ilkesinin dayanağı olarak anılabilir.

Madde, dernekler ile federasyon ve konfederasyonların üst birliklerdeki temsilini düzenler: dernek ve federasyonların bağlı oldukları üst birliğin genel kurulunda en az üçer üyeyle temsil edilmesi ve temsilci üyelerin seçim usulü ile federasyon ve konfederasyonlara ilişkin diğer hususlarda kanunun genel hükümlerinin uygulanmasını kapsar. Madde, derneklerin iç organ yapısını, genel kurulun görev ve yetkilerini, temsilcilerin görev süresini ve üyelik koşullarını ayrıntılı düzenlemez. Dernek organlarının oluşumu ve genel kurulun işleyişi (m.69 vd.) ile tüzel kişiliğin genel hükümleri (m.47 vd.) bu maddede yer almaz. Derneklerin ve federasyonların kuruluşu, dağılması ve tasfiyesi ile üyelerin çıkarılması gibi konular da bu maddenin dışındadır.

Ortak hükümler: hangi kavramlar bilinmeli?

Federasyon

Birden fazla derneğin bir araya gelerek kurduğu üst birlik niteliğindeki tüzel kişiliktir. Madde bağlamında federasyonun üyeleri dernekler, federasyonun da üyesi olduğu üst birlik konfederasyondur.

Konfederasyon

Federasyonların bir araya gelerek oluşturduğu en üst düzeydeki birliktir. Madde, konfederasyonun genel kurulunda federasyonların temsil edilmesini öngörür.

Temsilci üye

Bağlı derneğin ya da federasyonun üst birlik genel kurulunda onu temsil etmek üzere seçilen kişidir. Temsilci, ilgili derneğin ya da federasyonun genel kurulunca seçilir; üst birliğin kendi organınca atanmaz.

Ortak hükümler: hangi şartlar aranır?

• Dernek veya federasyonun bağlı olduğu üst birliğin mevcut olması gerekir: dernekler federasyonda, federasyonlar konfederasyonda temsil edilir.
• Dernek, bağlı olduğu federasyonun genel kurulunda en az üç üye ile temsil edilmelidir.
• Federasyon, bağlı olduğu konfederasyonun genel kurulunda en az üç üye ile temsil edilmelidir.
• Temsilci üyeler, ilgili derneğin ya da federasyonun genel kurulu tarafından seçilmiş olmalıdır.

Ortak hükümler: hangi sonuçları doğurur?

• Derneğin federasyonda, federasyonun konfederasyonda en az üç üye ile temsil edilmemesi, temsil yapısının maddeye uygun kurulmadığı anlamına gelir ve bu durum dernek ya da federasyonun üst birlik organlarındaki temsilini etkiler.
• Temsilci üyelerin ilgili derneğin ya da federasyonun genel kurulunca seçilmemesi halinde, bu kişilerin üst birlik genel kurulundaki temsil yetkisi tartışmalı hale gelir.
• Federasyon ve konfederasyonlara ilişkin diğer hususlarda Kanunun ilgili hükümleri uygulanır; madde bu konularda özel bir düzenleme getirmez.

Ortak hükümler: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Temsilci seçiminin dernek genel kurulu yerine yönetim kurulu kararıyla yapıldığını varsaymak; madde açıkça ilgili derneğin ya da federasyonun genel kurulunu seçici organ olarak göstermektedir.
• Federasyon temsilinin dernek temsili ile aynı üst birlik kademesinde olduğunu sanmak; maddede federasyon konfederasyonda, dernek federasyonda temsil edilir.
• Üç üye şartını üst sınır gibi yorumlamak; madde 'en az üçer üye' ifadesiyle alt sınır koymaktadır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Mahkemelerin, dernek üyelerinin genel kurul kararıyla belirlenen temsilcilerin üst birlik genel kurulunda temsil yetkisini, madde 98 ve ilgili genel hükümler çerçevesinde değerlendirdiği kabul edilmektedir. (8. Hukuk Dairesi, 2022/573 E., 2023/4000 K., 03.07.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Dernek ya da federasyon adına temsilci olarak katılan kişinin temsil yetkisini ileri süren taraf, bu yetkinin ilgili genel kurul kararıyla seçildiğini ispatla yükümlüdür.
• Temsilcinin seçimine ilişkin en güvenilir delil, ilgili genel kurulun toplantı ve karar defteri ile seçim tutanağıdır; bu belgelerin bulunması halinde tanık beyanı ikincil kalır.
• Üst birliğin temsilci sayısı konusunda itiraz eden taraf, derneğin en az üç temsilci ile temsil edilmediğini ileri sürmekte, bu iddiayı üst birlik kayıtları ile ispatlamalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.96: Maddede anılan, derneklerin ve federasyonların bağlı oldukları üst birliklere ilişkin genel düzenlemeyle bağlantılıdır; madde 98 federasyon ve konfederasyon temsilini bu genel çerçeve içinde özelleştirir.
• 4721 m.83: Dernek genel kurulunun yetkisi ve temsilci seçimi bakımından, temsilcilerin genel kurul kararıyla seçilmesi kuralıyla ilgilidir.

Bu madde, derneklerin gelir kalemlerini sayarak tanımlar: üye ödentisi, dernek faaliyetleri sonucunda veya dernek malvarlığından elde edilen gelirler, bağış ve yardımlar. Madde, derneklerin hangi kaynaklardan mali kaynak elde edebileceğini belirler ve kanunda sayılan kalemler dışında gelir elde edilemeyeceğini ima etmez. Madde, gelirlerin hangi usul ve sınırlarla alınacağını düzenlemez; yardım ve bağış alma yasakları ile bankaya yatırma yükümlülüğü 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu ile 2860 sayılı Yardım Toplama Kanunu gibi özel düzenlemelerde, dernek gelirlerinin kullanım amacı ve dernek faaliyetlerinin sınırları ise Dernekler Kanunu hükümlerinde yer alır. Ticari faaliyetten doğan kazancın vergilendirilmesi ve dernekte tacir sayılma sonuçları madde kapsamında değildir.

Dernek gelirleri: hangi kavramlar bilinmeli?

Üye ödentisi

Derneğe üye olanların tüzük ve genel kurul kararlarına göre ödemekle yükümlü oldukları aidat niteliğindeki paralardır. Ödentinin miktarı ve ödeme usulü dernek tüzüğünde ya da genel kurul kararında belirlenir.

Dernek faaliyetinden elde edilen gelir

Derneğin tüzüğünde gösterilen faaliyetlerinin sonucunda sağlanan gelirlerdir. Bu gelirin kaynağı dernek faaliyetidir; üyelerin ödediği aidat ya da dışarıdan yapılan bağış bu kalemin içinde değerlendirilmez.

Malvarlığı geliri

Derneğin kendi malvarlığından, örneğin mülklerinden ya da sermaye değerlerinden elde ettiği gelirlerdir. Bu kalem, derneğin mevcut malvarlığının işletilmesinden doğan yararları kapsar.

Bağış ve yardım

Üçüncü kişilerin dernek yararına karşılık beklemeksizin yaptığı ayni veya nakdi katkılardır. Bağış ve yardımların alınabilmesi için kimlerden alınabileceği ayrıca sınırlandırılmıştır.

Dernek gelirleri: hangi şartlar aranır?

• Gelirin, maddede sayılan dört kalemden birine girmesi gerekir: üye ödentisi, dernek faaliyetinden elde edilen gelir, dernek malvarlığından elde edilen gelir ya da bağış ve yardım.
• Gelirin derneğin amacını gerçekleştirmesine hizmet edecek biçimde elde edilmesi ve kullanılması beklenir; bu amaç dışında kullanım madde kapsamında kabul edilmez.
• Bağış ve yardımın, kanun ve tüzük tarafından izin verilen bir kaynaktan gelmesi gerekir.

Dernek gelirleri: hangi sonuçları doğurur?

• Derneğin bu kalemlerden elde ettiği gelirler, derneğin tüzüğünde gösterilen amaç doğrultusunda kullanılabilir.
• Kanunda sayılmayan bir kaynaktan gelir elde edilmesi maddenin kapsamı dışında kalır ve bu gelirin hukuki durumu başka hükümlere göre belirlenir.
• Dernek gelirlerini tüzüğünde gösterilen faaliyetleri dışında kullanması veya bağışlaması, Medeni Kanun'un bu maddesiyle değil, aynı kanunun 99. maddesinin devamındaki ilgili hükümlerle ve Dernekler Kanunu ile sınırlandırılmıştır.

Dernek gelirleri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Derneğin ticari faaliyetten elde ettiği geliri bağış ya da üye ödentisi olarak nitelendirmek; bu gelir faaliyet geliri kalemine girer.
• Maddede sayılan kalemleri sınırlayıcı saymak; madde gelirin sadece bu kalemlerden oluşacağını söylemekle birlikte kanunda başka gelir kaynaklarının yasaklandığı anlamına gelmez.
• Madde 99'daki gelir kalemlerini, kuruluşlar için düzenlenmiş olan yardım alma yasakları ve bankaya yatırma yükümlülüğü ile karıştırmak; bu yasaklar madde metninde yer almaz.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Derneklerin amacına ulaşmak için ticari işletme işletmesi mümkündür ve bu durumda elde edilen gelir madde 99'daki faaliyet geliri kalemine girer; ancak derneğin tacir sayılması ve ticaret siciline tescil gibi sonuçlar ayrıca değerlendirilir. (Birinci Bölüm, 2021/179 E., 16.04.2025)

Nasıl ispat edilir?

• Gelirin hangi kalemden geldiğini iddia eden taraf, bunu makbuz, banka kaydı, üye ödenti listesi ya da faaliyet belgeleriyle ispatlar.
• Bağış veya yardımın kaynağının yasal sınır içinde olduğunu savunan dernek, bağışçının kimliğini ve bağış belgesini sunmak zorundadır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun: Dernek kavramını ve amacın ideal nitelikte olması gereğini düzenler; gelirlerin dernek amacıyla bağlantısını anlamak için temel çerçevedir.

TMK m.100, kamuya yararlı dernekler ile özel kanunlarla kurulan derneklere ilişkin özel hükümlerin genel dernek hükümlerinin önüne geçeceğini, yani bu tür derneklerin genel hükümlerden ayrılan özel rejimlerinin saklı kalacağını düzenler. Madde, dernekler hukukunun genel kurallarının (TMK m.56 vd.) kendi içinde özel kanun veya kamu yararı statüsüne tabi dernekler bakımından yedek nitelikte uygulanmasını öngörür. Kuralın muhatabı, bu niteliklere sahip dernekler ve onların kuruluş, işleyiş ile denetimine ilişkin ilişkilerdir. Madde, kamuya yararlı derneğin hangi koşullarla bu statüye girdiğini, özel kanunla kurulan derneklerin hangi kanunla düzenlendiğini ve bu derneklerin ayrıntılı rejimini düzenlemez. Ayrıca genel dernek kuruluşunu (m.56 vd.), dernek üyeliğini ve dernek organlarını da bu maddede aramak gerekmez; bunlar ilgili genel hükümlerde yer alır.

Saklı hükümler: hangi kavramlar bilinmeli?

Kamuya yararlı dernek

Faaliyetleri kamu yararına ve toplumun genel yararına yönelmiş, bu niteliği ilgili mevzuatça tanınan dernek türüdür. Madde bu niteliğin koşullarını tanımlamaz; bu statünün ayrı mevzuatta belirlendiğini ima eder.

Özel kanunla kurulan dernek

Kuruluşu ve işleyişi genel dernek hükümleri yerine, belirli bir özel kanunda düzenlenmiş dernektir. Genel kanun niteliğindeki TMK hükümleri bu derneklere, özel kanunda aksi düzenlenmediği ölçüde uygulanır.

Saklı kalma

Özel düzenlemenin genel hükümlerin uygulanmasını engellemeden önce gelmesi anlamına gelir. Özel hüküm varsa o uygulanır, yoksa genel dernek hükümleri devreye girer.

Saklı hükümler: hangi şartlar aranır?

• Derneğin kamuya yararlı dernek olarak tanınmış veya özel kanunla kurulmuş olması gerekir.
• Uyuşmazlık konusu hususta özel kanunda veya kamuya yararlı dernek mevzuatında ayrı bir hüküm bulunması gerekir.
• Özel hüküm bulunmayan hallerde genel dernek hükümlerinin (TMK m.56 vd.) uygulanması gerekir.

Saklı hükümler: hangi sonuçları doğurur?

• Kamuya yararlı dernek veya özel kanunla kurulan dernek hakkında özel hüküm varsa o hüküm uygulanır.
• Özel hüküm bulunmayan konularda TMK'nin genel dernek hükümleri uygulanır.
• Özel mevzuatın TMK ile çelişen bir hükmü bulunduğunda, madde özel hükmün saklı kalacağını söylediğinden özel hüküm esas alınır.

Saklı hükümler: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Kamuya yararlı derneklere de genel dernek hükümlerini aynen uygulamak, özel mevzuat hükmünü gözden kaçırmak.
• Özel kanunla kurulan derneği genel dernek olarak değerlendirmek ve TMK hükümlerini özel kanunun önüne koymak.
• Madde metninde süre veya tutar bulunmadığı halde ilgili özel mevzuattaki süreleri bu maddeye bağlamak.

Nasıl ispat edilir?

• Özel rejimin uygulanacağını ileri süren taraf, derneğin kamuya yararlı dernek olduğunu veya özel kanunla kurulduğunu belgeyle ispatlamalıdır.
• Kamuya yararlı statünün kaynağı olan karar veya özel kanun metni, dernek niteliğinin tespitinde temel belgedir.
• Özel bir hükmün bulunmadığını ileri süren taraf, ilgili mevzuatın taranmasıyla boşluğun varlığını göstermelidir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun m.56: Derneklerin genel kuruluş ve tüzel kişilik hükümlerini düzenler; m.100, özel rejime tabi derneklerde bu genel hükümlerin yerini özel kurallara bırakır.