Umumi mağazalar, makbuz senedi ve varant

Bu madde, makbuz senedi ve varant düzenleme yetkisi bulunan "umumi mağaza" kavramını tanımlar ve bu mağazaların kuruluş iznini düzenler. Ayrıca umumi mağazaların kuruluş usul ve esaslarının, kabul edilecek mal ve hububat cinslerinin, henüz gümrüklenmemiş malları kabul yetkisinin şartlarının ve gümrük denetiminin özel kanunda düzenleneceğini belirtir. Kişisel kapsamı, umumi mağazayı işleten tüzel kişiler ile bu mağazalarla yapılan saklama işlemleridir. Madde, makbuz senedi ve varantın hukuki sonuçlarını (mülkiyet ve rehin devri) düzenlemez (ilgili hükümler m.834 ve m.835 ile TMK m.980 kapsamındadır). Umumi mağazaların iş ve işlemlerine ilişkin ayrıntılı şekil şartlarını, senetlerin içeriğini ve teslim sonuçlarını da bu maddede aramak yanlıştır. Kuruluş izninin iptali, denetim yetkisi ve cezai yaptırımlar bu maddede düzenlenmemiştir.

Genel olarak: hangi kavramlar bilinmeli?

Umumi mağaza

Makbuz senedi ve varant verme karşılığında serbest veya gümrüklenmemiş mal ve hububatı saklama sözleşmesi uyarınca kabul eden, tevdi edenlere bu senetlerle malı satma veya rehnetme imkânı sağlayan mağazadır. Vasfı, yalnızca bu amaçla kurulmuş olmaya ve Bakanlık iznine bağlıdır.

Makbuz senedi

Umumi mağazaya bırakılan malın mülkiyetini temsil eden ve ciro ile devredilen kıymetli evraktır. Ayrıntılı şekil şartları bu maddede değil, TTK m.834'te düzenlenmiştir.

Varant

Umumi mağazaya bırakılan malın rehnini sağlayan kıymetli evraktır. Şekil şartları TTK m.835'te düzenlenmiştir.

Henüz gümrüklenmemiş mal

Gümrük vergisi ve işlemleri tamamlanmadan, gümrük rejimi altında bulunan malı ifade eder. Bu malların umumi mağazaca kabulü, özel kanunda öngörülen şartlara bağlıdır.

Saklama sözleşmesi

Umumi mağazanın malı tevdi edenden saklamak üzere kabul ettiği sözleşmedir. Mal kabulünün dayanağıdır ve senet düzenlenmesinin ön koşuludur.

Genel olarak: hangi şartlar aranır?

• Mağazanın, makbuz senedi ve varant verme karşılığında mal ve hububatı saklama sözleşmesi uyarınca kabul etmek amacıyla kurulmuş olması gerekir.
• Mağazanın kurulması Gümrük ve Ticaret Bakanlığının iznine bağlıdır; izin alınmadan kurulan mağaza umumi mağaza sayılamaz.
• Kabul edilen malın serbest veya gümrüklenmemiş mal ya da hububat olması gerekir.
• Henüz gümrüklenmemiş malların kabulü için özel kanunda öngörülen şartların bulunması gerekir.
• Mağazanın kuruluş usul ve esasları, kabul edilecek mal ve hububat cinsleri ile gümrük denetimi özel kanunda belirlenmiş olmalıdır.

Genel olarak: hangi sonuçları doğurur?

• Bakanlık izni alınarak kurulan ve bu maddedeki amaca uygun işleyen mağaza umumi mağaza sayılır ve TTK'nın bu Kısmındaki hükümlere tabi olur.
• Umumi mağaza vasfını taşıyan kuruluş, makbuz senedi ve varant düzenleyebilir; bu senetler emtiayı temsil eden kıymetli evrak niteliği kazanır.
• Bakanlık izni olmadan kurulan veya bu amacı taşımayan kuruluş umumi mağaza sayılmaz; onun düzenlediği belgeler emtiayı temsil etmez ve teslimleri zilyetliğin devrini sağlamaz.
• Gümrüklenmemiş malın kabulü, özel kanunda öngörülen şartlar yerine getirilmeden yapılırsa mağaza bu malları kabul etme yetkisine sahip olmaz.
• Kuruluş usul ve esasları ile kabul edilecek mal cinsleri özel kanunda düzenlenir; bu hususlar bu maddeyle belirlenmez.

Genel olarak: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Umumi mağazayı yalnızca fiilen saklama yapan her depo işletmesi ile karıştırmak; bu maddeye göre vasıf Bakanlık izni ve kanuni amaca bağlıdır.
• Madde metnindeki kuruluş usulü ve mal cinslerini bu maddenin içinde aramak; bunlar özel kanunda düzenlenmiştir.
• Madde metninde yer almayan süre veya tutar aramak; bu maddede süre ve parasal sınır yoktur.
• Mülga ikinci fıkra cümlesini (6335 sayılı Kanun ile yürürlükten kalkmış) yürürlükteymiş gibi uygulamak; güncel metinde bu cümle yoktur.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Mahkemeler uyuşmazlığın dayanağını bu maddeye ve eski 6762 sayılı Kanunun 744. maddesine birlikte dayandırarak nitelendirmektedir. (6. Hukuk Dairesi, 2014/6015 E., 2014/8212 K., 20.06.2014; 6. Hukuk Dairesi, 2014/3148 E., 2014/5297 K., 28.04.2014)

Nasıl ispat edilir?

• Umumi mağaza vasfını ileri süren taraf, mağazanın Gümrük ve Ticaret Bakanlığının izniyle kurulduğunu resmi belge ile ispatlamalıdır.
• Makbuz senedi veya varantın emtiayı temsil ettiğini ileri süren taraf, senedin umumi mağaza tarafından düzenlendiğini ve bu vasfın bulunduğunu ispatlamakla yükümlüdür.
• Umumi mağaza olmadığını ileri süren karşı taraf, kuruluşun izin almadığını veya bu amacı taşımadığını ispat etmelidir.
• Gümrüklenmemiş malın kabulünde özel kanunda öngörülen şartların gerçekleştiğini ileri süren taraf bu şartların varlığını belgelerle ispat etmelidir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.834: Makbuz senedinin şekil şartlarını düzenler; bu maddede kurulan umumi mağazanın düzenleyeceği senetlerin geçerlilik koşullarını tamamlar.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.835: Varantın şekil şartlarını düzenler; umumi mağazanın rehin amaçlı belgesinin geçerlilik koşullarını belirler.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.833: Umumi mağaza dışındaki kuruluşların verdiği belgelerin emtiayı temsil etmediğini ve zilyetliği devretmediğini düzenler; bu maddenin sınırını belirler.

Madde, 832. maddede sayılan senetleri (umumi mağazaların verdiği ve kanunun aradığı şekil şartlarına uygun belgeleri) vermeksizin, yalnız mal ve hububatı saklama sözleşmesiyle kabul eden kurum ve yerlerin hangi hükümlere tabi olacağını düzenler. Ayrıca, kanunun aradığı şekle uymayan ya da izin alınmamış kurumlarca verilen senetlerin hukuki niteliğini belirler. Maddenin kapsamı, umumi mağazacılık faaliyeti yürütmeyen, yalnızca saklama kabul eden kuruluşlardır. Maddenin uygulanmadığı konular: umumi mağazaların kuruluş izni ve şartları (ilgili TTK hükümleri), 832. maddedeki senetlerin kıymetli evrak niteliği ve düzenlenme şekli, Türk Borçlar Kanunu'ndaki saklama sözleşmesinin genel hükümleri ve umumi mağazacılığın denetimi ile cezai yaptırımları.

İstisnalar: hangi kavramlar bilinmeli?

Umumi mağaza

Tevdi edilen mal ve hububatı saklamak üzere kabul eden ve bunlar karşılığında kanunda öngörülen şekle uygun senet veren kurum veya işletmedir. Bu niteliği taşıyan kuruluşlar umumi mağazalara ilişkin hükümlere tabidir.

Tevdi edilmiş şey

Saklanmak üzere kuruma bırakılan mal veya hububattır. Maddenin ikinci fıkrasındaki senetler bu şeylere karşılık düzenlenir.

Teslim alma makbuzu

Kıymetli evrak niteliği taşımayan, yalnızca tevdi edildiğini gösteren belgedir. Kanunun aradığı şekle uymayan veya izinsiz kurumca verilen senetler bu niteliktedir.

İspat belgesi

Kıymetli evrak niteliği taşımayan ve yalnızca bir olguyu, bu bağlamda tevdii, kanıtlayan belgedir. Senet hükmünde olmadığından devredilebilirlik ve senede bağlı sorumluluk doğurmaz.

Saklama sözleşmesi

Bir tarafın başkasına ait şeyi saklamayı üstlendiği, Türk Borçlar Kanunu'nda düzenlenen sözleşmedir. Madde, umumi mağaza hükümlerinin uygulanmadığı hallerde bu sözleşmeye yönlendirme yapar.

İstisnalar: hangi şartlar aranır?

• Kurumun 832. maddede yazılı senetleri vermeksizin yalnız mal ve hububatı saklama sözleşmesiyle kabul etmesi gerekir; bu halde umumi mağazalara ait hükümler uygulanmaz.
• Bu kurumların ilişkisinde Türk Borçlar Kanunu'nun saklama sözleşmesine ilişkin hükümleri uygulanmalıdır.
• Tevdi edilmiş şeyler karşılığında verilen belgenin kanunun aradığı şekil şartlarına uymaması gerekir; bu durumda belge kıymetli evrak sayılmaz.
• Şekil şartlarına uygun olsa bile belgeyi veren kurumun izni bulunmaması gerekir; bu durumda da belge kıymetli evrak sayılmaz.
• Söz konusu belgelerin teslim alma makbuzu veya ispat belgesi hükmünde olabilmesi için tevdi edilmiş bir şeye karşılık verilmiş olması gerekir.

İstisnalar: hangi sonuçları doğurur?

• Yalnız saklama kabul eden kurum hakkında umumi mağazalara ait hükümler uygulanmaz.
• Bu kurumların saklama ilişkisi Türk Borçlar Kanunu'nun saklama sözleşmesi hükümlerine tabi olur.
• Kanunun aradığı şekil şartlarına uymayan senet kıymetli evrak olmaz ve teslim alma makbuzu veya ispat belgesi hükmünde kalır.
• İzin almamış kurum tarafından verilen senet, şekil şartlarına uysa bile kıymetli evrak olmaz ve aynı hükme bağlanır.
• Belge kıymetli evrak olmadığından devir ve senede dayalı talep gibi kıymetli evrak sonuçları doğmaz.

İstisnalar: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Saklama kabul eden her kurumu umumi mağaza saymak; oysa senet vermeksizin yalnız saklama kabul eden kurum için umumi mağaza hükümleri uygulanmaz.
• Şekle uymayan veya izinsiz verilen belgeyi kıymetli evrak gibi değerlendirmek; bu belgeler teslim alma makbuzu veya ispat belgesi hükmündedir.
• Teslim alma makbuzu ile ispat belgesini birbirinden ayırmadan, belgeye senede dayalı talep yöneltmek.

Nasıl ispat edilir?

• Kıymetli evrak niteliği iddiasını ileri süren taraf, belgenin kanunun aradığı şekle uygun ve izinli bir kurumca verildiğini ispatlamalıdır.
• Belgenin şekil şartlarına uygunluğu ve kurumun izin durumu, belgenin kendisi ve ilgili resmi kayıtlarla ispat edilir.
• Karşı taraf, belgenin şekle aykırı olduğunu veya izin alınmadığını ileri sürerek kıymetli evrak olmadığını savunabilir; bu savunmayı da kendisi ispatlar.
• Tevdi edildiğini ileri süren taraf, teslim alma makbuzu veya ispat belgesi ile tevdii olgusunu ispatlayabilir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 6102 m.832: Umumi mağazaların verdiği ve kıymetli evrak niteliği taşıyan senetleri düzenler. Madde 833, bu senetleri vermeksizin saklama yapan kurumları bu düzenlemenin dışında tutar.
• 6098 sayılı Kanun: Türk Borçlar Kanunu'nun saklama sözleşmesi hükümleri, umumi mağaza hükümlerinin uygulanmadığı kurumlarda yürürlüğe girer.

Bu madde, umumi mağazalara tevdi edilen mal ve hububat karşılığında düzenlenen makbuz senedinin zorunlu içeriğini (şekil kayıtlarını) düzenler. Kayıtlar; tevdi edenin kimliği, umumi mağazanın unvanı ve merkezi, malın cins, miktar, nitelik ve değerine ilişkin açıklamalar, vergi ve sigorta bilgileri, ücret ve giderler, senedin kime düzenleneceğini gösteren ibare ve umumi mağaza sahibinin imzası olmak üzere yedi başlıkta sayılmıştır. Madde, makbuz senedini düzenleme yetkisine sahip umumi mağazalara uygulanır. Maddeye göre düzenlenmeyen belgenin hukuki durumu bu maddede yer almaz. Madde, varant senedinin kayıtlarını düzenlemez (m.835). Umumi mağaza kavramını ve bu mağazaların kuruluşunu düzenlemez (m.832 ve izleyen maddeler). Makbuz senedinin devrini, ciro ve teslimini düzenlemez (m.836 ve izleyen maddeler). Emtia senetlerinin genel kıymetli evrak hükümleri ve zilyetlik sonuçları da bu maddenin kapsamı dışındadır.

Makbuz senedi: hangi kavramlar bilinmeli?

Umumi mağaza

Saklamak için kabul ettiği serbest veya gümrüklenmemiş mal ve hububatı temsil eden kıymetli evrak düzenleme yetkisine sahip mağazadır. Bu yetki, Ticaret Bakanlığının izniyle kurulan umumi mağazalarla sınırlıdır. Yetkisi olmayan kurumların verdiği belgeler emtiayı temsil etmez.

Makbuz senedi

Umumi mağazaya bırakılan malların mülkiyetini temsil eden emtia senedidir. Devri ciro ve teslim ile yapılır ve malın dolaylı aslî zilyetliğini devreder.

Tevdi eden

Malı umumi mağazaya saklamak üzere bırakan kişidir. Makbuz senedinde adı, mesleği ve yerleşim yeri yazılmalıdır.

Şekil kaydı

Makbuz senedinin geçerliliği için içermesi zorunlu olan bilgilerdir. Bu kayıtların eksikliği, belgenin makbuz senedi niteliğini etkiler.

Makbuz senedi: hangi şartlar aranır?

• Belgenin umumi mağaza tarafından, saklama için kabul edilen mal veya hububat karşılığında düzenlenmiş olması gerekir.
• Senette tevdi edenin adı, mesleği ve yerleşim yeri bulunmalıdır (a bendi).
• Senette tevdinin yapıldığı umumi mağazanın ticaret unvanı ve merkezi yer almalıdır (b bendi).
• Senette tevdi olunan malların cins ve miktarı ile nitelik ve değerinin bilinmesi için açıklanması gereken hususlar yer almalıdır (c bendi).
• Senette malların tabi olduğu resim, harç ve vergilerin ödenip ödenmediği ile sigortanın yapılıp yapılmadığı belirtilmelidir (d bendi).
• Senette ödenmiş veya ödenecek ücret ve giderler gösterilmelidir (e bendi).
• Senedin kimin adına veya emrine düzenleneceğini gösteren bir ibare bulunmalıdır (f bendi).
• Senet, umumi mağaza sahibinin imzasını taşımalıdır (g bendi).

Makbuz senedi: hangi sonuçları doğurur?

• Madde metnindeki yedi kayıt bulunduğunda belge makbuz senedi olarak düzenlenmiş sayılır ve malın mülkiyetini temsil etme niteliğini kazanır.
• Kayıtlardan biri eksikse belge emtiayı temsil eden kıymetli evrak olarak nitelendirilemez ve sadece teslim alma veya ispat belgesi görevi görür.
• Kayıtların doğru ve tam olması, makbuz senedinin devri ile malın dolaylı aslî zilyetliğinin geçmesi için zorunludur.
• Madde emredici niteliktedir; kayıtlar taraflarca sözleşmeyle kaldırılamaz.

Makbuz senedi: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Makbuz senedi ile varantın şekil kayıtlarını birbirine karıştırmak; bu madde yalnız makbuz senedine uygulanır.
• Yetkisiz bir kurumun verdiği belgeyi, kayıtları tam olsa bile, makbuz senedi saymak.
• Eksik kayıt bulunan belgeyi kıymetli evrak olarak değerlendirip malın mülkiyetini devrettiğini kabul etmek.
• Sigorta ve vergi kaydını yalnızca isteğe bağlı bilgi saymak; madde bu bilgileri zorunlu kayıt olarak öngörür.

Nasıl ispat edilir?

• Makbuz senedinin geçerli bir makbuz senedi olduğunu ileri süren taraf, senedin bu maddedeki yedi kaydı taşıdığını ispatlamakla yükümlüdür; ispat senedin kendisiyle yapılır.
• Kaydın eksik olduğunu ileri süren karşı taraf, eksikliği senedin içeriğinden göstermekle yükümlüdür.
• Umumi mağazanın yetkili olup olmadığı, Bakanlık izni ve kuruluş belgeleriyle ispatlanır; yetkisizliği ileri süren taraf bunu ispat eder.
• Belgenin makbuz senedi sayılmaması halinde, tevdi ve teslim olgusu tanık ve diğer yazılı delillerle ispatlanabilir; bu durumda belge yalnızca ispat belgesi niteliği taşır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 6102 sayılı Kanun m.832: Umumi mağaza kavramını ve bu mağazalara tanınan kıymetli evrak düzenleme yetkisini tanımlar; bu madde o yetkiyle düzenlenen senedin şekil koşullarını belirler.
• 6102 sayılı Kanun m.833: Umumi mağaza vasfı bulunmayan kurumların verdiği belgelerin emtiayı temsil etmediğini ve zilyetliği devretmediğini düzenler.
• 6102 sayılı Kanun m.835: Varant için benzer şekil kayıtlarını düzenler; makbuz senedi ile varant arasındaki ayrım bu maddeyle birlikte okunmalıdır.
• 6762 sayılı Eski Türk Ticaret Kanunu m.746: Bu maddenin kaynağı olan eski hükümdür; madde gerekçesi bu maddeden dili güncellenerek alındığını belirtir.

Madde, varant adı verilen kıymetli evrakın şekil şartlarını düzenler. Varantın, 834. maddede sayılan kayıtları aynen içermesini ve makbuz senedine bağlı olmasını zorunlu kılar. Kanun, varantın şekil geçerliliğini ve makbuz senedi ile bağlantısını konu alır; varantın türünü, umumi mağazanın kuruluş ve yetkisini düzenlemez. Makbuz senedinin şekil şartları (m.834'ün düzenlediği kayıtlar dışındaki kısmı), varantın devri ve rehnin paraya çevrilmesi (m.836 ve devamı), umumi mağaza vasfı ve yetkisi (m.832 ve m.833) ile umumi mağazanın kuruluşu (2699 sayılı Umumi Mağazalar Kanunu) bu maddenin kapsamı dışındadır.

Varant: hangi kavramlar bilinmeli?

Varant

Umumi mağazanın, saklamaya kabul ettiği emtiayı rehnetmeye yarayan kıymetli evraktır. Malın mülkiyetini değil, rehin hakkını temsil eder.

Makbuz senedi

Umumi mağazanın, saklamaya kabul ettiği emtiayı mülkiyet bakımından temsil eden kıymetli evraktır. Varant, bu senede bağlı olarak düzenlenir.

Bağlılık (varantın makbuz senedine bağlı olması)

Varantın, aynı emtiaya ilişkin bir makbuz senedi bulunduğu sürece geçerli bir kıymetli evrak olarak düzenlenmesi gerektiği anlamına gelir. Makbuz senedi olmadan düzenlenen varant bu şekil koşulunu taşımaz.

Varant: hangi şartlar aranır?

• Varantın, 834. maddede öngörülen kayıtların tamamını aynen içermesi gerekir.
• Varantın makbuz senedine bağlı olarak düzenlenmiş olması gerekir.
• Varant, umumi mağazanın düzenleme yetkisi çerçevesinde ve 832. maddede belirtilen yetkiye dayanarak düzenlenmelidir.

Varant: hangi sonuçları doğurur?

• Varant 834. maddedeki kayıtların tamamını aynen içermiyorsa, şekil eksikliği nedeniyle geçerli bir varant olarak kabul edilmez.
• Varant makbuz senedine bağlı olarak düzenlenmemişse, kanuna uygun bir varant sayılmaz.

Varant: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Varantı makbuz senedinden bağımsız bir kıymetli evrak gibi değerlendirmek; madde varantın makbuz senedine bağlı olmasını zorunlu kılar.
• 834. maddedeki kayıtların bir kısmının eksik olmasının şekil eksikliği sayılmaması; madde kayıtların aynen bulunmasını şart koşar.
• Varantın rehin hakkını temsil ettiğini, makbuz senedinin ise mülkiyeti temsil ettiğini karıştırmak.

Nasıl ispat edilir?

• Varantın şekil geçerliliğini ileri süren taraf, belgenin 834. maddedeki kayıtları aynen içerdiğini ve makbuz senedine bağlı olduğunu ispatlamakla yükümlüdür.
• Varantın kendisi ve ona bağlı makbuz senedi asıl delildir; bu belgelerin bulunmaması halinde şekil koşulunun gerçekleştiği ispat edilemez.
• Karşı taraf, varantta eksik kayıt bulunduğunu veya makbuz senedine bağlı olmadığını savunarak kıymetli evrak niteliğini reddedebilir; bu savunmayı da belgeyi inceleyerek ispatlar.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 6102 sayılı Kanun m.834: Varantın içermesi gereken kayıtları sayar; m.835 bu kayıtların varant bakımından aynen bulunmasını zorunlu kılar.
• 6102 sayılı Kanun m.832: Varant düzenleme yetkisinin umumi mağazalara tanındığını belirtir; varantın hangi düzenleyiciye ait olduğunu belirler.
• 6102 sayılı Kanun m.833: Umumi mağaza vasfı bulunmayan kurumların verdiği belgelerin emtiayı temsil edemeyeceğini düzenler; varantın geçerliliği için bu vasıf gerekir.

Madde, makbuz senedi ve varanttan oluşan belgenin fiziki biçimini düzenler: belgenin dip koçanlı bir defterden koparılmış olmasını ve defterin umumi mağazaya ait belgeler arasında saklanmasını şart koşar. Madde, umumi mağazaların hangi koşullarda faaliyet göstereceğini, makbuz senedi ve varantın düzenlenme yetkisini, bu belgelerin devrini ve hak doğurma etkisini düzenlemez (bu konular ilgili TTK hükümlerinde yer alır). Maddenin uygulanması, belgenin düzenlendiği tarihte TTK'nın umumi mağaza ve ambar hükümlerine tabi bir işletmenin varlığına bağlıdır. Madde yalnız belgenin şekli ve saklanma yeri bakımından uygulanır.

Defter: hangi kavramlar bilinmeli?

Makbuz senedi

Umumi mağazaya teslim edilen emtianın alındığını gösteren ve emtia üzerinde tasarruf hakkı taşıyan belge niteliğindeki senettir. Madde bakımından yalnız belgenin fiziki şekli önem taşır.

Varant

Umumi mağazadaki emtiaya ilişkin olarak düzenlenen ve emtia üzerindeki hakkı temsil eden senettir. Makbuz senediyle birlikte tek bir belge halinde düzenlenebilir.

Dip koçanlı defter

Belgenin kopartıldığında defterde kalan ve belgenin ayrıntılarını tekrar eden kısmı oluşturan, koçan bölümü bulunan defterdir. Koçan, belgenin kendisiyle birlikte kontrol ve izlemeyi sağlar.

Umumi mağaza belgeleri

Umumi mağazanın işlemlerine ilişkin düzenlenen belgelerin bütünüdür. Dip koçanlı defterin saklanacağı yer burasıdır.

Defter: hangi şartlar aranır?

• Belgenin makbuz senedi ve varanttan oluşması gerekir.
• Belgenin dip koçanlı bir defterden koparılmış olması gerekir.
• Defterin umumi mağazaya ait belgeler arasında saklanması gerekir.
• Bu şekil şartları birlikte gerçekleşmelidir; biri eksikse madde ile öngörülen biçim sağlanmamış olur.

Defter: hangi sonuçları doğurur?

• Madde şartlarına uygun düzenlenmiş belge, şekle ilişkin koşulu taşımış olur.
• Şartlardan biri eksikse belgenin madde anlamında şekle uygun olduğu söylenemez.
• Maddede şekle aykırılığın açıkça hangi hukuki yaptırımı doğuracağı belirtilmemiştir; bu sonuç ilgili TTK hükümlerinden değerlendirilmelidir.
• Maddenin şekle ilişkin emredici nitelik taşıdığı, taraflarca sözleşmeyle değiştirilemeyeceği söylenebilir.

Defter: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Makbuz senedi ve varant ayrımını yapmadan, iki belgenin tek belge halinde düzenlenmesi gerektiğini gözden kaçırmak.
• Dip koçanın varlığını belgenin geçerlilik şartı gibi değerlendirmek; madde yalnız koparılmış olma durumunu aradığını dikkate almamak.
• Saklanma şartını yalnız belgenin kendisiyle ilgili sanmak; madde defterin saklanma yerini de düzenler.

Nasıl ispat edilir?

• Belgenin dip koçanlı defterden koparıldığını ileri süren taraf bunu ispatlar; belgenin defterle bağlantısı çoğunlukla defterin kendisiyle gösterilir.
• Defterin umumi mağaza belgeleri arasında saklandığını ileri süren taraf, saklanma yerine ilişkin kayıt veya fiili durumla ispat yükü altındadır.
• Belgenin şekle uymadığını savunan karşı taraf bu iddiasını belgenin fiziki durumu üzerinden ispatlar.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 6102 m.836: Maddenin kendisidir; makbuz senedi ve varantın fiziki biçimini düzenler.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: Makbuz senedi ve varantın düzenlenmesi, devri ve umumi mağaza işlemleri kanunun ilgili bölümlerinde düzenlenmiştir; madde bunlara bağlı bir şekil kuralıdır.

Makbuz senedi ve varant hamilinin, önceden tevdi edilmiş malları gösteren senedi kısımlara ayırtma ve her kısım için ayrı senet verilmesini isteme hakkını düzenler. Maddenin uygulanması, eski senedin geri verilip iptal edilmesi ve yeni senetlerin düzenlenmesi usulünü de kapsar. Madde, makbuz senedi ve varantın hamiline tanınan bu hakkı kime ve hangi giderlerle kullanabileceğini belirler. Maddede süre, ücret tutarı veya senet türlerinin şekil şartları yer almaz. Makbuz senedi ve varantın genel tanımı ile düzenlenmesi (TTK m.846 vd.) bu maddede değil ilgili hükümlerdedir. Senedin zorunlu unsurları, imza ve ciro gibi kıymetli evrak genel hükümleri de bu maddenin kapsamı dışındadır. Hamilin sınırlı sorumluluğu ve taşıyıcının yükümlülükleri de bu maddede düzenlenmez.

Kısmi senet: hangi kavramlar bilinmeli?

Makbuz senedi

Ambarcının, malı depoya kabul ettiğini gösteren ve malın zilyetliğini temsil eden kıymetli evraktır. Bu madde bakımından, önceden tevdi edilmiş malların senedi olması yeterlidir.

Varant

Aynı depoda bulunan malın mülkiyetini ve üzerindeki rehin hakkını temsil eden, makbuz senediyle birlikte düzenlenen kıymetli evraktır. Hamil, bu hakkı varant üzerinden kullanır.

Hamil

Senedin zilyetliğine sahip ve senet üzerinden hak talep eden kişidir. Bölme talebini yalnız hamil yapabilir; malı teslim etmiş kişi, senet hamili değilse bu talebi ileri süremez.

Kısımlara ayırma (bölme)

Tek bir senet yerine, malın her kısmını ayrı ayrı temsil eden birden çok senet düzenlenmesidir. Bölme, senedin muhtevasını değiştirmeden her parçaya ayrı bir senet verilmesi anlamına gelir.

Giderler

Bölme işleminden doğan masraflardır. Maddeye göre bu giderler hamile aittir; yani bölme talebinin maliyeti talep eden hamile yükletilmiştir.

Kısmi senet: hangi şartlar aranır?

• Talepte bulunan kişinin makbuz senedi veya varantın hamili olması gerekir.
• Bölünmek istenen malların önceden tevdi edilmiş olması ve bu malların senet kapsamında bulunması gerekir.
• Hamil, bölme için gereken giderleri üstlenmelidir; giderler hamile ait olduğundan bu giderlerin karşılanması talebin ön koşuludur.
• Talep, malların kısımlara ayrılmasına ve her kısım için ayrı senet verilmesine yöneliktir; talep edilen bölünme niteliği taşımalıdır.

Kısmi senet: hangi sonuçları doğurur?

• Hamil bölme talebinde bulunduğunda, depocu malın kısımlara ayrılmasını ve her kısım için ayrı senet düzenlenmesini yerine getirmek zorundadır.
• Bölme gerçekleştiğinde eski senet geri verilir ve iptal olunur; yeni senetler eski senedin yerini alır.
• Bölme giderleri hamile aittir; bu giderler talebin yerine getirilmesinin koşuludur.
• Hamilin bölme talebi, eski senedi ibraz etmeksizin yapılamaz; senet geri verilmeden yeni senet düzenlenmez.
• Madde, bölme talebinin reddi veya hamilin talepten vazgeçmesi halini açıkça düzenlemez; bu durumda genel hükümler uygulanır.

Kısmi senet: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Bölme hakkını, senedi elinde bulundurmayan malike tanınmış bir hak gibi görmek; bu hak yalnız hamile tanınmıştır.
• Giderlerin depocuya ait olduğunu varsaymak; madde giderleri açıkça hamile yüklemiştir.
• Eski senedin geri verilmesini ihmal ederek yeni senet düzenlemek; madde eski senedin geri verilip iptal edilmesini zorunlu kılar.
• Bölme talebini, malın kısmi teslimi ile karıştırmak; madde senedin bölünmesini düzenler, malın fiziksel teslimini değil.

Nasıl ispat edilir?

• Bölme talebinde bulunan hamil, kendisinin makbuz senedi veya varantın hamili olduğunu senedin zilyetliği ile ispatlar.
• Bölünmek istenen malların tevdi edildiği ve senedin bu malları kapsadığı, senet metni ve depo kayıtları ile ispat edilir.
• Hamil, bölme giderlerini üstlendiğini ve bu giderlerin karşılanmasını teklif ettiğini ispatlamakla yükümlüdür.
• Eski senedin geri verilmesi, senet üzerinde fiilen yapılması gereken bir işlemdir; senedin teslimi bu işlemin ispatıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 6102 sayılı Kanun m.658: Hamile yazılı senet tanımını verir; makbuz senedi ve varant gibi senetlerin hamile yazılı sayılması bu bölme hakkının kime tanındığını belirler.
• 6102 sayılı Kanun m.846: Makbuz senedi ve varantın düzenlenmesi ve niteliği bu hükümlerde düzenlenmiştir; bölme hakkının konusu olan senetlerin tanımı bu maddededir.