Yoklama

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 127. maddesi, yoklamanın amacını, yoklamaya yetkili memurların yetkilerini ve bu yetkilerin sınırlandırılmasına ilişkin yetkiyi düzenler. Yetkiler arasında günlük hasılatın tespiti, ödeme kaydedici cihaz denetimi, defter ve belgelerin incelenmesi ve alınması, nakil vasıtalarının durdurulup denetlenmesi ile taşınan malın alıkonulması ve muhafazası yer alır. Madde, yoklamaya yetkili memurları ve bu yetkileri kullanan kamu görevlilerini bakımından uygulanır. Maliye ve Gümrük Bakanlığının yetkilerin kullanım usul ve hallerini belirlemesi ile görevlilerin güvenliğine ilişkin esasların Cumhurbaşkanınca belirlenmesi de maddenin kapsamındadır. Vergi incelemesinin yöntemini, tarhiyat esaslarını ve yoklama tutanağının ayrıntılı biçimini düzenlemez (m.134 ve sonrası, m.141 ve sonrası). Mükellefin yoklama sırasındaki yükümlülüklerinin yaptırımı ve vergi ziyaı cezaları ayrı maddelerde yer alır (m.350 ve sonrası). Ödeme kaydedici cihaz kullanım zorunluluğunun esasları 3100 sayılı Kanun'da düzenlenmiştir."

Maksat ve yetki: hangi kavramlar bilinmeli?

Yoklama

Mükellefleri, mükellefiyetle ilgili maddi olayları, kayıtları ve mevzuları araştırıp tespit etmek amacıyla yapılan, memurların yetkilerine dayanan yerinde inceleme faaliyetidir. Maddede yoklamanın amacı belirlenmiş, yöntemi ayrıca düzenlenmemiştir.

Günlük hasılat

Mükellefin bir gün içinde elde ettiği hasılat tutarıdır. Memurun bu tutarı tespit edebilmesi, Maliye ve Gümrük Bakanlığınca belirlenmiş usuller çerçevesinde özel yetki verilmiş olmasına bağlıdır.

Ödeme kaydedici cihaz

3100 sayılı Kanun kapsamına giren ve satışlarını kaydetmekle yükümlü olan işletmelerde kullanılan cihazdır. Cihaz kullanma yükümlülüğü bu Kanun'un kapsamına girenlere aittir; yoklamada yalnızca bu yükümlülüğe uyulup uyulmadığı ve cihazların belirlenen esaslara göre kullanılıp kullanılmadığı denetlenir.

Kanuni defter ve belgeler dışında kalan defter, belge ve deliller

Kanunda öngörülen defter ve belgelerin dışında kalan, ancak vergi kaybının bulunduğuna emare teşkil eden kayıtlardır. Memur bunları yoklama sırasında alabilir; bu yetki yalnızca vergi kaybına emare teşkil eden kayıtlarla sınırlıdır.

Nakil vasıtası

Mal veya yolcu taşıyan araçlardır. Maddede bu araçlar özel işaretle durdurulabilir ve taşıtta bulunması gereken belgelerin muhtevası ile taşınan yolcu ve malların miktar ve mahiyeti tespit edilebilir.

Alıkoyma ve muhafaza

Taşıma irsaliyesi, sevk irsaliyesi veya faturanın taşıtta bulunmaması halinde, bu belgeler ibraz edilinceye kadar taşıtın trafikten alıkonulması ve taşınan malın sahibi belli değilse tespitine kadar bekletilip muhafaza altına alınmasıdır. Bozulmaya maruz mallar derhal, diğerleri üç ay sonra tasfiye edilir.

Tasfiye

Muhafaza altına alınan malın Maliye ve Gümrük Bakanlığının belirleyeceği esaslar dahilinde satılması veya elden çıkarılmasıdır. Bozulan mallar için süre beklenmeden derhal, diğer mallar için üç ay sonra uygulanır.

Maksat ve yetki: hangi şartlar aranır?

• Yoklamayı yapan kişinin, maddede sayılan memurlardan biri olması ve yoklamanın mükellefleri, mükellefiyetle ilgili maddi olayları, kayıtları veya mevzuları araştırıp tespit etme amacını taşıması gerekir.
• Günlük hasılatın tespiti için Maliye ve Gümrük Bakanlığınca belirlenmiş usullere uygun şekilde memura özel yetki verilmiş olması aranır.
• Ödeme kaydedici cihaz yükümlülüğü için mükellefin 3100 sayılı Kanun kapsamına girmesi ve cihazın bulunup bulunmadığı, belirlenen esaslara göre kullanılıp kullanılmadığı tespit edilmelidir.
• Defter, belge ve delil alımı için kanuni defter ve belgeler dışında kalan kayıtların vergi kaybına emare teşkil etmesi gerekir; kanuni defter ve belgeler bu yetkiye konu olamaz.
• Nakil vasıtasının durdurulması ve ölçme, tartma, sayma işlemi için araç üzerinde özel işaretle durdurulması ve taşıtta bulundurulması gereken belgelerin denetlenmesi zorunludur.
• Taşıtta taşıma irsaliyesi, sevk irsaliyesi veya faturanın bulunmaması halinde, bu belgelerin ibrazına kadar taşıt trafikten alıkonulabilir.
• Taşınan malın sahibi belli değilse, tespit yapılıncaya kadar mal bekletilip muhafaza altına alınabilir; bozulmaya maruz mallar derhal, diğer mallar üç ay sonra tasfiye edilir.
• Yetkilerin hangi şekilde ve hangi hallerde kullanılacağına ilişkin sınırlamalar yalnızca Maliye ve Gümrük Bakanlığı tarafından belirlenebilir.

Maksat ve yetki: hangi sonuçları doğurur?

• Yoklamaya yetkili memurlar, madde kapsamındaki yetkilerini kullanarak mükellefleri, maddi olayları, kayıtları ve mevzuları araştırıp tespit edebilir.
• Günlük hasılat tespiti yalnızca Maliye ve Gümrük Bakanlığınca belirlenmiş usullere uygun şekilde özel yetki verilmiş memur tarafından yapılabilir.
• Mükellefin ödeme kaydedici cihaz kullanma yükümlülüğü varsa, memur bu yükümlülüğe uyulup uyulmadığını ve cihazın belirlenen esaslara göre kullanılıp kullanılmadığını tespit eder.
• Vergi kaybına emare teşkil eden kanuni dışı defter, belge ve deliller memur tarafından alınabilir; kanuni defter ve belgeler bu yetkinin dışındadır.
• Nakil vasıtası durdurulabilir ve taşınan mal ya da yolcular ölçülüp tartılıp sayılarak tespit edilebilir.
• Taşıtta gerekli belgeler bulunmazsa taşıt, belgeler ibraz edilinceye kadar trafikten alıkonulabilir.
• Mal sahibi belli değilse mal tespite kadar bekletilip muhafaza altına alınır ve bu mallar tasfiye edilebilir.
• Yoklama yetkileri, Maliye ve Gümrük Bakanlığınca belirlenen hal ve usullerle sınırlandırılabilir; sınırlandırma kanunda değil bakanlık düzenlemesinde yapılır.
• Yoklama ve denetim görevlilerinin güvenliğine ilişkin esaslar Cumhurbaşkanınca belirlenir.

Maksat ve yetki: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Yoklama yetkisini, madde sınırları dışında kalan kanuni defter ve belgelere de uygulamak; alım yetkisi yalnızca vergi kaybına emare teşkil eden kanuni dışı kayıtlarla sınırlıdır.
• Günlük hasılat tespitini özel yetki verilmemiş memura yaptırmak; yetki bakanlık usulüne bağlıdır.
• Ödeme kaydedici cihaz denetimini 3100 sayılı Kanun kapsamına girmeyen mükellefe uygulamak.
• Muhafaza edilen malın sahibi belli olduğu halde yine de tasfiye süreci başlatmak; tasfiye ancak sahibi belli olmayan mallar için söz konusudur.
• Bozulmaya maruz malları üç ay beklemek; bu mallar derhal tasfiye edilir, üç ay bekleme yalnızca diğer mallar için geçerlidir.
• Yoklama sırasındaki yetkileri tüm yoklama memurlarına eşit kapsamda uygulamak; yetkilerin kullanım hal ve usulleri bakanlıkça sınırlanabilir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yoklama fişi bulunmayan yapı ölçüm ve tespit tutanaklarının, maddenin amacı çerçevesinde yoklama niteliği taşıyıp taşımadığı tartışılmış; tutanakların bu madde kapsamında yoklama olarak değerlendirilebileceği kabul edilmektedir. (9. Daire, 2022/1904 E., 2022/6219 K., 06.12.2022; 9. Daire, 2022/1908 E., 2022/6216 K., 06.12.2022; 9. Daire, 2022/1909 E., 2022/6215 K., 06.12.2022)
• Yoklamanın amacının mükellefleri, mükellefiyetle ilgili maddi olayları, kayıtları ve mevzuları araştırıp tespit etmek olduğu, bu çerçevede kararlarda vurgulanmaktadır. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2022/405 E., 2024/92 K., 14.02.2024; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2021/810 E., 2023/186 K., 08.03.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Yoklama yetkisinin kullanımının yasal dayanağı idarenin ispat yükü kapsamındadır; yoklama sırasında düzenlenen tutanak ve yoklama fişi, yetkinin kullanıldığını gösteren başlıca belgelerdir. (9. Daire, 2022/1904 E., 2022/6219 K., 06.12.2022)
• Mükellef, yoklamanın madde kapsamında yapılmadığını ileri sürüyorsa bu iddiayı kendisi ispatlamalıdır; yoklama fişi bulunmadığı savunması tek başına yeterli değildir. (9. Daire, 2022/1904 E., 2022/6219 K., 06.12.2022)
• Günlük hasılat tespitinde, memurun özel yetki verildiğini gösteren belge idare tarafından ibraz edilmelidir.
• Vergi kaybına emare teşkil eden defter, belge ve delillerin alınmasında, bunların kanuni defter ve belge olmadığı ve vergi kaybına emare teşkil ettiği idarece ortaya konulmalıdır.
• Muhafaza ve tasfiye işlemlerinde, malın sahibinin belli olmadığı ve sürenin geçtiği tutanakla belgelenmelidir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 3100 sayılı Kanun: Ödeme kaydedici cihaz kullanma zorunluluğunun kimlere ait olduğunu belirler; maddenin b bendindeki denetim yetkisi bu kanun kapsamına giren mükellefler bakımından kullanılır.
• 213 sayılı Kanun m.134: Vergi incelemesine ilişkin usuller, yoklamadan farklı olarak daha ayrıntılı bir denetim sürecini düzenler; bu madde ile ayrımı önemlidir.
• 213 sayılı Kanun m.350: Yoklamada tespit edilen eksiklik veya usulsüzlüklerin cezai yaptırımına ilişkin hükümleri içerir; bu madde yalnızca yetkileri düzenler.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 128. maddesi, vergi incelemesinin bir türü olan yoklamanın hangi görevliler tarafından yapılabileceğini belirler. Madde yalnızca yetkili kişi ve kurumları sayar; yoklamanın usulünü, kapsamını ve sonuçlarını düzenlemez. Maddenin uygulandığı taraflar, vergi mükellefleri ve vergi idaresi arasındaki yoklama faaliyetini yürüten kamu görevlileridir. Yoklamanın yapılma usulü, yoklama sırasında tutulacak tutanak ve yoklama yetkisinin kapsamı maddede yer almaz ve başka hükümlerde düzenlenmiştir. Vergi incelemesinin genel yetki ve usulleri (m.134 ve devamı), yoklamanın sonucunda yapılacak tarh işlemleri ile yoklama sonuçlarına ilişkin hükümler de bu maddenin dışındadır.

Yoklamaya yetkililer: hangi kavramlar bilinmeli?

Yoklama

Vergi idaresinin mükellefin vergi durumunu yerinde ve kısa yoldan tespit etmek amacıyla yaptığı vergi incelemesi türüdür. Madde bu incelemenin yapılabileceği görevlileri sayar, yoklamanın kapsamını ayrıca tanımlamaz.

Vergi incelemesine yetkili olanlar

Vergi Usul Kanunu uyarınca vergi incelemesi yapmaya yetkilendirilmiş görevlilerdir. Yoklama yetkisi bu grup içinde ayrıca sayılmıştır.

Gelir uzmanı

5345 sayılı değişiklikle 128. maddeye eklenen, yoklama yapma yetkisi tanınan vergi idaresi personelidir. Madde metninde yer alan ek fıkra ile bu grup yoklama yetkilileri arasına girmiştir.

Yetkili makamlar tarafından görevlendirilenler

Yoklama işini yürütmek üzere ilgili yetkili makam tarafından özel olarak görevlendirilen kişilerdir. Görevlendirme yetkisi maddede sayılan makamlara aittir.

Yoklamaya yetkililer: hangi şartlar aranır?

• Yoklamanın madde metninde sayılan görevlilerden biri tarafından yapılması gerekir.
• Yoklamayı yapan kişinin vergi dairesi müdürü, yoklama memuru, yetkili makam tarafından görevlendirilen kişi, vergi incelemesine yetkili olan kişi veya gelir uzmanı olması gerekir.
• Yetkili makam tarafından görevlendirilen kişilerin yoklama işi için açık bir görevlendirme almış olması gerekir.

Yoklamaya yetkililer: hangi sonuçları doğurur?

• Maddede sayılan görevlilerce yapılan yoklama, yetkili bir yoklama olarak kabul edilir.
• Maddede sayılmayan kişilerce yapılan yoklama yetkisiz yapılmış sayılır ve buna dayanılarak yapılan işlemlerin hukuki geçerliliği tartışmalı hâle gelir.
• Madde yoklamanın sonuçlarını düzenlemediğinden, yetkisiz yoklamanın tarh işlemine etkisi bu maddeden değil, başka hükümlerden değerlendirilir.

Yoklamaya yetkililer: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Gelir uzmanlarının yoklama yetkisini değişiklikten önceki dönem için de geçerli saymak.
• Yetkili makam tarafından görevlendirilenlerde görevlendirme belgesini aramamak.
• Vergi incelemesine yetkili olanlarla yoklama yetkilisini aynı kategori saymak; her iki grubun yetki kaynağı farklıdır.
• Maddenin yoklamanın usulünü düzenlediğini sanmak; madde yalnızca yetkili görevlileri sayar.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yoklamanın yetkili görevli tarafından yapılıp yapılmadığı, dosyada görevlendirme belgesi bulunup bulunmadığına bakılarak değerlendirilmektedir. (9. Daire, 2020/5290 E., 2022/6139 K., 01.12.2022)

Nasıl ispat edilir?

• Yoklamanın yetkisiz bir kişi tarafından yapıldığını ileri süren taraf, bu iddiayı ispatla yükümlüdür.
• Yoklamayı yapan kişinin görev unvanı, atama veya görevlendirme belgesi yazılı delille ortaya konur.
• Yetkili makam tarafından görevlendirme yapılmışsa, vergi idaresi bu görevlendirmeyi belgeyle ispatlamalıdır.
• Vergi idaresinin dosyada görevlendirme yazısını göstermesi, yetki iddiasını karşılar.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 m.134: Vergi incelemesinin genel usulünü düzenler; yoklama da bu incelemenin bir türü olduğundan 128. maddedeki yetki bu genel hükümlerle birlikte okunur.
• 5345 sayılı Kanun: 128. maddeye gelir uzmanlarını ekleyen değişikliği yapmıştır; madde metninde 'Ek' ibaresi bu değişikliğe işaret eder.

Madde, vergi incelemesi ve yoklama sırasında yoklama yapanların yetkisini kanıtlamasına ilişkindir. Yoklama yapanların yanlarında fotoğraflı resmi bir vesika bulundurmasını, bu vesikayı kendilerine sorulmasa bile nezdinde yoklama yapılan kişiye göstermesini ve toplu yoklamalarda kolbaşının vesikayı ibrazının yeterli olmasını düzenler. Yoklamanın nasıl yapılacağına, yoklama yetkisinin kapsamına ve yoklama sonucunda düzenlenecek tutanaklara ilişkin hükümleri düzenlemez (ilgili hükümler 213 sayılı Kanun'un diğer maddelerinde yer alır). Yoklama yapılmasının koşullarını ve sonuçlarını, ayrıca yoklama yapanın görevini kötüye kullanmasına ilişkin ceza sorumluluğunu bu maddede aramak gerekmez.

Hüviyet ibrazı mecburiyeti: hangi kavramlar bilinmeli?

Yoklama

Vergi mükellefinin ya da ilgili kişilerin işyerinde veya ilgili yerlerde vergi ile ilgili durumlarının incelenmesi amacıyla yapılan kontrol işlemidir. Maddede yoklamanın tanımı yapılmaz; yoklama yapanın sahip olması gereken vesika bu işlemin yetkisini gösterir.

Yoklama yetkisini gösteren fotoğraflı resmi vesika

Yoklama yapanın yetkisini kanıtlayan, fotoğrafı bulunan ve resmi makam tarafından düzenlenmiş belgedir. Yalnızca resmi bir kimlik bilgisi taşımak yetmez; belgenin yoklama yetkisini gösteren nitelikte olması gerekir.

Kendiliğinden gösterme

Yoklama yapanın, nezdinde yoklama yapılan kişi kendisine sormadan da vesikayı göstermesi yükümlülüğüdür. Göstermenin talebe bağlı olmadığını ifade eder.

Kolbaşı

Toplu yoklamalarda ekibi yöneten kişidir. Toplu yoklamada vesikanın kolbaşı tarafından ibraz edilmesi, ekibin diğer üyeleri için de yeterli kabul edilir.

Hüviyet ibrazı mecburiyeti: hangi şartlar aranır?

• Yoklama yapanın, yoklama yetkisini gösteren fotoğraflı resmi bir vesikaya sahip olması zorunludur.
• Yoklama yapanın bu vesikayı, nezdinde yoklama yapılan kişi sormasa bile ona göstermesi gerekir.
• Toplu yoklamalarda ekibin kolbaşısının vesikayı ibraz etmesi, ekibin tamamı bakımından yeterlidir; her yoklama yapanın ayrıca göstermesi aranmaz.

Hüviyet ibrazı mecburiyeti: hangi sonuçları doğurur?

• Yoklama yapanın vesikası yoksa ya da göstermemişse, yoklamanın yetkili yapılmadığı yönünde itiraz konusu olabilir.
• Vesikanın gösterilmesi, yoklama yapanın yetkisinin nezdinde yoklama yapılan kişi tarafından öğrenilmesini sağlar.
• Toplu yoklamada kolbaşının vesikayı göstermesi, ekip bakımından yükümlülüğü yerine getirmiş sayılmasına yeterlidir.
• Maddede bu yükümlülüğe aykırılığın hangi yaptırıma bağlandığı açıkça belirtilmemiştir; bu nedenle aykırılığın sonucu ilgili diğer hükümlere göre değerlendirilir.

Hüviyet ibrazı mecburiyeti: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Maddeyi yalnızca sorulan hâllerde uygulanacak bir yükümlülük olarak okumak; oysa madde kendiliğinden göstermeyi açıkça öngörür.
• Toplu yoklamada her yoklama yapanın ayrıca vesika göstermesi gerektiğini düşünmek; maddeye göre kolbaşının ibrazı yeterlidir.
• Herhangi bir resmi kimlik kartının bu vesika yerine geçeceğini varsaymak; maddenin aradığı belge yoklama yetkisini gösteren fotoğraflı resmi vesikadır.
• Maddenin yoklamanın usulüne ya da yoklama sonucunda doğan yaptırımlara ilişkin hüküm içerdiğini sanmak; bu konular madde kapsamı dışındadır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yoklama yetkisinin kapsamı ve yoklamanın usulüne ilişkin tartışmalarda, bu maddenin 127, 131 ve 132. maddelerle birlikte değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2022/405 E., 2024/92 K., 14.02.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Yoklama yapanın vesikasını gösterdiğini ileri süren taraf (idare ya da yoklama yapan), vesikanın gösterildiğini ispatlamakla yükümlüdür.
• Gösterme işlemi, yoklama tutanağına yazılmış bir kayıt veya yoklamaya katılanların beyanı gibi delillerle ispatlanabilir.
• Yoklama yapanın vesikasının gösterilmediğini ileri süren mükellef, bu iddiasını tanık veya belge ile ortaya koymalıdır; sadece sorulmadığını ileri sürmesi tek başına yeterli değildir.
• Toplu yoklamada kolbaşının vesikayı gösterdiğini ileri süren taraf, kolbaşı olduğunu ve gösterimi ispatlamakla yükümlüdür.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.127: Vergi incelemesi ve yoklamaya ilişkin genel hükümleri içerdiğinden, yoklama yetkisinin kapsamı bakımından bu maddeyle birlikte değerlendirilir.
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.131: Yoklamanın yapılış usulüne ve yoklama sonucunda düzenlenecek belgelere ilişkin hükümler bakımından bu maddeyle birlikte okunur.
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.132: Yoklama ve inceleme sırasında yapılacak işlemlere ilişkin hükümler bakımından bu maddeyle birlikte değerlendirilir.

Madde, Vergi Usul Kanunu kapsamında vergi incelemesinin özel bir türü olan yoklamanın zamanını düzenler. Yoklamanın her zaman yapılabileceğini ve yapılma zamanının ilgiliye önceden bildirilmeyeceğini belirtir. Madde, yoklamanın usulünü, yetkili kişileri, yoklama sonucunda doğan yükümlülükleri ve yoklamaya itiraz yolunu düzenlemez; bunlar başka maddelerde yer alır (ör. yoklama tutanağı, ihbar ve tespit konularında ilgili VUK hükümleri). Madde, yoklamanın kimlerce ve hangi yetkiyle yapılacağını da belirlemez. Madde, mükellefin defter ve belgelerinin ibrazı yükümlülüğünü de düzenlemez.

Yoklama zamanı: hangi kavramlar bilinmeli?

Yoklama

Vergi idaresinin mükellefin ticari ve mali durumunu yerinde ve doğrudan inceleyebildiği vergi denetim yöntemidir. Bu madde bakımından yoklamanın zamanlaması ele alınmaktadır.

Her zaman yapılabilirlik

Yoklamanın belirli bir takvim süresine, vergi dönemine veya bildirim yükümlülüğüne bağlı olmadan, vergi idaresinin takdirinde herhangi bir anda yapılabilmesi anlamına gelir.

Haber verilmemesi

Yoklamanın hangi tarihte yapılacağının mükellefe önceden bildirilmemesidir. Bu, yoklamanın sürpriz niteliğini güvence altına alır.

Yoklama zamanı: hangi şartlar aranır?

• Yoklamanın vergi idaresince yapılması gerekir.
• Yoklamanın yapılış zamanının ilgiliye önceden bildirilmemesi gerekir.
• Yoklamanın yapıldığı anda mükellefin bu zamanlamaya itiraz hakkı bulunmadığını, yoklamanın belirli bir süre veya vergi dönemi kısıtına tabi olmadığını kabul etmek gerekir.

Yoklama zamanı: hangi sonuçları doğurur?

• Yoklama her zaman yapılabilir; vergi idaresi bunun için belirli bir dönem veya süre beklemek zorunda değildir.
• Yoklamanın tarihi mükellefe bildirilmez; mükellef yoklamanın ne zaman yapılacağını önceden öğrenemez.
• Madde, bildirim yapılmamasının sonucunu açıkça belirtmez; yoklamanın zamanlamasına ilişkin bir yasaklayıcı ya da yaptırıma bağlı bir hüküm içermez.

Yoklama zamanı: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Yoklamanın her zaman yapılabilmesini, herhangi bir sınırsız yetki olarak yorumlamak; yoklamanın usul ve ilkelere bağlı olduğunu göz ardı etmek.
• Haber verilmemesini, mükellefin tebligat ve bildirim haklarının tamamen ortadan kalktığı şeklinde anlamak; bu madde yalnızca zamanlamayı düzenler.
• Bu maddeyi, yoklamanın yetkili kişilerini veya usulünü belirleyen hükümlerle karıştırmak.

Nasıl ispat edilir?

• Yoklamanın mükellefe önceden bildirilmediğini ileri süren taraf, bu iddiasını yoklama tutanağı ve tebligat kayıtları ile ispatlamalıdır.
• Vergi idaresi, yoklamanın haber verilmeksizin yapıldığını tutanak ve zaman kaydı ile gösterebilir; bu hususta mükellefin ispat yükü yoktur.
• Madde zamanlamaya ilişkin olduğundan, yoklamanın yapılma zamanının uygun olup olmadığı tartışması, yoklamanın kendisinin usulüne ilişkin delillerle birlikte değerlendirilmelidir.

Bu madde, vergi incelemesi kapsamında yapılan yoklamaların tutanağı niteliğindeki yoklama fişinin nasıl tanzim edileceğini, fişin kimler tarafından imzalanacağını ve imza eksikliğinde nasıl işlem yapılacağını düzenler. Maddenin ikinci kısmı, fişin 132/A kapsamında elektronik ortamda, koordinat bazlı konum bilgisi ve yoklama yerine ilişkin fotoğraflarla tanzim edilmesi hâlinde polis, jandarma, muhtar veya ihtiyar meclisi üyesi imzasının aranmayacağını öngörür. Madde, yoklamanın yapılma usulünü, yoklama yetkisini, yoklama sonucunda uygulanacak vergi ve ceza hükümlerini ve fişin tebliğini düzenlemez (VUK m.130 ve m.132 ile m.132/A ayrı maddelerde düzenlenmiştir). Ayrıca yoklama fişine dayanılarak salınan vergi ve cezaya karşı yapılacak itiraz ve dava süreleri de bu maddede yer almaz.

Yoklama fişi: hangi kavramlar bilinmeli?

Yoklama fişi

Yoklama neticelerinin geçirildiği, tutanak niteliği taşıyan belgedir. Maddeye göre yoklama yerinde iki nüsha olarak tanzim edilir ve tarihlenir.

Nezdinde yoklama yapılan veya yetkili adamı

Yoklamanın yapıldığı işyeri ya da yerin sahibi veya bu kişiyi temsile yetkili kişidir. Fişin öncelikle imzasına başvurulacak kişi bu kişidir.

İmzadan çekinme

Nezdinde yoklama yapılan veya yetkili adamının bulunmaması ya da imzalamaktan kaçınması durumudur. Bu hâlde keyfiyetin fişe yazılması gerekir.

Tutanak mahiyeti

Yoklama fişinin, yoklamada saptanan olguları belgeleyen bir kayıt olduğunu, yani ispat aracı niteliğinde bulunduğunu ifade eder. Fiş, saptanan olguların doğruluğunu ortaya koyan belge olarak işlev görür.

Koordinat bazlı konum bilgisi ve yoklama yerine ilişkin fotoğraf

Fişin elektronik ortamda tanzim edilmesi hâlinde aranan ve 132/A kapsamında kullanılan teknik kayıtlardır. Bu kayıtların bulunması, üçüncü kişi imzası zorunluluğunu ortadan kaldırır.

Yoklama fişi: hangi şartlar aranır?

• Yoklama neticelerinin yoklama fişine geçirilmesi gerekir.
• Fiş, yoklama yerinde iki nüsha olarak tanzim edilmeli ve tarihlenmelidir.
• Fiş, bulunması hâlinde nezdinde yoklama yapılan kişiye veya yetkili adamına imzalatılmalıdır.
• Nezdinde yoklama yapılan veya yetkili adamı bulunmuyor ya da imzadan çekiniyorsa bu keyfiyet fişe yazılmalıdır.
• Bu hâlde fiş, polis, jandarma, muhtar veya ihtiyar meclisi üyelerinden birine imzalatılmalıdır.
• Fişin 132/A kapsamında elektronik ortamda tanzim edilmiş olması hâlinde, koordinat bazlı konum bilgisi ve yoklama yerine ilişkin fotoğrafların fişte yer alması gerekir.
• Elektronik tanzim şartı gerçekleşmiş ise polis, jandarma, muhtar veya ihtiyar meclisi üyesi imzası aranmaz.

Yoklama fişi: hangi sonuçları doğurur?

• Fiş usulüne uygun tanzim edilip imzalatıldığında, içerdiği tespitler tutanak niteliğinde kabul edilir.
• Nezdinde yoklama yapılan kişi veya yetkili adamı bulunmaz ya da imzadan çekinirse keyfiyet fişe yazılır ve fiş üçüncü kişiye imzalatılır.
• Fişin 132/A kapsamında elektronik ortamda, koordinat bazlı konum bilgisi ve fotoğraflarla tanzim edilmesi hâlinde polis, jandarma, muhtar veya ihtiyar meclisi üyesi imzası aranmaz.
• Elektronik tanzimde konum bilgisi ve fotoğraf eksikse imzasız fişin geçerliliği için madde metninde bir istisna bulunmadığından, genel imza kuralı uygulanır.

Yoklama fişi: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Elektronik ortamda tanzim edilmiş olmasına rağmen konum bilgisi ve fotoğrafların bulunmadığı hâlde üçüncü kişi imzasının aranmayacağını varsaymak; istisna yalnızca 132/A koşullarının bulunduğu hâlde geçerlidir.
• Nezdinde yoklama yapılan kişi bulunmadığı hâlde fişi doğrudan polis, jandarma veya muhtara imzalatıp imzadan çekinme keyfiyetini yazmamak; sıralama ve keyfiyet kaydı birlikte aranır.
• İmzadan çekinme nedenini yazmadan yalnızca 'imzadan imtina edildi' ifadesiyle yetinmek; uygulamada bu tek başına yeterli sayılmamaktadır.
• Fişi tek nüsha düzenlemek; madde iki nüsha tanzimi zorunlu kılar.
• Üçüncü kişi imzasını, polis, jandarma, muhtar ve ihtiyar meclisi üyesi dışında herhangi bir kişiden alınabileceğini düşünmek; madde bu kişileri sınırlı olarak sayar.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yoklama fişinde imzadan çekinme nedeninin tutanağa yazılmasının gerekip gerekmediği tartışılmış; imzadan imtina edildiğinin yazılmasının tek başına yeterli sayılmayıp neden belirtilmesinin gerektiği yönünde kararlar verilmiştir. (11. Daire, 1997/3205 E., 1999/701 K., 17.02.1999)
• Fişin hangi sıfatla imzalandığı ve imzalayanın kim olduğu açıklanmadığında tutanağın madde gereklerine uygun bulunmadığı yönünde kararlar bulunmaktadır. (11. Daire, 1996/6402 E., 1997/4172 K., 20.11.1997)
• Fişin nezdinde yoklama yapılan kişiye imzalatılmadan ve imzadan çekinme keyfiyeti yazılmadan düzenlenmesinin maddeye aykırı olduğu, bu fişe dayanılarak salınan ceza ve tahsil ücretinin hukuka uygun bulunmadığı kabul edilmiştir. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 1999/247 E., 2000/31 K., 28.01.2000)
• Yoklama fişinde yükümlü tarafından imzadan kaçınıldığı hâlde bunun tutanağa yazılmadığı durumlarda, tutanağın ispat gücünün zayıfladığı yönünde değerlendirmeler yapılmıştır. (4. Daire, 2001/655 E., 2001/1831 K., 03.05.2001)

Nasıl ispat edilir?

• Yoklama fişinin usulüne uygun tanzim edildiğini ve tutanak niteliğini kazandığını ileri süren idare, fişin tarihini, iki nüsha düzenlendiğini ve imza ile keyfiyet kayıtlarını ispatlamakla yükümlüdür.
• Nezdinde yoklama yapılan kişinin imzadan çekindiği iddiasını ileri süren idare, bu keyfiyetin fişe yazıldığını göstermelidir. Kayıt yoksa ilgili imzanın eksikliği idarenin aleyhine değerlendirilir.
• Mükellef, fişteki tespitlerin gerçeğe aykırı olduğunu ya da fişin usulüne uygun düzenlenmediğini ileri sürdüğünde, bu iddiasını yazılı belge ve tanıkla ispatlayabilir.
• Elektronik tanzim iddiasında idare, koordinat bazlı konum bilgisi ve fotoğrafların fişte yer aldığını göstermek zorundadır; bu kayıtlar bulunmadan üçüncü kişi imzası aranmaması savunulamaz.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 m.132/A: Elektronik ortamda tanzim edilen yoklama fişinde konum bilgisi ve fotoğraf kayıtlarının bulunması hâlinde üçüncü kişi imzası aranmamasının koşulunu oluşturur.

Yoklama fişlerinin birinci nüshasının yoklama yapılan kişiye veya yetkili adamına bırakılmasını, bulunmadığı hallerde posta yoluyla gönderilmesini, vergi karnesi sahiplerinin yoklamalarının karneye işlenmesini ve ikinci nüshaların vergi dairesine tevdi edilmesini düzenler. Yoklamanın yapılmasını, yoklama fişinin içeriğini ve yoklamaya dayanan tarhiyatı düzenlemez; bunlar 213 sayılı Kanunun yoklamaya ilişkin diğer maddelerinde yer alır. Hükmün uygulanması, yoklama yapılan mükellefe veya yetkilisine yönelik bir usul işlemi olup yoklama fişinin içeriğine ilişkin ispat kurallarını kapsamaz. Vergi karnesi düzenlemesinin kendisi ile yoklama sonucunda yapılan takdir ve tarhiyatın esası bu maddenin konusu değildir.

Yoklama neticelerinin bildirilmesi: hangi kavramlar bilinmeli?

Yoklama fişi

Vergi incelemesi niteliğinde yapılan yoklamanın sonucunu gösteren ve yoklama yapılan kişi ile vergi dairesi arasında iki nüsha halinde düzenlenen belgedir. Birinci nüsha mükellefe, ikinci nüsha vergi dairesine ait işlevdedir.

Yetkili adamı

Yoklama yapılan şahıs bulunmadığında, işyerinde mükellef adına işlem yapmaya yetkili olan kişidir. Bu kişiye fişin birinci nüshası bırakılabilir.

Vergi karnesi

Mükellefin vergi dairesince kendisine verilen ve vergi işlemlerinin kaydedildiği belgedir. Karneli mükellefler hakkında yapılan yoklamaların karneye işlenmesi bu maddeye göre zorunludur.

Tevdi

Belgenin vergi dairesine teslim edilerek dosyaya konulmasıdır; maddede ikinci nüshanın vergi dairesine bırakılması anlamına gelir.

Yoklama neticelerinin bildirilmesi: hangi şartlar aranır?

• Yoklama fişinin birinci nüshasının önce yoklaması yapılan şahıs veya yetkili adamına bırakılması gerekir.
• Yoklama yapılan şahıs ve yetkili adamı bulunmadığında fişin birinci nüshası bilinen adrese posta ile gönderilmelidir; bu gönderim 7 gün içinde yapılmalıdır.
• Vergi karnesi sahibi hakkında yapılan yoklama, karneye ayrıca işaretlenmelidir.
• Yoklama fişinin ikinci nüshası vergi dairesine tevdi edilmelidir.

Yoklama neticelerinin bildirilmesi: hangi sonuçları doğurur?

• Yoklama yapılan şahıs veya yetkili adamına birinci nüsha bırakıldığında tebliğ işlemi bu yolla tamamlanır.
• Şahıs ve yetkili adamı bulunmadığında birinci nüsha 7 gün içinde bilinen adrese posta ile gönderilmelidir.
• Vergi karnesi alan mükellef hakkındaki yoklama karneye işaretlenmelidir.
• İkinci nüshanın vergi dairesine tevdi edilmemesi, dairenin yoklama kaydını eksik bırakması sonucunu doğurur.
• Maddedeki şekil ve süre kurallarına uyulmaması, yoklamaya dayalı işlemin usulden sakat olması sonucunu doğurabilir.

Yoklama neticelerinin bildirilmesi: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Posta ile gönderimi 7 günlük süreye bağlamadan yapılan işlemi usulen geçerli saymak; sürenin geçtiği hallerde gönderimin tarihinin kontrol edilmesi gerekir.
• Yetkili adamı kavramını genişletip her çalışana fiş bırakılabileceğini düşünmek; yalnızca mükellef adına işlem yapmaya yetkili kişi kastedilir.
• Karneli mükellef işaretini bu maddenin yoklama tespitini düzenlediği sanmak; madde yalnızca karneye işaretlenmesini öngörür.
• Birinci nüsha ile ikinci nüshanın muhatabını karıştırmak; ikinci nüsha mükellefe değil vergi dairesine tevdi edilir.
• Maddede yoklamanın sonucunun tarhiyata etkisini aramak; bu madde tebliğ ve tevdi usulünü düzenler.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Uygulamada 213 sayılı Kanunun 127, 129, 131 ve 132. maddelerinin birlikte değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2022/405 E., 2024/92 K., 14.02.2024)
• Yoklama usulüne ilişkin tebliğlerin ve Kanunun 132/A maddesinin bu maddeyle birlikte okunduğu görülmektedir. (İdare Dava Daireleri Kurulu, 2022/2128 E., 2023/1263 K., 05.06.2023; 13. Daire, 2019/1846 E., 2022/1315 K., 30.03.2022)

Nasıl ispat edilir?

• Yoklama fişinin birinci nüshasının yoklama yapılan şahsa veya yetkili adamına bırakıldığını ispat yükü vergi idaresindedir; bu, fişin imzalı nüshası veya tutanakla ispatlanır.
• Şahıs ve yetkili adamının bulunmadığı ve fişin 7 gün içinde posta ile gönderildiğini ispat yükü yine vergi idaresindedir; posta alındısı ve gönderim kaydı bu ispatın temel delilidir.
• Mükellef, fişin kendisine usulüne uygun tebliğ edilmediğini ileri sürerse bu iddiayı ispatlamakla yükümlüdür; tanık beyanı tek başına yeterli kabul edilmeyebilir.
• Vergi karnesi sahibi hakkında yoklamanın karneye işlendiği, karne kaydı ve dosya belgeleriyle ispatlanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.127: Maddede karşılaştırmalı olarak birlikte değerlendirilen, yoklama ve vergi incelemesine ilişkin hükümlerden biridir.
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.129: Yoklama ve inceleme usulüne ilişkin hükümler olarak bu maddeyle birlikte değerlendirilir.
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.131: Yoklama işleminin yapılışına ilişkin hükümlerdir; bu madde fişin tebliğ ve tevdiini düzenler.
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.132/A: Bu maddeye dayanarak çıkarılan tebliğlerin dayanağıdır; kapsam bakımından yoklama usulüne ilişkin ayrı bir düzenlemedir.

Bu madde, yoklama neticelerinin elektronik ortamda düzenlenen "yoklama fişi" ile kayıt altına alınmasını ve bu fişin imzalanmasına ilişkin usulü düzenler. Ayrıca Maliye Bakanlığına, elektronik ortamda kayıt altına alınan yoklama fişlerinin şekil ve muhtevasını belirleme, imza usul ve esaslarını tespit etme, bunları elektronik ortamda ilgililere gönderme ve elektronik yoklama faaliyetlerine ilişkin diğer usul ve esasları belirleme yetkisi verir. Madde, yoklama yapılan kişi veya yetkilisi ile yoklamayı yürüten vergi incelemecisi bakımından uygulanır. Madde, kâğıt ortamdaki yoklama fişini düzenlemez (m.131). Yoklamanın yapılma usulü, yetkisi ve yoklama sonucunda yapılacak işlemler bu maddede yer almaz. Elektronik yoklama fişinin hukuki karşılığı ve elektronik belgenin ispat gücü de bu maddenin kapsamı dışındadır.

Elektronik yoklama: hangi kavramlar bilinmeli?

Yoklama fişi

Yoklama sonuçlarının yoklama yerinde kayda alındığı belgedir. Bu madde, kâğıt ortamdaki fişle aynı nitelikte olan elektronik ortamda düzenlenmiş biçimini tanımlar.

Elektronik yoklama fişi

Elektronik ortamda tanzim edilen ve nezdinde yoklama yapılan kişi veya yetkilisi tarafından elektronik imza araçlarıyla imzalanan yoklama fişidir. Elektronik imza kullanılmadığında yerine geçen form, bu fişin yerini tutan bir belgedir.

Benzersiz kod

Yoklama fişini temsil eden ve fiş içeriğinin değiştirilemeyeceğini güvence altına alan koddur. Elektronik imza bulunmadığında, bu kod form üzerine yazılır ve form imzalanır.

Yoklama faaliyetleri

Elektronik ortamda yürütülen yoklamanın usul ve esaslarıdır. Maliye Bakanlığı bu alanda düzenleme yapmaya yetkilidir.

Elektronik yoklama: hangi şartlar aranır?

• Yoklama neticelerinin yoklama yerinde elektronik ortamda düzenlenen yoklama fişi ile kayıt altına alınması gerekir.
• Elektronik yoklama fişinin nezdinde yoklama yapılan kişi veya yetkilisi tarafından elektronik imza araçlarıyla imzalanması gerekir.
• Fişin elektronik imza araçlarıyla imzalanmaması durumunda, fişi temsil eden ve içeriğinin değiştirilemeyeceğini güvence altına alan benzersiz kodun üzerine yazıldığı bir formun imzalanması gerekir.
• Elektronik ortamda kayıt altına alınan fiş ve formların şekil ve muhtevasının Maliye Bakanlığınca belirlenmiş olması gerekir.
• Bu fiş ve formların şifre, elektronik imza veya diğer güvenlik araçlarıyla imzalanmasının Maliye Bakanlığınca belirlenen usul ve esaslara uygun olması gerekir.
• Fiş ve formların internet dahil her türlü elektronik bilgi iletişim araç ve ortamında ilgililere gönderilmesi, Bakanlığın belirlediği usulle yapılmalıdır.

Elektronik yoklama: hangi sonuçları doğurur?

• Yoklama neticeleri elektronik fişle kayıt altına alınabilir; bu durumda fiş m.131'deki fişle aynı hukuki niteliği taşır.
• Elektronik imza ile imzalanmış fiş, yoklama neticesinin kaydı olarak kullanılır.
• Elektronik imza yoksa, benzersiz kodun yazıldığı form imzalanmadan kayıt tamamlanmış sayılmaz; bu, metinden çıkan bir sonuçtur.
• Bakanlık, şekil ve muhtevayı, imza usulünü ve elektronik gönderimi düzenleyici işlemlerle belirler.

Elektronik yoklama: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Elektronik yoklama fişini kâğıt fişle tamamen aynı usule tabi saymak; elektronik imza ve benzersiz kod koşullarını ayrıca aramamak.
• Benzersiz kodlu formu, elektronik imzalı fişle eşdeğer bir belge gibi kabul etmek; formun yalnız elektronik imza yokluğunda kullanıldığını gözden kaçırmak.
• Bakanlığın şekil ve usul düzenlemelerini kanun metninin parçası sanmak; yetki kanunun belirlediği sınırla sınırlıdır.

Nasıl ispat edilir?

• Elektronik yoklama fişinin düzenlendiğini ve imzalandığını idare ispatlar; fişin elektronik imza ile imzalandığı veya benzersiz kodlu formun imzalandığı belgeyle gösterilir.
• Mükellef, fişin içeriğinin sonradan değiştirildiğini ileri sürerse bunu ispatlamakla yükümlüdür; benzersiz kodun fiş içeriğini güvence altına alması bu konuda karşılaştırma imkânı sağlar.
• Elektronik imzanın veya benzersiz kodun bulunmaması, fişin usulüne uygun düzenlenmediği savunmasının dayanağı olabilir; bu durumda idare fişin geçerli olduğunu göstermekle yükümlüdür.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.131: Kâğıt yoklama fişini düzenler. Bu madde, elektronik fişin m.131'deki fişle aynı mahiyette olduğunu belirtir.

Madde, vergi uygulamalarının gerektirdiği hallerde münferit fiş yerine yoklama cetvellerinin kullanılmasına ve sonuçlarının bu cetveller üzerinde toplu olarak gösterilmesine izin verir. Ayrıca yoklama cetveli kullanılacak halleri Maliye Bakanlığının belirleyeceğini öngörür ve yoklama cetveli kullanılan hallerde ihtilaflı olayların yoklama fişi niteliğinde bir tutanakla tespit edileceğini düzenler. Maddenin kişi bakımından kapsamı, vergi uygulamasında münferit fiş yerine cetvel kullanılan tüm mükellef ve vergi uygulaması ilişkileridir. Yoklama cetvellerinin hangi mükellefler veya işler için kullanılacağına ilişkin ayrıntılı düzenleme maddede yer almaz; bu konu Maliye Bakanlığının belirlemesine bırakılmıştır. Vergi incelemesinin usul ve yetkisi (m.134 vd.) ile vergi ziyaı ve kaçakçılık sonuçları ayrı maddelerde düzenlenmiştir.

Toplu yoklama: hangi kavramlar bilinmeli?

Yoklama cetveli

Birden çok olaya ilişkin sonuçların münferit fiş düzenlenmeden tek bir cetvelde toplu olarak gösterildiği belgedir. Hangi hallerde kullanılacağı Maliye Bakanlığınca belirlenir.

Münferit fiş

Her bir olay için ayrı ayrı düzenlenen belgedir. Yoklama cetveli, bu belgenin yerine toplu gösterimi sağlar.

Yoklama fişi mahiyetinde tutanak

Yoklama cetveli kullanılan hallerde, ihtilaflı olayların cetvele eklenmek yerine ayrıca tespit edildiği belgedir. Niteliği yoklama fişiyle aynı kabul edilir.

Toplu yoklama: hangi şartlar aranır?

• Vergi uygulamasının gerektirdiği bir hal bulunmalıdır.
• Bu halde münferit fiş yerine yoklama cetvelinin kullanılması tercih edilebilir; bu tercih caizdir.
• Kullanılacak halin Maliye Bakanlığınca belirlenmiş olması gerekir.
• Cetvelde sonuçlar toplu olarak gösterilmelidir.
• Cetvel kullanılan hallerde ihtilaflı olaylar yoklama fişi mahiyetinde ayrı bir tutanakla tespit edilmelidir.

Toplu yoklama: hangi sonuçları doğurur?

• Vergi uygulamasının gerektirdiği hallerde münferit fiş yerine yoklama cetveli kullanmak caizdir.
• Cetvel kullanılan hallerde olayların sonuçları toplu olarak cetvelde gösterilir.
• Cetvel kullanılan hallerde ihtilaflı olaylar, yoklama fişi mahiyetinde ayrı bir tutanakla tespit edilir.
• Maliye Bakanlığınca belirlenmeyen hallerde yoklama cetveli kullanılması, maddenin verdiği yetkiye dayanmaz.

Toplu yoklama: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Maliye Bakanlığınca belirlenmemiş bir hal için yoklama cetveli kullanmak, maddenin yetki sınırının aşılması sayılmalıdır.
• İhtilaflı olayları cetvel içinde gösterip ayrı yoklama fişi mahiyetinde tutanak düzenlememek, maddenin tespit yöntemine aykırıdır.
• Yoklama cetvelini münferit fişin yerine geçen bir belge olarak değil, genel bir defter gibi değerlendirmek yanlıştır.

Nasıl ispat edilir?

• Yoklama cetvelinin kullanıldığını ileri süren idare, cetvelin maddede öngörülen bir hal için düzenlendiğini ve Maliye Bakanlığının belirlediği kapsamda olduğunu ispatlamakla yükümlüdür.
• Cetvelde gösterilen olayların sayısal ve niteliksel sonuçları cetvelin kendisiyle belgelenir; cetvel dışı olay iddiası ileri süren taraf bunu ayrı belgeyle ispatlar.
• İhtilaflı olaylar için tespit tutanağı esas delildir; tutanağın bulunmaması durumunda ihtilaflı olayın cetvel içinde kanıtlanması beklenemez.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 m.133: Maddenin kendisidir; yoklama cetvelinin kullanılma ilkesini ve ihtilaflı olaylara ilişkin tutanak yöntemini düzenler.