Adli müzaharet

1136 sayılı Avukatlık Kanunu m.176, adli yardımın ne anlama geldiğini tanımlar: adli yardım, avukatlık ücretlerini ve diğer yargılama giderlerini karşılayamayan kişilere bu Kanunda yazılı avukatlık hizmetlerinin sağlanmasıdır. Madde, adli yardım bürosunun kuruluşunu ve başlığını da içerir. Hüküm, adli yardımdan yararlanacak kişilere ve avukatlık hizmetinin kapsamına ilişkindir. Madde adli yardım kararının kapsamını, yani harç ve giderlerden muafiyeti, avans ödenmesini, avukat temini koşullarını, yararlanma koşullarını, başvuru usulünü, avukat görevlendirmesini ve adli yardım fonunu düzenlemez; bunlar 1136 sayılı Kanun m.177-181 ile Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun adli yardıma ilişkin hükümlerinde ve Türkiye Barolar Birliği Adli Yardım Yönetmeliğinde yer alır. Mahkemenin adli yardım kararı verme usulü de bu maddenin konusu değildir.

Adlî yardımın kapsamı: hangi kavramlar bilinmeli?

Adlî yardım

Avukatlık ücretlerini ve diğer yargılama giderlerini karşılama olanağı bulunmayan kişilere, bu Kanunda yazılı avukatlık hizmetlerinin sağlanmasıdır. Maddede tanımlanan adli yardım yalnızca avukatlık hizmetini kapsar.

Avukatlık hizmeti

Adli yardım kapsamında sağlanan, avukat aracılığıyla yerine getirilen mesleki hizmettir. Madde, adli yardımın konusunu bu hizmetle sınırlar.

Adlî yardım bürosu

Başlık değişikliğiyle maddede yer alan kurumdur; baro bünyesinde adli yardım hizmetini yürüten birimdir. Başlık 4667 sayılı Kanun'un 84. maddesiyle 'Adli müzaharet bürosu' iken değiştirilmiştir.

Yargılama giderleri

Avukatlık ücreti dışında, yargılama sırasında yapılması gereken harç, masraf ve benzeri ödemelerdir. Bu giderleri karşılama olanağı bulunmayan kişi adli yardımdan yararlanabilir; madde bu giderlerin nasıl karşılanacağını düzenlemez.

Adlî yardımın kapsamı: hangi şartlar aranır?

• Adli yardımdan yararlanacak kişinin avukatlık ücretlerini ve diğer yargılama giderlerini karşılama olanağının bulunmaması gerekir.
• Adli yardım, bu Kanunda yazılı avukatlık hizmetlerinin sağlanmasını kapsar; hizmetin konusu avukat yardımıdır.
• Hizmetin sağlanabilmesi için baro bünyesinde adli yardım bürosunun bulunması gerekir.

Adlî yardımın kapsamı: hangi sonuçları doğurur?

• Kişi avukatlık ücretlerini ve diğer yargılama giderlerini karşılayamıyorsa, adli yardım kapsamında bu Kanunda yazılı avukatlık hizmetlerinden yararlanabilir.
• Adli yardım yalnızca avukatlık hizmetini sağlar; madde tek başına harç ve diğer giderlerden muafiyet doğurmaz.
• Kişinin ödeme gücü yeterliyse madde kapsamında adli yardım sağlanmaz.

Adlî yardımın kapsamı: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Adli yardım avukat yardımını kapsar diye, avukatın sağladığı hizmetle birlikte harç ve diğer giderlerden de muaf olunacağını sanmak; bu muafiyet için mahkemenin adli yardım kararı şarttır.
• Baro yönetim kurulunun kararıyla adli yardım fonundan karşılama yapılabileceğini, mahkeme kararı olmadan da adli yardımın doğacağını sanmak.
• Madde başlığındaki 'adli müzaharet bürosu' ifadesini güncel kurum adıymış gibi kullanmak; 4667 sayılı Kanun'la başlık 'adlî yardım bürosu' olarak değişmiştir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Adli yardım talebinin kabulü üzerine baro tarafından avukat görevlendirilir; bu görevlendirmenin mahkeme kararına dayanması gerektiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2019/471 E., 2022/560 K., 14.04.2022)
• Baro tarafından adli yardım avukatı atanan, ancak mahkemece adli yardım talebi reddedilen kişinin avukatlık ücreti dışındaki yargılama giderlerini ödemesi gerektiği kabul edilmektedir. (8. Daire, 2020/7195 E., 2022/6335 K., 08.11.2022; 8. Daire, 2021/1680 E., 2022/6336 K., 08.11.2022)
• Baro yönetim kurulu kararıyla adli yardım fonundan karşılama, yalnızca yargılama giderlerinin karşılanamayacağının açıkça anlaşılması ve talebin haklılığı açısından kesin veya kuvvetli bir kanı oluşması halinde mümkün olduğu kabul edilmektedir. (8. Daire, 2020/7195 E., 2022/6335 K., 08.11.2022; 8. Daire, 2021/1680 E., 2022/6336 K., 08.11.2022)

Nasıl ispat edilir?

• Adli yardımdan yararlanmak isteyen kişi, avukatlık ücretlerini ve diğer yargılama giderlerini karşılayamadığını ileri sürer ve bunu mali durumunu gösteren belgelerle ispatlar.
• Adli yardım talebinin mahkemece kabulü veya reddi, mahkemenin verdiği karara dayanır; bu karar yazılı olarak belgelenir.
• Baro tarafından görevlendirilen avukatın hizmet için gerekli bilgi ve belgeleri, adli yardım talebinde bulunan kişiden talep etme yükümlülüğü vardır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 1136 sayılı Kanun m.177: Adli yardım hizmetinin baro yönetim kurulu tarafından seçilen avukatlar arasından, adli yardım bürosu eliyle yürütülmesini düzenler; m.176'daki hizmetin nasıl sağlanacağını tamamlar.
• 1136 sayılı Kanun m.178: Adli yardım talebinin doğrudan baroya yapılabilmesini ve kabul usulünü düzenler.
• 1136 sayılı Kanun m.179: Maddi imkânı bulunmayanların doğrudan baroya başvurarak yardımcı vekil talep etmesini ve bu yardımın sınırını düzenler.
• 1136 sayılı Kanun m.181: Adli yardım kapsamında yapılan işlemlerin ve bürolar arası yetkinin ayrıntısına ilişkin hükümleri içerir; m.176'nın uygulanmasını tamamlar.
• 6100 sayılı Kanun m.334: Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun adli yardım hükümleri olup, mahkemenin adli yardım kararı vermesine ilişkin usul ve koşulları düzenler; m.176'daki avukatlık hizmetinin mahkeme kararına bağlanmasında etkilidir.
• 6100 sayılı Kanun m.335: Adli yardım kapsamında mahkemenin vekil tayin kararını ve adli yardımın kapsamını düzenler; bu maddenin hizmet boyutunu tamamlar.

Madde, adli yardım hizmetinin hangi organ eliyle yürütüleceğini düzenler: baro merkezlerinde baro yönetim kurulunca oluşturulan adli yardım bürosu, baro merkezi dışındaki yargı çevrelerinde görevlendirilebilecek temsilciler ve birden fazla baronun bulunduğu illerde her baronun kendi bürosunu kurması. Ayrıca yargı mercilerinin talebi üzerine yapılan avukat görevlendirmelerinin elektronik bilişim sistemi üzerinden ve o ildeki avukatlar arasında eşitlik gözetilerek yapılacağını öngörür. Madde, adli yardım talebinin kimlerce yapılacağını, adli yardımın kapsamını, şartlarını ve avukatın ücretini düzenlemez (1136 sayılı Kanun m.176, m.178 ve m.179 ile ilgili yönetmelik hükümleri). Adli yardım başvurusunun usulü ve kabul şartları ile görevlendirilen avukatın ücret ve giderlerinin karşılanması da bu maddede yer almaz (ilgili yönetmelik ve 1136 sayılı Kanun'un ilgili maddeleri). Baro yönetim kurulunun denetim yetkileri ile barolar birliğinin genel düzenleme yetkisi de bu maddenin kapsamı dışındadır.

m.177: hangi kavramlar bilinmeli?

Adli yardım bürosu

Baro merkezlerinde, baro yönetim kurulunca avukatlar arasından oluşturulan ve adli yardım hizmetini yürüten birimdir. Hizmet bu büro eliyle yürütülür.

Adli yardım bürosu temsilcisi

Baro merkezi dışında, avukat sayısı beşten çok olan bir yargı çevresinde baro yönetim kurulunca görevlendirilebilen avukattır. Görevlendirme isteğe bağlıdır; baro yönetim kurulunun takdirindedir.

Gözetim

Büro ve temsilcilerin baro yönetim kurulunun denetimi altında çalışmasıdır. Bu denetim, bürodan ve temsilciden bağımsız bir yetki değil, onların faaliyetinin baro yönetim kurulu tarafından izlenmesini ifade eder.

Elektronik bilişim sistemi

Türkiye Barolar Birliğince oluşturulan ve yargı mercilerinin talebi üzerine avukat görevlendirmesinin yapılmasında kullanılan sistemdir. Görevlendirme bu sistem üzerinden yapılır.

Eşitlik gözetilerek görevlendirme

Yargı mercilerinin talebi üzerine, ilgili ildeki avukatlar arasında sırayla ve dengeli dağılımla yapılan görevlendirme ilkesidir. Madde, eşitliğin nasıl sağlanacağını ayrıntılandırmaz.

m.177: hangi şartlar aranır?

• Adli yardım hizmetinin baro merkezinde yürütülebilmesi için baro yönetim kurulunca avukatlar arasından adli yardım bürosunun oluşturulmuş olması gerekir.
• Baro merkezi dışında temsilci görevlendirilebilmesi için ilgili yargı çevresinde avukat sayısının beşten çok olması gerekir.
• Temsilci görevlendirmesi baro yönetim kurulunun takdirinde olup zorunlu değildir.
• Birden fazla baronun bulunduğu ilde her baronun ayrı bir adli yardım bürosu oluşturması gerekir.
• Yargı mercilerinin talebi üzerine avukat görevlendirmesinin Türkiye Barolar Birliğinin elektronik bilişim sistemi üzerinden yapılması gerekir.
• Görevlendirmenin o ildeki avukatlar arasında eşitlik gözetilerek yapılması gerekir.

m.177: hangi sonuçları doğurur?

• Baro yönetim kurulu, baro merkezinde adli yardım bürosu oluşturmak zorundadır ve hizmet bu büro eliyle yürütülür.
• Baro yönetim kurulu, avukat sayısı beşten çok olan bir yargı çevresinde bir avukatı temsilci olarak görevlendirebilir; bu bir yetkidir, zorunluluk değildir.
• Büro ve temsilciler baro yönetim kurulunun gözetimi altında çalışır; gözetim eksikliği baro yönetim kurulunun sorumluluğunu doğurur.
• Birden fazla baronun bulunduğu ilde her baro kendi adli yardım bürosunu oluşturur.
• Yargı mercilerinin talebi üzerine yapılan görevlendirme, Türkiye Barolar Birliğinin elektronik bilişim sistemi üzerinden yapılır; bu sistem dışında yapılan görevlendirme bu madde kapsamında geçerli sayılmaz.
• Görevlendirmede eşitlik gözetilmesi zorunludur; eşitliğe aykırı görevlendirme bu maddeye aykırılık oluşturur.

m.177: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Adli yardım bürosunun baro merkezi dışında da zorunlu olarak kurulması gerektiğini sanmak; temsilci görevlendirmesi yönetim kurulunun takdirindedir.
• Temsilci görevlendirmesinin avukat sayısı beşten çok olmayan yargı çevrelerinde de yapılabileceğini varsaymak.
• Birden fazla baronun bulunduğu ilde tek bir büronun tüm görevlendirmeleri yapabileceğini kabul etmek; her baro kendi bürosunu oluşturur.
• Yargı mercilerinin talebi üzerine yapılan görevlendirmeyi elektronik bilişim sistemi dışında yapmak; bu madde açısından eksik usul olur.
• Eşitlik gözetilmeksizin görevlendirme yapılabileceğini düşünmek; eşitlik ilkesi madde metninde açıkça yer alır.
• Bu maddeye dayanarak adli yardım talebinin kabul şartlarını ya da avukat ücretini belirlemek; bu konular bu maddede düzenlenmemiştir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Adli yardım görevlendirmesinde eşitlik ilkesinin uygulanıp uygulanmadığı, ilgili yönetmelik hükmünün iptali için yapılan itirazlarda Anayasa'ya aykırılık tartışması konusu olmuştur. (8. Daire, 2021/1680 E., 2022/6336 K., 08.11.2022; 8. Daire, 2021/1679 E., 2022/6334 K., 08.11.2022)
• Maddenin ikinci fıkrasının değiştirilen birinci cümlesine ilişkin olarak, eski metne göre yapılan görevlendirme uyuşmazlıklarında Anayasa Mahkemesine itiraz yoluna gidilmiştir. (2022/100 E., 2023/114 K., 22.06.2023)
• Adli yardım talebinin başvuru ve şekil şartlarının 1136 sayılı Kanunun 176-181. maddelerine göre değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2019/471 E., 2022/560 K., 14.04.2022)
• Danıştay, yönetmelik düzenlemesinin 1136 sayılı Kanunun 177. maddesine dayanıp dayanmadığını ve ilgili fıkra hükümlerine uygunluğunu incelemiştir. (İdare Dava Daireleri Kurulu, 2023/1272 E., 2024/2732 K., 11.11.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Görevlendirmenin yargı mercilerinin talebi üzerine yapıldığını ve elektronik bilişim sistemi üzerinden gerçekleştiğini gösteren kayıt, görevlendirmeyi yapan barodan veya Türkiye Barolar Birliğinden talep edilmelidir; ispat yükü bu kaydı ileri süren tarafta olur.
• Baro merkezi dışında temsilci görevlendirildiği iddiasında bulunan taraf, o yargı çevresindeki avukat sayısının beşten çok olduğunu ve yönetim kurulu kararını ispatlamalıdır.
• Eşitliğe aykırı görevlendirme iddiasında bulunan taraf, aynı ildeki avukatlar arasında görevlendirme dağılımının eşitliğe aykırı olduğunu ilgili kayıtlarla ispatlamalıdır.
• Birden fazla baronun bulunduğu ildeki görevlendirmenin hangi baro bürosu tarafından yapıldığı, ilgili baroların kayıtları ile ispatlanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 1136 sayılı Kanun m.176: Adli yardım talebinin usulü ve kapsamına ilişkin hükümler bulunur; bu maddenin uygulandığı genel çerçeveyi belirler.
• 1136 sayılı Kanun m.178: Adli yardım kapsamında görevlendirilen avukatın yükümlülüklerini ve bu görevin yerine getirilmesini düzenler; büro ve temsilcinin görev yapma biçimini tamamlar.
• 1136 sayılı Kanun m.179: Adli yardım kapsamındaki avukatlık ücretine ilişkin hükümler bulunur; büro ve temsilcinin ücret işlemlerinin dayanağıdır.

1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 178. maddesi, adli yardım talebinin hangi merciye yapılacağını, talep sahibinin haklılık konusundaki ispat yükünü ve adli yardım talebinin reddine karşı baro başkanına yapılacak başvuruyu düzenler. Talep, mahkemeden adli yardım kararı alınmadan önce doğrudan baroya yapılan başvuru bakımından uygulanır. Madde, adli yardımın mahkemece verilmesi koşullarını, adli yardım kararının kapsamını ve avukat görevlendirmenin usulünü düzenlemez (HMK m.334-336; AvK m.177, m.179, m.176). Baro başkanının kararına karşı mahkemeye başvuru yolu, ayrıca Adli Yardım Yönetmeliği'nin usul hükümleri de bu maddede yer almaz.

Adlî yardım istemi: hangi kavramlar bilinmeli?

Adli yardım bürosu

Baro yönetim kurulunca avukatlar arasından oluşturulan ve adli yardım hizmetini yürüten birimdir. Adli yardım isteği, madde uyarınca bu büroya veya seçilen temsilcilere yapılır.

Adli yardım temsilcisi

Adli yardım bürosu adına istekleri alan ve bu büroyla bağlantılı olarak işlem yapan, baro tarafından seçilen kişidir. Madde, temsilcilere yapılan başvuruyu büro başvurusuyla eşit tutar.

Haklılık koşulu

İstek sahibinin isteminde haklı olduğunu delilleriyle göstermesi gereken koşuldur. Malzemeye göre bu koşul, talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması olarak anlaşılır ve ispat ölçüsü yaklaşık ispattır.

Baro başkanına başvuru

Adli yardım isteğinin reddi hâlinde ilgilinin, yazılı veya sözlü olarak baro başkanına yaptığı itiraz niteliğindeki başvurudur. Başvurunun süresi maddede belirtilmemiştir.

Kesin karar

Baro başkanının verdiği ve bu madde bakımından başka bir baro içi ya da yargısal yoldan değiştirilemeyeceği anlamına gelen karardır. Maddede kesinlik, üst makama başvuru yolunun bulunmadığını ifade eder.

Adlî yardım istemi: hangi şartlar aranır?

• Adli yardım isteminin adli yardım bürosuna veya bu büronun temsilcilerine yapılması gerekir.
• İstek sahibi, isteminde haklı olduğunu gösterdiği delillerle kanıtlamak zorundadır; haklılık koşulu, talebin açıkça dayanaktan yoksun olmamasıdır.
• Yardım isteminin reddi hâlinde ilgilinin, yazılı veya sözlü olarak baro başkanına başvurusu gerekir.
• Baro başkanının verdiği karar kesin olup, bu karara karşı maddede ayrı bir itiraz yolu öngörülmemiştir.

Adlî yardım istemi: hangi sonuçları doğurur?

• Adli yardım isteği adli yardım bürosuna veya temsilcilerine yapıldığında, istek sahibi haklılığını delilleriyle göstermek zorundadır.
• Haklılık gösterilemezse talep, maddeye göre reddedilebilir.
• Yardım isteminin reddi hâlinde ilgili, baro başkanına yazılı veya sözlü olarak başvurabilir.
• Baro başkanının kararı kesindir; bu karara karşı madde metninde ayrı bir kanun yolu gösterilmemiştir.
• Baro kabul ederse adli yardım bürosu, ilgilinin mahkemeden adli yardım kararı alabilmesi için gerekli işlemleri yapar.

Adlî yardım istemi: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Adli yardım talebini doğrudan mahkemeye yapmak, madde 178'in öngördüğü baro/büro başvurusu yolunu atlamak anlamına gelir; başvurunun muhatabının büro olduğu gözden kaçırılmamalıdır.
• Baro tarafından avukat atanmasını mahkeme adli yardım kararının yerine saymak; harç ve gider muafiyeti için mahkemenin karar vermesi gerektiğini gözden kaçırmak.
• Haklılık koşulunu tam ispat ölçüsünde aramak; madde ve uygulama yaklaşık ispatı yeterli görür.
• Baro başkanının kararına karşı mahkemeye itiraz edilebileceğini varsaymak; madde kararı kesin saydığı için bu yol maddeye göre açık değildir.
• Baro başkanına başvuru süresini madde metninden çıkarmaya çalışmak; maddede süre belirtilmemiştir, süre başka mevzuata göre değerlendirilmelidir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Adli yardım talebinde haklılık koşulu, talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması olarak anlaşılmakta ve ispat ölçüsü yaklaşık ispat olarak kabul edilmektedir. (7. Hukuk Dairesi, 2023/2038 E., 2024/2635 K., 15.05.2024)
• Baro tarafından kabul edilen talepte avukat görevlendirilmesi, mahkemeden adli yardım kararı alınmasının yerini tutmadığı kabul edilmektedir. (4. Hukuk Dairesi, 2019/2874 E., 2020/1714 K., 08.06.2020)
• Baro ile ilgili başvuruların başvuru usul ve şekli 1136 sayılı Kanunun 176-181. maddelerine göre belirlenmekte ve bu hükümler adli yardım yönetmeliğiyle tamamlanmaktadır. (Hukuk Genel Kurulu, 2019/471 E., 2022/560 K., 14.04.2022; 8. Daire, 2021/1680 E., 2022/6336 K., 08.11.2022)
• Adli yardım talebinde madde 178 gereği istek sahibinin haklılığını delillerle göstermesi gerektiği, bu yükün sonucu olarak talebin reddine yol açabileceği kabul edilmektedir. (8. Daire, 2020/7195 E., 2022/6335 K., 08.11.2022; İdare Dava Daireleri Kurulu, 2023/1269 E., 2024/2731 K., 11.11.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Haklılığı ileri süren ve adli yardım isteğinde bulunan kişi, isteminde haklı olduğunu delilleriyle kanıtlamakla yükümlüdür; ispat yükü istek sahibindedir. (8. Daire, 2020/7195 E., 2022/6335 K., 08.11.2022; İdare Dava Daireleri Kurulu, 2023/1269 E., 2024/2731 K., 11.11.2024)
• Haklılık ispatında kullanılabilecek belgeler, asıl davada dayanılacak delillerdir; hâkim veya baro, bu delillerin davada başarı ümidi verip vermediğini yaklaşık ispat ölçüsünde inceler. (7. Hukuk Dairesi, 2023/2038 E., 2024/2635 K., 15.05.2024)
• Baro başkanına yapılan itirazda, ret kararının dayanağını ve istek sahibinin haklılığını gösteren belgeler ilgiliye aittir; madde bu konuda ayrı bir delil kuralı getirmemiştir. (İdare Dava Daireleri Kurulu, 2023/1269 E., 2024/2731 K., 11.11.2024)

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 1136 sayılı Kanun m.177: Adli yardım bürosunun ve temsilcilerinin oluşumunu düzenler; madde 178'deki başvurunun muhatabı bu düzenlemeyle belirlenir.
• 1136 sayılı Kanun m.179: Talebin kabulü hâlinde avukat görevlendirilmesini düzenler; bu madde ise başvuru ve ret aşamasını düzenler.
• 1136 sayılı Kanun m.176: Adli yardımın kapsamının avukatlık hizmetiyle sınırlı olduğunu belirtir; 178. maddedeki talep usulünün kapsamını çizer.
• 6100 sayılı Kanun m.334: Dayanaktan yoksun olmama koşulunu içerir; 178. maddedeki haklılık koşulunun kaynağı olarak anılır.
• 6100 sayılı Kanun m.336: Adli yardım talebinin hangi mahkemeye ve hangi belgelerle yapılacağını düzenler; baro aşamasındaki talepte de dikkate alınır.

Bu madde, adlî yardım isteminin kabulü hâlinde baronun adlî yardım bürosunun bir veya birkaç avukatı görevlendirmesini, görevlendirilen avukatın yükümlülüğünün doğup sona ermesini, görevden çekinen avukatın ödeyeceği ücreti ve büronun takip yetkisini düzenler. Kişi bakımından, baroya başvurarak adlî yardım talep eden ve talebi kabul edilen kişiler ile bu kişilere görevlendirilen avukatlar hakkında uygulanır. Adlî yardım talebinin baroya yapılması, bürodaki değerlendirme ve ret hâlindeki baro başkanına başvuru (m.178) ile adlî yardım bürosunun kuruluşu ve avukat listesi (m.177) düzenlemez. Mahkemeden adlî yardım kararının koşulları, kapsamı ve harç muafiyeti ile HMK'daki adlî yardım hükümleri de bu maddenin konusu değildir; 1086 sayılı Kanun ve 1412 sayılı Kanun'a yapılan saklı tutma ise maddenin son fıkrasında yalnız yollama olarak yer alır.

Adlî yardımın yapılışı: hangi kavramlar bilinmeli?

Adlî yardım bürosu

Baro yönetim kurulunca avukatlar arasından oluşturulan, adlî yardım işlerini yürüten birimdir. Bu madde bakımından görevlendirme, izleme ve ücret ödeme işlemlerini yapan organdır.

Görevlendirme (görev yazısı)

Büronun, kabul edilen adlî yardım talebi üzerine bir veya birkaç avukatı işe atamasıdır. Avukatın yükümlülüğü, görev yazısının kendisine ulaşmasıyla doğar.

Görevden çekinme

Görevlendirilen avukatın, görevin kendisine bildirilmesinden itibaren on beş gün içinde işi yapmayı reddetmesidir. Bu hâlde avukat, tarifede belirlenen ücreti baroya ödemekle yükümlü olur.

Tarife ücreti

Adlî yardım görevinde baroya ödenecek tutarın hesabında esas alınan, avukatlık ücret tarifesinde belirlenen ücrettir. Ödeme miktarı bu tarifeye bağlıdır.

Belge ve bilgi verme ile vekâletname yükümlülüğü

Adlî yardımdan yararlanan kişinin, avukatın işi yürütebilmesi için istenen belge, bilgi ve vekâletnameyi vermesidir. Bu yükümlülüğe isteğe rağmen uyulmaması, avukatın görevini sona erdirir.

Adlî yardımın yapılışı: hangi şartlar aranır?

• Adlî yardım talebinin baro tarafından kabul edilmiş olması gerekir.
• Büronun, görevlendirme yapmak üzere bir veya birkaç avukatı seçmesi ve bu avukata görev yazısı göndermesi gerekir.
• Görevlendirilen avukatın, görev yazısının kendisine ulaşmasıyla avukatlık hizmetlerini yerine getirme yükümlülüğü altına girmesi gerekir.
• Yükümlülüğün sona ermesi için, ilgilinin gerekli belge ve bilgileri isteğe rağmen vermemesi veya vekâletname vermekten kaçınması gerekir.
• Avukatın görevi kabul etmekten çekinmesi hâlinde, görevin kendisine bildirildiği tarihten itibaren on beş gün içinde işin tarifede belirlenen ücretini baroya ödemesi gerekir.
• Büronun, görevlendirilen avukatın işi yürütmesini izlemesi gerekir.

Adlî yardımın yapılışı: hangi sonuçları doğurur?

• Talep kabul edildiğinde büro bir veya birkaç avukat görevlendirir ve görevlendirilen avukat görev yazısının ulaşmasıyla hizmet yükümlülüğü altına girer.
• Görevlendirilen avukat on beş gün içinde çekinmezse görevi yerine getirmek zorundadır.
• Görevlendirilen avukat çekinirse tarifedeki ücreti baroya öder; bu ödeme görevin yerine getirilmesinin yerini alır.
• İlgili kişi gerekli belge ve bilgileri isteğe rağmen vermezse ya da vekâletname vermekten kaçınırsa avukatın yükümlülüğü sona erer.
• Büro, görevlendirilen avukatın işi yürütmesini izler.
• Madde, 1086 ve 1412 sayılı Kanunlar ile diğer kanunlardaki adlî yardım hükümlerini saklı tutar; bu hükümler özel düzenlemeler olarak öncelik taşır.

Adlî yardımın yapılışı: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Görev yazısının avukata ulaşmasını beklemeden avukatın yükümlülüğünün başladığını varsaymak; yükümlülük ancak yazının ulaşmasıyla doğar.
• On beş günlük çekinme süresini görev bildirimi tarihi yerine avukatın işe başladığı tarihten saymak; süre bildirim tarihinden işler.
• Vekâletname verilmeden de avukatın adlî yardım görevini sürdürebileceğini düşünmek; kabul edilen adlî yardımda vekâletname zorunludur.
• Mahkemenin adlî yardım kararını, baronun görevlendirme işlemiyle karıştırmak; görevlendirme baro işlemidir, mahkemeden alınan karar ayrı bir koşuldur.
• Çekinme hâlinde ödenecek tutarı, tarife dışı bir miktar gibi hesaplamak; ödeme tarifedeki ücret üzerinden yapılır.
• Avukatın görevden çekilmesini haklı nedenle yapılmış kabul etmek; haklı neden dışında görevi bırakmanın yaptırımı vardır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Adlî yardım talebinin kabulü hâlinde, vekâletname verilmesinin zorunlu olduğu kabul edilmektedir; vekâletnamenin verilmemesi, vekilin dava açmasını ve yargılamada görev yapmasını engeller. (2. Hukuk Dairesi, 2009/3592 E., 2010/5341 K., 22.03.2010; 2. Hukuk Dairesi, 2008/4199 E., 2009/6497 K., 06.04.2009)
• Vekâletname verilmemesi ya da gerekli belgelerin istenmesine rağmen sunulmaması, avukatın görevinin sona ermesi için yeterli sebep sayılmaktadır. (2. Hukuk Dairesi, 2009/3592 E., 2010/5341 K., 22.03.2010)

Nasıl ispat edilir?

• Adlî yardım avukatının görevlendirildiğini ve görev yazısının ulaştığını, görevlendirmeyi yapan baro büro kaydı ile ispatlar; görev yazısının tebliği ve tarihi bu ispatın asgari unsurudur.
• Görevden çekinme beyanının on beş günlük süre içinde yapıldığını, çekinen avukat yazılı bildirimle ispatlar; süre aşımı iddiası ileri süren tarafça ispatlanır.
• Gerekli belge ve bilgilerin isteğe rağmen verilmediğini, büronun yazılı istem ve tebligat kayıtları ile ispatlar; bu ispat yükü büroya veya avukata aittir.
• Vekâletnamenin verilmediği iddiası, dosyadaki vekâletname ve mahkeme kayıtlarıyla ispatlanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 1136 sayılı Kanun m.176-181: Adlî yardım bölümünün bütünüdür; m.176 kapsamı, m.177 büro kurulumu ve m.178 başvuru ve ret yolunu düzenler. Bu madde bunların kabul sonrası aşamasını tamamlar.
• 1136 sayılı Kanun m.177: Adlî yardım bürosunun ve avukat listesinin kuruluşunu düzenler; görevlendirilecek avukatlar bu listeden seçilir.
• 1136 sayılı Kanun m.178: Ret hâlinde baro başkanına başvuru yolunu düzenler; bu madde ise kabul edilen talebin sonrasını ele alır.
• 1086 sayılı Kanun: Hukuk Muhakemeleri Usulü Kanunu'ndaki adlî yardım hükümleri saklıdır; bu madde bunlara öncelik tanımaz, yalnız saklı tutar.
• 1412 sayılı Kanun: Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'ndaki adlî yardım hükümleri saklıdır; ceza yargılamasında da bu maddenin yerine geçmez.

1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 180. maddesi, adli yardım bürolarının gelir ve giderlerini, bu gelirlerin ve giderlerin bütçe düzenini, Türkiye Barolar Birliği hesabına yapılacak aktarımları ile bu paraların barolar arasında dağıtımına ilişkin puanlama esasını ve zorunlu müdafi ve vekil görevlendirmesine ilişkin cari giderlerin karşılanmasını düzenler. Düzenleme, adli yardım bürolarını ve zorunlu müdafi/vekil görevlendirmelerini yürüten barolar ile Türkiye Barolar Birliği ve Maliye Bakanlığı bakımından uygulanır. Adli yardım görevlendirilen avukatın ücretinin hesaplanmasını, avukatlık asgari ücret tarifesini, adli yardımın başvuru ve kabul usulünü ve adli yardımın kapsamını düzenlemez (m.176-179 ve Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi). Adli yardım talebinin reddine karşı baro başkanına başvuru usulü ile mahkemeye başvuru hakkı da bu maddede değil, 178. maddede düzenlenmiştir (m.178). Bu maddenin yönetmelikle düzenlenen ayrıntıları, Adli Yardım Yönetmeliği'nin kendi alanındadır.

Büronun gelir ve giderleri: hangi kavramlar bilinmeli?

Adli yardım bürosu

Her baroda, 177. madde uyarınca oluşturulan ve adli yardım gelir-giderlerinin ayrı bir bütçe bölümünde izlendiği birim. Bütçe bölümü ayrı tutulur; büronun kendi tüzel kişiliği bu maddede düzenlenmez.

Büro gelirleri

Maddede sayılan, harçların ve para cezalarının belli oranı, baroya düşen paylar, kamu ve özel kurumların yardımları, bağışlar, görevden çekilen avukatın yatırdığı ücret ve adli yardım avukatının ücretinin yüzde onu ile haklı çıkan yararlanıcının yararlandığı kısmın yüzde beşi gibi kalemlerden oluşan gelirler.

Kesin hesap sonucu

Birinci fıkranın (a) bendinde ödeneğin hesaplandığı esas; ödenek, iki yıl öncesine ait kesin hesap sonuçlarındaki toplam tutarlar üzerinden tespit edilir. Güncel yıla ait tahmini tutarlar esas alınmaz.

Zorunlu müdafi ve vekil görevlendirme cari giderleri

Beşinci fıkrada düzenlenen, zorunlu müdafi ve vekil görevlendirmesine ilişkin yıllık giderler. Bu paralar yalnızca bu giderler için kullanılır.

Puanlama

Adli yardım ödeneğinin barolara dağıtımında kullanılan ölçü. Her baroya öncelikle beş temel puan verilir; üye sayısı ve il nüfusu üzerinden ek puan hesaplanır.

Büronun gelir ve giderleri: hangi şartlar aranır?

• Adli yardım bürosunun gelirlerinin 180. maddede sayılan kalemlerden oluşması gerekir.
• Birinci fıkranın (a) bendindeki ödeneğin, iki yıl öncesine ait kesin hesap sonuçlarına göre tespit edilen toplam tutarlar esas alınarak hesaplanması gerekir.
• Hesaplanan ödeneğin Maliye Bakanlığınca her yıl Mart ayının sonuna kadar Türkiye Barolar Birliği hesabına aktarılması gerekir.
• Büronun giderleri, adli yardım avukatlarına ödenecek ücretler, büroda görevlendirilecek kişilere ödenecek ücretler ve büro ile diğer giderler olarak ayrılması gerekir.
• Gelir ve giderlerin büro bütçesinin ayrı bölümlerinde gösterilmesi gerekir.
• Bu bölümde kalan gelir fazlasının bir sonraki yıla aynen aktarılması gerekir.
• Barolar arasında dağıtımda puanlama esası uygulanır; her baroya öncelikle beş temel puan verilmesi ve bunun üzerine üye ve nüfus esasına göre ek puan eklenmesi gerekir.

Büronun gelir ve giderleri: hangi sonuçları doğurur?

• Birinci fıkra (a) bendine göre hesaplanan ödenek, Maliye Bakanlığınca her yıl Mart ayının sonuna kadar Türkiye Barolar Birliği hesabına aktarılır.
• Türkiye Barolar Birliği hesabına aktarılan paralar yalnızca adli yardım için kullanılır ve yılı içinde harcanmayan paralar ertesi yıla aynen aktarılır.
• Adli yardım bürosunun gelir fazlası bir sonraki yıla aynen aktarılır; bu bölümdeki fazla kullanılarak başka bir bütçe kalemine aktarılamaz.
• Beşinci fıkrada düzenlenen ödenek, zorunlu müdafi ve vekil görevlendirme ile ilgili cari giderlere ayrılır ve yalnız bu giderler için kullanılır.
• Barolar arasındaki dağıtımın nasıl yapılacağı ve bu paraların nasıl harcanacağı Türkiye Barolar Birliği tarafından çıkarılan yönetmelikle düzenlenir; beşinci fıkrada ise Adalet Bakanlığı ile Türkiye Barolar Birliği tarafından birlikte çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.
• Anayasa Mahkemesinin 22/6/2023 tarihli kararıyla dördüncü fıkrada yer alan “…yüzde kırkı o ilde bulunan barolar arasında eşit olarak, kalanı ise…” ibaresi iptal edilmiştir; ibarenin iptali, ilgili fıkranın kalan kısmındaki düzenlemeyi etkiler.

Büronun gelir ve giderleri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Beşinci fıkradaki yüzde bir oranını birinci fıkra (a) bendindeki yüzde üç oranıyla karıştırmak; iki ödeneğin hesaplama esası ve kullanım alanı farklıdır.
• İki yıl öncesine ait kesin hesap sonuçları yerine güncel yıla ait tahmini tutarları esas almak; madde kesin hesap esasını açıkça öngörür.
• Yılı içinde harcanmayan paraların yıl sonunda zamanaşımına uğradığını veya gider edildiğini kabul etmek; bu paralar ertesi yıla aynen aktarılır.
• Zorunlu müdafi ve vekil cari giderlerinin ödeneğini genel adli yardım ödeneği gibi serbestçe başka amaçlara kullanmak; beşinci fıkradaki ödenek yalnız bu giderler için kullanılır.
• Anayasa Mahkemesinin iptal ettiği “yüzde kırkı o ilde bulunan barolar arasında eşit olarak, kalanı ise…” ibaresini hâlâ yürürlükte kabul ederek dağıtım hesabı yapmak; ibare iptal edilmiştir.
• Barolar arasında dağıtımda temel puanı atlamak; her baroya öncelikle beş temel puan verilir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yargı kararlarında, adli yardım bürosu giderlerinin ve avukat ücretlerinin baro tarafından karşılanmasında, 180. maddedeki büro ve Birlik hesabı ayrımının gözetilmesi gerektiği yönündeki yaklaşım kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2019/471 E., 2022/560 K., 14.04.2022)
• Danıştay uygulamasında, zorunlu müdafi ve vekil görevlendirmesine ilişkin cari giderlerin hangi yönetmelikle düzenleneceği ve bu yönetmeliğin 180. maddenin son fıkrasına uygunluğu tartışılmıştır. (8. Daire, 2020/7194 E., 2022/6333 K., 08.11.2022)
• Bir kararda, adli yardım avukatının ücretine ilişkin hesaplamada dayanak olarak 180. maddenin fıkra düzenlemesi ve ilgili yönetmelik birlikte değerlendirilmiştir. (8. Daire, 2020/7195 E., 2022/6335 K., 08.11.2022)

Nasıl ispat edilir?

• Adli yardım ödeneğinin Türkiye Barolar Birliği hesabına aktarılmasını talep eden baro veya Birlik, aktarımın yasal süresi içinde yapıldığını ve tutarın iki yıl öncesine ait kesin hesap sonuçlarına dayandığını bütçe belgeleriyle ispatlamakla yükümlüdür.
• Büro gelirlerinin kaynağı ve tutarı, harç ve para cezası tahsilat kayıtları ile baro muhasebe belgeleri ile ispatlanır; kaynağı belirsiz gelirler ayrı bütçe bölümünde izlenemez.
• Ödeneğin barolara dağıtımında puan hesabına esas üye sayısı ve il nüfusu, Türkiye Barolar Birliği kayıtları ile ispatlanır.
• Zorunlu müdafi ve vekil görevlendirme cari giderlerinin yalnız bu amaç için harcandığı, harcama belgeleri ile ispatlanır; amaç dışı kullanımı iddia eden taraf bunu belgelerle ortaya koymakla yükümlüdür.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 1136 sayılı Kanun m.176: Adli yardımın kapsamını ve adli yardım bürosunun görevini belirler; 180. maddedeki gelir ve giderler bu görevin finansmanına dayanır.
• 1136 sayılı Kanun m.177: Her baroda adli yardım bürosunun oluşturulmasını düzenler; 180. maddedeki bütçe bölümü bu bürolar için tutulur.
• 1136 sayılı Kanun m.178: Adli yardım talebinin reddine karşı baro başkanına başvuru usulünü düzenler; 180. maddenin konusu değildir ancak büro giderleri bu süreçle ilgilidir.
• 1136 sayılı Kanun m.179: Adli yardım talebinin kabulü hâlinde listeden avukat görevlendirilmesini düzenler; 180. maddedeki ücret giderlerinin doğmasına dayanak olur.

1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 181. maddesi, adli yardım bürosunun baro yönetim kuruluna yıllık rapor vermesini ve büronun kuruluşu, görevlendirilecek avukatlar, bunlara ödenecek ücretler, işleyiş ve denetimine ilişkin esasların Türkiye Barolar Birliğince çıkarılacak yönetmelikle belirleneceğini düzenler. Madde, adli yardım bürosunda görev alan avukatlar ve büro ile baro yönetimi arasındaki ilişki bakımından uygulanır. Maddenin yalnızca adli yardım bürosunun raporlama ve yönetmeliğe yollama düzenini içerdiği, adli yardım talebinin kabulü şartlarını, adli yardım kapsamındaki işlerin türünü ve adli yardımın kapsamını düzenlemediği söylenebilir. Adli yardım talebinin başvuru usulü ve avukat görevlendirmesinin hangi koşullarda yapılacağı (m.176-180), ayrıca bu konuların ayrıntılarını gösteren Adli Yardım Yönetmeliği ile düzenlenen hususlar bu maddede yer almaz.

Yıllık çalışma raporu ve yönetmelik: hangi kavramlar bilinmeli?

Adlî yardım bürosu

Adli yardım kapsamında avukat görevlendirilmesi işlerini yürüten, baro bünyesinde kurulan birimdir. Madde metni büronun kuruluş ve işleyişini yönetmeliğe bırakmıştır.

Yıllık rapor

Büronun her yıl sonunda çalışmalarını baro yönetim kuruluna bildirdiği yazılı belgedir. Raporun bir örneği ayrıca Türkiye Barolar Birliğine gönderilir.

Yönetmelik (TBB)

Türkiye Barolar Birliğince çıkarılan ve büronun kuruluşu, görevlendirme, ücret, işleyiş ve denetim konularını gösteren düzenleyici işlemdir. Maddenin ayrıntılarını bu düzenleme belirler.

Yıllık çalışma raporu ve yönetmelik: hangi şartlar aranır?

• Adli yardım bürosunun baro bünyesinde faaliyet göstermesi gerekir.
• Büronun çalışmalarını her yıl sonunda bir raporla baro yönetim kuruluna bildirmesi gerekir.
• Raporun bir örneğinin baroca Türkiye Barolar Birliğine gönderilmesi gerekir.
• Büronun kuruluşu, görevlendirilecek avukatlar, ücretleri, işleyişi ve denetiminin Türkiye Barolar Birliğince çıkarılacak yönetmelikte gösterilmesi gerekir.

Yıllık çalışma raporu ve yönetmelik: hangi sonuçları doğurur?

• Büro her yıl sonunda çalışmalarını bir raporla baro yönetim kuruluna bildirmek zorundadır.
• Raporun bir örneği baroca Türkiye Barolar Birliğine gönderilir.
• Büronun kuruluşu, avukat görevlendirmesi, ücretler, işleyiş ve denetim konularında Türkiye Barolar Birliğinin yönetmeliği uygulanır.
• Madde, adli yardım talebinin kabulüne ve yardımın kapsamına ilişkin bir sonuç doğurmaz.

Yıllık çalışma raporu ve yönetmelik: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Madde metnindeki yönetmelik yollamasını, adli yardım talebinin kabul şartlarını da kapsadığını sanmak; bu konular m.176-180 ve yönetmelikte düzenlenir.
• Raporun kime sunulduğunu karıştırmak; rapor baro yönetim kuruluna verilir, Türkiye Barolar Birliğine yalnızca bir örneği gönderilir.
• Yönetmeliği kanun metni gibi değerlendirmek; ayrıntılar Türkiye Barolar Birliğince çıkarılan yönetmelikte aranmalıdır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Adli yardım taleplerinin başvuru usul ve şeklinin 1136 sayılı Kanun'un 176-181. maddelerine göre Türkiye Barolar Birliği yönetmeliğiyle belirlendiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2019/471 E., 2022/560 K., 14.04.2022)
• Bu maddelere dayanılarak Adli Yardım Yönetmeliğinin düzenlendiği ve yönetmelik değişikliklerinin yargı önüne geldiği kabul edilmektedir. (8. Daire, 2020/7195 E., 2022/6335 K., 08.11.2022; 8. Daire, 2021/1680 E., 2022/6336 K., 08.11.2022)

Nasıl ispat edilir?

• Adli yardım bürosunun yıllık raporunu süresinde baro yönetim kuruluna sunduğunu ileri süren taraf, bu hususu rapor veya ilgili baro kaydıyla ispatlar; ispat yükü bunu iddia edenindir.
• Büronun kuruluşu, görevlendirme ve ücretlere ilişkin uyuşmazlıklarda ilgili Türkiye Barolar Birliği yönetmeliği belgesel delil olarak kullanılır.
• Adli yardım talebinin başvuru usulüne uyulduğunu iddia eden taraf, başvuru belgeleriyle bunu ispatlar; uyulmadığını ileri süren karşı taraf da bu hususu belgeyle gösterir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 1136 sayılı Kanun m.176-180: Adli yardım talebinin başvuru usulünü ve avukat görevlendirilmesine ilişkin esasları düzenler; bu madde ile birlikte okunmalıdır. Madde metninde açıkça anılmasa da adli yardım sisteminin kanuni çerçevesini oluşturur.
• 1136 sayılı Kanun m.109: Türkiye Barolar Birliğinin tüzel kişiliğini ve kamu kurumu niteliğini düzenler; maddede yönetmeliği çıkaran kurumun yetkisinin dayanağıdır.