Kuruluşu, tüzel kişiliğin kazanılması ve üyelik

Madde, derneğin kanuni tanımını ve hukuka veya ahlaka aykırı amaçla dernek kurulamayacağı sınırını düzenler. Derneğin tüzel kişiliğe sahip kişi topluluğu olarak niteliği, asgari kişi sayısı, kazanç paylaşma dışı ideal amaç ve bilgi ile çalışmaların sürekli birleştirilmesi unsurları bu maddede yer alır. Hüküm, Türk Medeni Kanunu kapsamında dernek kurmak isteyen gerçek ve tüzel kişiler ile kurulmuş dernekler bakımından uygulanır. Madde; dernek kurma hakkını ve ehliyet şartını (m.57), tüzük içeriğini (m.58), tüzel kişiliğin kazanılma usulünü (m.59-60), ilk genel kurul yükümlülüğünü (m.62), üyeliği (m.63-71), şube ve federasyon kurulmasını (m.94-100) düzenlemez. Dernek mevzuatının özel kanun boyutu ile 5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun ayrıntılı hükümleri de bu maddenin kapsamı dışındadır.

Tanımı: hangi kavramlar bilinmeli?

Dernek

Kazanç paylaşma dışında, belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere, en az yedi gerçek veya tüzel kişinin bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmesiyle oluşan, tüzel kişiliğe sahip kişi topluluğudur. Kişi sayısı kuruluş aşamasında aranır; kuruluştan sonra üye sayısının yedinin altına düşmesi maddenin tanımına ilişkin ayrı bir tartışma konusudur.

Kazanç paylaşma dışında amaç

Derneğin üyelerine doğrudan ekonomik yarar dağıtmayan, ideal nitelikte amaçtır. Derneğin üçüncü kişilere ya da belirli bir bölgeye ekonomik fayda sağlaması bu şartı ihlal etmez; ancak üyelere kâr paylaştırma amacı güden topluluklar dernek olarak kurulamaz.

Bilgi ve çalışmaların sürekli birleştirilmesi

Kişilerin geçici bir işbirliği yerine, belirli bir amaç için süreklilik taşıyan bir örgütlenme içinde bilgi ve emeklerini bir araya getirmesidir.

Tüzel kişiliğe sahip olma

Derneğin, üyelerinden bağımsız ayrı bir hukuk öznesi olarak hak ve borç edinebilmesidir. Tüzel kişilik kazanma usulü m.59 ve m.60'ta düzenlenmiştir; bu madde tüzel kişiliğe sahip olmayı tanımın unsuru olarak koyar.

Hukuka ve ahlaka aykırı amaç

Kanuna, kamu düzenine veya genel ahlaka çelişen amaçtır. Bu amaçla kurulan dernek, tanım gereği kurulamaz; bu, dernek kurma hakkının sınırıdır.

Tanımı: hangi şartlar aranır?

• Kuruluşta en az yedi gerçek veya tüzel kişinin bulunması gerekir.
• Derneğin kazanç paylaşma dışında, belirli ve ortak bir amacının bulunması gerekir.
• Kişilerin bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmek suretiyle bir örgütlenme oluşturması gerekir.
• Derneğin amacı hukuka ve ahlaka aykırı olmamalıdır.
• Derneğin tüzel kişiliğe sahip bir kişi topluluğu olarak kurulması gerekir; tüzel kişilik kazanma usulü m.59 ve m.60'a tabidir.

Tanımı: hangi sonuçları doğurur?

• En az yedi gerçek veya tüzel kişi bir araya gelerek kazanç paylaşma dışında amaçla dernek kurarsa, dernek tanımı karşılanmış olur.
• Yedi kişiden az kişiyle dernek kurulmak istenirse, madde tanımındaki kişi sayısı şartı sağlanmamış olur.
• Amacı hukuka veya ahlaka aykırı olan dernek kurulamaz.
• Kazanç paylaşma amacı güden topluluk dernek sayılmaz ve bu madde kapsamında dernek olarak kurulamaz.
• Tanımdaki unsurları taşıyan topluluk, tüzel kişilik kazanma usulünü tamamlayarak tüzel kişilik kazanır (m.59).

Tanımı: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Derneğin kazanç paylaşma dışı amaç taşıdığını, ekonomik faaliyet yürütmesi yeterliymiş gibi değerlendirmek; asıl amacın üyelere menfaat sağlayıp sağlamadığına bakmak gerekir.
• Kişi sayısı şartını kuruluştan sonraki üye sayısına göre hesaplamak; m.56 kuruluş anındaki kişi sayısını arar.
• Ticaret ortaklığı ya da kooperatif ile dernek arasındaki ayrımı yapmadan, ekonomik amaçlı topluluğu dernek olarak tescil etmek.
• Derneğin amacının ideal nitelik taşıdığını yalnızca eski Medeni Kanun'daki sınırlı sayıda ideal amaç listesine dayandırmak; yeni düzenlemede ideal amaç listesi sınırlı değildir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Dernek olarak kurulan topluluğun gerçekte ekonomik kazanç paylaşmayı amaçlaması halinde, bu topluluğun tanım gereği dernek sayılamayacağı kabul edilmektedir. (İdare Dava Daireleri Kurulu, 2024/2263 E., 2025/392 K., 20.02.2025)
• Derneğin ekonomik faaliyette bulunmasının tek başına dernek niteliğini ortadan kaldırmayacağı, asıl amacın üyelere kazanç sağlamak olmaması şartıyla kabul edilmektedir. (13. Daire, 2024/1168 E., 2024/2360 K., 23.05.2024)
• Dernek amacının belirli ve ortak olması şartının, derneğin tüzüğünde açıkça gösterilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (13. Daire, 2023/3640 E., 2024/316 K., 22.01.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Dernek olarak tüzel kişilik kazanılması iddiasını ileri süren taraf, kuruluşta en az yedi kişinin bulunduğunu kuruluş bildirimi, tüzük ve kurucu listesiyle ispatlar.
• Derneğin kazanç paylaşma dışı amaç taşıdığı, tüzüğünde yer alan amaç maddesi ve çalışma konularıyla ispatlanır; tüzük ile fiilî faaliyet arasında çelişki varsa fiilî faaliyet de delil olarak değerlendirilir.
• Derneğin hukuka veya ahlaka aykırı amaç taşıdığını ileri süren taraf, bu aykırılığı tüzük hükmü veya fiilî faaliyet delilleriyle ispatlar.
• Ekonomik faaliyetin derneğin asıl amacı değil araç olduğu savunması yapılırsa, bu savunmayı yapan taraf faaliyetin amaca hizmet ettiğini ispatlamakla yükümlüdür.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.57: Dernek kurma hakkını herkese tanır ve kurucuların fiil ehliyetini şart koşar; m.56'daki kişi sayısı ve amaç şartlarıyla birlikte uygulanır.
• 4721 m.58: Her derneğin tüzüğünün bulunmasını ve tüzüğün, derneğin amacını ve çalışma konularını göstermesini düzenler; m.56'daki amaç şartının somutlaştığı belgedir.
• 4721 m.59: Derneğin tüzel kişilik kazanma anını ve kuruluş bildirimi ile belgelerin verilmesini düzenler; m.56'daki tüzel kişilik unsurunun nasıl gerçekleştiğini gösterir.
• 4721 m.60: Kuruluş bildiriminde kanuna aykırılık ya da noksanlık bulunması halini düzenler; hukuka aykırı amaçlı derneğin fesih yoluna gidilmesinin usulünü belirler.
• 5253 sayılı Dernekler Kanunu: Dernek tanımını m.56 ile paralel biçimde düzenler ve kanunlarla yasaklanmış amaç ibaresini ekler; ayrıntılı dernek mevzuatı için uygulanır.

Madde, derneklerin kurulması bakımından herkesin önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahip olduğunu düzenler ve dernek kurucularının fiil ehliyetine sahip olması gereğini koyar. Kurucuların ehliyet niteliği dışında, kuruluş bildirimi, tüzük ve tüzel kişiliğin kazanılması konularını düzenlemez (m.56, m.59). Dernek tüzüğünün içeriği (m.58), dernek üyeliği (m.63 vd.) ve derneklerin örgütlenmesi ile federasyon konuları da bu maddenin dışındadır. Yabancıların dernek kurma koşulları da ayrıca düzenlenmiştir (m.93).

Dernek kurma hakkı: hangi kavramlar bilinmeli?

Önceden izin almaksızın dernek kurma hakkı

Kişilerin dernek kurmak için idareden ya da başka bir makamdan izin almasına gerek olmadığı, serbest kuruluş ilkesini ifade eden hakkı tanımlar. Kuruluş, kuruluş bildirimi ve gerekli belgelerin yetkili mülki amire verilmesiyle gerçekleşir.

Fiil ehliyeti

Kişinin kendi hareketleriyle hak edinebilme ve borç altına girebilme yetkisidir; ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama koşullarının birlikte bulunmasıyla oluşur. Ayırt etme gücüne sahip olmak tek başına yeterli değildir.

Kurucu

Derneğin kuruluş işlemini gerçekleştiren kişilerdir. Kurucu olmak için fiil ehliyetine sahip olmak gerekir; ehliyeti bulunmayan kişi kurucu olamaz.

Dernek kurma hakkı: hangi şartlar aranır?

• Dernek kurmak isteyen kişinin dernek kurma hakkı bakımından önceden bir izin alınmasına gerek olmadığı, bu nedenle kuruluşun serbest kuruluş sistemine tabi olduğu anlaşılmalıdır.
• Dernek kurucusunun fiil ehliyetine sahip olması bulunmalıdır; ayırt etme gücü, ergin olma ve kısıtlı olmama koşulları birlikte aranmalıdır.
• Kısıtlı olan kişinin, ayırt etme gücüne sahip olsa bile dernek kurucusu olması mümkün değildir.
• Yasal danışmanlık (kanuni müşavirlik) atanmış kişinin dernek kurucusu olabilmesi, kanuni müşavirin oyu ile yapılabilecek işlemler arasında bulunmadığından, bu kişinin de fiil ehliyetine sahip olması aranır.
• Tüzel kişilerin dernek kurucusu olabilmesi için de fiil ehliyetine sahip olmaları gerekir.

Dernek kurma hakkı: hangi sonuçları doğurur?

• Fiil ehliyetine sahip kişiler önceden izin almadan dernek kurabilir.
• Fiil ehliyeti bulunmayan kişinin kurucu olarak yer aldığı kuruluş işlemi, o kişi bakımından geçersiz sayılır.
• Ehliyetsiz kurucu dışındaki kurucuların sayısı kanunun aradığı yedi kişi sayısına ulaşıyorsa dernek tüzel kişilik kazanır; ehliyetsiz kişiler dernek üyesi sıfatını kazanamaz.
• Tüzel kişilik kazanıldıktan sonra kurucunun sonradan ehliyetsiz olduğu anlaşılması, kural olarak derneğin tüzel kişiliğini etkilemez.
• Kurucuların yeterli sayıda ehliyetli kişiden oluşmaması halinde dernek tüzel kişilik kazanamaz.
• Madde izin rejimi getirmediğinden, dernek kurma için idari izin başvurusu yapılması hukuki bir zorunluluk değildir.

Dernek kurma hakkı: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Ayırt etme gücüne sahip olan kişinin fiil ehliyetine sahip olduğunu varsaymak; fiil ehliyeti için ergin olma ve kısıtlı olmama koşullarının da birlikte aranması gerekir.
• Dernek kurmak için idari izin alınması gerektiğini düşünmek; madde serbest kuruluş ilkesini benimsemiştir.
• Ayırt etme gücüne sahip küçüğün genel olarak dernek kurabileceğini düşünmek; küçüklerin kurucu olması Dernekler Kanunundaki çocuk derneği çerçevesiyle sınırlıdır.
• Kısıtlı kişinin ayırt etme gücüne sahip olması halinde dernek kurucusu olabileceğini düşünmek; bu kişiler kurucu olamaz.
• Kurucu bir kişinin ehliyetsizliğinin tespit edilmesi halinde derneğin tamamının kuruluşunun geçersiz sayılacağını düşünmek; geçersizlik kural olarak yalnızca ehliyetsiz kurucuya ilişkin işlemle sınırlıdır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Derneğin tüzel kişiliği, kurucu bir kişinin ehliyetsizliğinin sonradan anlaşılması halinde de korunur; geçersizlik yalnızca ehliyetsiz kurucuya ilişkin işlemle sınırlıdır ve kurucu sayısı yeterli kalıyorsa dernek kurulmuş sayılır.

Nasıl ispat edilir?

• Dernek kurucusunun fiil ehliyetine sahip olduğunu iddia eden taraf, bu iddiasını nüfus kaydı ve vesika ile ispatlar.
• Kuruluşa katılan kişinin ehliyetsizliği ileri sürülüyorsa, ehliyetsizliği ileri süren taraf bu durumu ispatlar; ehliyet kural olarak varsayılır.
• Derneğin tüzel kişilik kazandığı tarih, kuruluş bildiriminin ve belgelerin mülki amire verildiği tarihle ispatlanır.
• Kısıtlılık kararı ya da kanuni danışmanlık atanmasına ilişkin karar, ilgili mahkeme kaydı ile ispatlanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.56: Derneğin tanımını ve kurucu sayısının en az yedi kişi olmasını düzenler; kurucu olma niteliği bu tanımla birlikte okunur.
• 4721 m.59: Derneğin tüzel kişilik kazanma anını, kuruluş bildirimi ve belgelerin en büyük mülki amire verilmesine bağlar; izin yerine geçen kuruluş işlemini tamamlar.
• 4721 m.93: Yabancı gerçek kişilerin dernek kurabilmesi için Türkiye'de yerleşme hakkına sahip olma koşulunu getirir.
• 4721 m.49: Tüzel kişiler bakımından fiil ehliyeti şartının genel olarak aranacağını belirtir.
• 5253 sayılı Dernekler Kanunu: Kurucu üye olma yasakları ve çocuk derneklerine ilişkin özel koşulları düzenler; fiil ehliyetinin yanında uygulama alanı bulan kısıtlamalardır.

TMK m.58, dernek tüzüğünün varlığını, tüzükte bulunması zorunlu asgari unsurları, tüzüğün kanuna uygunluk sınırını ve tüzükte düzenlenmeyen konularda kanun hükümlerinin uygulanacağını düzenler. Madde, tüzüğün içeriğini Dernekler Kanunu'na (DK m.4) bağlamakta, hangi unsurların zorunlu olduğunu kendisi tek tek saymamaktadır. Kanun dernekleri, tüzel kişilik kazanma usulünü, kuruluş bildirisini ve tüzüğün idareye verilmesini düzenlemez; bunlar m.59 ile ilgili mevzuatta yer alır. Derneğin tüzel kişilik kazanmasından sonra tüzüğün değiştirilmesi, organların görev ve yetkileri, üyeliğin sona ermesi ve derneğin feshi ayrı hükümlere tabidir ve bu madde bunları ayrıntılı biçimde düzenlemez. Madde yalnızca dernek tüzüğü için geçerlidir, vakıf veya diğer tüzel kişilerin statülerine uygulanmaz.

Tüzük: hangi kavramlar bilinmeli?

Dernek tüzüğü

Derneğin adı, amacı, organları ve işleyişi gibi temel kurallarını içeren, kurucular tarafından hazırlanan ve tüzel kişilik kazanıldıktan sonra derneğin ana statüsünü oluşturan belgedir. Tüzük, tüzel kişilik kazanılana kadar kurucuların iradesine bağlıdır; sonrasında derneği ve organlarını bağlayan normatif nitelik kazanır.

Emredici hükümler

Tarafların iradesiyle değiştirilemeyen, kamu düzenini veya kişilerin korunmasını gözeten kanun hükümleridir. Tüzük bu hükümlere aykırı kural içeremez; aksi hâlde kuralın geçersizliği söz konusu olur.

Tüzüğün zorunlu unsurları

Tüzükte bulunması kanunca şart koşulan asgari içerik olup, madde metninde sayılmamış, Dernekler Kanunu m.4 ile belirlenmiştir. Zorunlu unsurlardan birinin eksikliği tüzüğün eksik kabul edilmesine yol açar.

Tamamlayıcı kanun hükümleri

Tüzükte düzenlenmemiş bir konuda, tüzüğün boşluğunu dolduran ve kendiliğinden uygulanan kanun kurallarıdır. Tüzük bu kuralları kendi lehine değiştirebilir, ancak emredici olanları değiştiremez.

Tüzük: hangi şartlar aranır?

• Derneğin tüzüğünün bulunması gerekir; her dernek için tüzük hazırlanmış olmalıdır.
• Tüzükte derneğin adı, amacı, gelir kaynakları, üyelik koşulları, organları ve örgütü ile geçici yönetim kurulu gösterilmiş olmalıdır.
• Tüzükteki hükümler kanunun emredici hükümlerine aykırı olmamalıdır.
• Tüzükte düzenlenmemiş konularda kanun hükümleri uygulanmalıdır; bu durumda kanun boşluğu doldurulur.

Tüzük: hangi sonuçları doğurur?

• Tüzükte TMK m.58 veya Dernekler Kanunu m.4 kapsamındaki zorunlu unsurlardan biri bulunmazsa, tüzük eksik sayılır ve eksikliklerin giderilmesi için süre verilmesi gerekir.
• Tüzük emredici kanun hükmüne aykırı bir kural içeriyorsa, bu kural geçersizdir ve kanun hükmü uygulanır.
• Tüzükte düzenlenmemiş bir konu varsa, o konuda kanun hükümleri kendiliğinden uygulanır.
• Tüzükte aynı konuda kanuna aykırı olmayan farklı bir düzenleme yapılmışsa, tüzük hükmü uygulanır; tüzük, kanunun tamamlayıcı kuralları yerine geçebilir.
• Tüzükte kanunun öngördüğü zorunlu unsurların dışında da emredici hükümlere aykırı olmamak kaydıyla hüküm yer alabilir.

Tüzük: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Madde metninde sayılmayan Dernekler Kanunu m.4 unsurlarını TMK m.58'in kendi zorunlu unsurları gibi sayarak tüzüğü eksik saymak; her iki mevzuatın birlikte değerlendirilmesi gerekir.
• Tüzükteki her hükmü emredici kural sanmak; yalnız emredici kanun hükümleri tüzükle değiştirilemez, tamamlayıcı kurallar tüzükle farklı düzenlenebilir.
• Tüzükte düzenlenmemiş bir konuda tüzük hükmünün bulunduğunu varsaymak ve kanun hükmünü hiç uygulamamak.
• Tüzel kişilik kazanıldıktan sonraki tüzük sakatlığını sözleşme sakatlığı gibi değerlendirerek derneğin tüzel kişiliğini etkilediğini kabul etmek.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Tüzükte bulunması gereken unsurların eksik olması hâlinde, eksikliklerin giderilmesi için kuruculardan yazılı olarak süre istenmesi ve bu süre içinde tamamlanmaması hâlinde derneğin feshi yoluna gidilmesi kabul edilmektedir.
• Tüzel kişilik kazanıldıktan sonra tüzükte sonradan ortaya çıkan bir sakatlığın, ehliyetsiz bir kurucu gibi durumlarda yalnız ilgili kişiyi etkilediği ve derneğin tüzel kişiliğini kural olarak ortadan kaldırmadığı kabul edilmektedir. (8. Hukuk Dairesi, 2023/1323 E., 2024/6917 K., 27.11.2024)
• Tüzükteki bir şartın kanunun emredici hükümlerine aykırı olmaması gerektiği ve bu denetimin tüzük hükmünün niteliğine göre yapılacağı kabul edilmektedir. (8. Hukuk Dairesi, 2023/1323 E., 2024/6917 K., 27.11.2024; 8. Hukuk Dairesi, 2020/119 E., 2020/7337 K., 18.11.2020)
• Tüzükte düzenlenmemiş konularda kanun hükümlerinin uygulanacağı ve bunun tüzüğe karşı değil, boşluk doldurma niteliğinde işlediği kabul edilmektedir. (İdare Dava Daireleri Kurulu, 2018/2544 E., 2021/195 K., 04.02.2021)

Nasıl ispat edilir?

• Tüzüğün kanuna uygunluğunu iddia eden taraf, tüzük hükmünün emredici kanun hükmüne aykırı olmadığını ispatla yükümlüdür; tüzüğün kendisi temel belgedir.
• Tüzükte zorunlu unsurların bulunup bulunmadığı yazılı tüzük metni ile ispatlanır; eksiklik iddiasını ileri süren taraf tüzük metnine dayanır.
• Tüzükte bir konunun düzenlenmediği iddiası, tüzük metninin tamamı incelenerek ispatlanır; düzenlenmemiş konuda kanun hükmünün uygulanması için bu tespit gerekir.
• Tüzük hükmünün emredici kurala aykırılığını ileri süren taraf, kanun hükmünü ve aykırılığı ispatla yükümlüdür; savunmada bulunan taraf da tüzük hükmünün geçerli olduğunu gösterebilir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun m.59: Tüzüğün idareye verilmesi ve bu yolla tüzel kişilik kazanılması ile ilgilidir; tüzüğün tüzel kişilik öncesi durumunu belirler.
• 4721 sayılı Kanun m.60: Tüzüğün kanuna uygunluğu ve eksikliklerin giderilmesi üzerine tüzel kişilik ve fesih sonuçlarıyla bağlantılıdır.
• Dernekler Kanunu m.4: Tüzükte bulunması zorunlu unsurları TMK m.58'den ayrıntılı biçimde tespit eder; TMK m.58'in uygulamasını tamamlar.

Madde, derneklerin tüzel kişilik kazanma anını ve bu anın kuruluş belgelerinin yetkili idari makama verilmesine bağlandığını düzenler. Ayrıca kuruluş bildiriminin içeriği ile gerekli belgelerin neler olduğunun yönetmelikte gösterileceğini öngörür. Hüküm, Medeni Kanun'a tabi tüm dernekler bakımından, yerleşim yeri esas alınarak uygulanır. Kuruluş belgelerinin incelenmesi, eksikliklerin giderilmesi ve fesih süreci madde kapsamında değildir (m.60). Dernek üyeliği ve üyelerin hakları düzenlemez (m.63 vd.). Derneklerin ilk genel kurulunun toplanması ve bu yükümlülüğün süresi düzenlemez (m.62). Dernek tüzüğünün zorunlu içeriği düzenlemez (m.58). Derneğin tüzel kişilik kazanamayacağı amaç sınırı düzenlemez (m.47).

Kazanma anı: hangi kavramlar bilinmeli?

Kuruluş bildirimi

Derneğin kurulduğunu ve kuruluş belgelerinin idareye sunulduğunu bildiren yazılı beyandır. Dernek tüzel kişiliğini bu beyan ve belgelerin verilmesiyle kazanır, ayrıca bir izin veya tescil aranmaz.

Dernek tüzüğü

Derneğin amacını, organlarını ve işleyişini gösteren kuruluş belgesidir. Tüzüğün zorunlu unsurları ile isteğe bağlı hükümleri ayrı değerlendirilir.

Yerleşim yerinin en büyük mülki amiri

Derneğin yerleşim yerinin bulunduğu yerde belgelerin verileceği idari makamdır. Belgelerin doğru makama verilmesi, tüzel kişiliğin kazanılması için yer bakımından belirleyicidir.

Gerekli belgeler

Kuruluş bildirimi ve tüzük dışında kanunun öngördüğü ek belgelerdir. Niteliği ve içeriği yönetmelikle belirlenir.

Bildirim sistemi

Tüzel kişiliğin, gerekli belgelerin ilgili makama verilmesiyle kendiliğinden doğduğu kuruluş sistemidir. Bu sistemde tescil veya idari izin aranmaz, ancak belgeler ayrıca incelenir.

Kazanma anı: hangi şartlar aranır?

• Derneğin kuruluş bildirimi, dernek tüzüğü ve gerekli belgeler yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülki amirine verilmelidir.
• Belgeler verildiği anda tüzel kişilik kendiliğinden doğar; ayrıca izin veya tescil işlemi aranmaz.
• Dernek amacı hukuka veya ahlaka aykırı olmamalıdır, çünkü bu durumda tüzel kişilik kazanılamaz (m.47/2).

Kazanma anı: hangi sonuçları doğurur?

• Kuruluş bildirimi, dernek tüzüğü ve gerekli belgeler yerleşim yerinin en büyük mülki amirine verildiğinde dernek tüzel kişilik kazanır.
• Tüzel kişilik kazanma için izin, onay veya sicil tescili aranmaz.
• Belgelerin verilmesinden sonra yapılan incelemede aykırılık veya noksanlık bulunursa, bu durum tüzel kişiliğin doğumunu geriye etkilemez; giderme ve fesih süreci m.60 çerçevesinde yürür.
• Amacı hukuka veya ahlaka aykırı olan dernek tüzel kişilik kazanamaz (m.47/2).
• Kuruluş bildiriminin içeriği ve gerekli belgelerin neler olduğu yönetmelikle gösterilir; bu konudaki eksiklik yönetmelik hükmüne göre değerlendirilir.

Kazanma anı: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Derneğin tüzel kişilik kazanması için mülki amirlik tarafından izin verilmesini veya sicile tescilini beklemek; bu sistemde izin ve tescil aranmaz.
• Tüzel kişiliğin doğumunu incelemenin tamamlanmasına bağlamak; tüzel kişilik belgelerin verildiği anda kazanılır.
• Belgelerin verildiği yer olarak herhangi bir mülki amirliği almak; yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülki amiri aranır.
• Bildirim sistemini izin sistemiyle karıştırmak; yabancı dernekler için izin gerekir, Türk dernekleri için gerekmez.
• Kuruluş bildiriminin içeriğini doğrudan kanunda aramak; içerik ve belgeler yönetmelikle gösterilir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Derneklerin tüzel kişilik kazanmasının, kuruluş bildirimi ve belgelerin en büyük mülki amire verildiği anda gerçekleştiği kabul edilmektedir. (8. Hukuk Dairesi, 2018/784 E., 2019/3407 K., 28.03.2019)
• Derneklerin 2847 sayılı Kanun'dan 4721 sayılı Kanun'a uyumlaştırılması, tüzel kişilik kazanma anını m.59 ile uyumlu biçimde belirleyen bir amaca dayanmaktadır. (2021/44 E., 2024/172 K., 17.10.2024)
• Kuruluş bildiriminin ve belgelerin verilmesiyle tüzel kişilik kazanıldığı, sonradan yapılan incelemenin bu sonucu değiştirmediği kabul edilmektedir. (2022/85 E., 2025/131 K., 17.06.2025)

Nasıl ispat edilir?

• Tüzel kişiliğin kazanıldığını ileri süren taraf, kuruluş bildiriminin, tüzüğün ve gerekli belgelerin yerleşim yerinin en büyük mülki amirine verildiğini belgelerle ispatlamalıdır; bunun en somut kanıtı mülki amirlik tarafından verilen alındı belgesidir.
• Belgelerin verilme tarihi ve saati, alındı belgesi veya resmi kayıtla ispatlanır; tanık beyanı bu konuda tek başına yeterli değildir.
• Kuruluş belgelerinde aykırılık veya noksanlık bulunduğunu ileri süren taraf bunu idari inceleme kararıyla veya ilgili belgelerle ispatlamalıdır.
• Amacın hukuka veya ahlaka aykırı olduğunu ileri süren taraf, tüzük hükümleri ve dernek faaliyetlerine ilişkin delillerle bunu göstermelidir. (İkinci Bölüm, 2014/14380 E., 06.12.2017)

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.47: Tüzel kişiliğin genel koşulunu ve amacı hukuka veya ahlaka aykırı kişi topluluklarının tüzel kişilik kazanamayacağını düzenler. Dernek bakımından amaç denetimi bu maddeye dayanır.
• 4721 m.60: Belgelerin altmış gün içinde incelenmesini, eksikliklerin otuz gün içinde giderilmesini ve fesih sürecini düzenler. Bu madde, tüzel kişilik kazanıldıktan sonra uygulanan denetim mekanizmasıdır.
• 4721 m.58: Dernek tüzüğünün zorunlu unsurlarını düzenler. Tüzüğün içeriğindeki eksiklik m.60 kapsamında giderilir.
• 4721 m.62: Derneğin kuruluşundan sonra ilk genel kurulun toplanma süresini düzenler; tüzel kişilik kazanıldıktan sonraki işlemdir.

Madde, dernek kurulduğunda kuruluş bildiriminin, dernek tüzüğünün, belgelerin ve kurucuların hukuki durumunun en büyük mülki amir tarafından incelenmesini; tespit edilen kanuna aykırılık ya da noksanlıkların giderilmesi için tanınan süreyi; giderilmemesi halinde Cumhuriyet savcılığına ve mahkemeye yönelik yolu; giderilmesi veya hiç aykırılık bulunmaması halinde derneğin dernekler kütüğüne kaydını düzenler. Madde tüzel kişiliğin kazanılmasının ayrıntılı kuralları bakımından dernek kurucuları ve bu süreçteki idari makam için uygulanır. Derneğin kuruluş serbestisini ve dernek amacının genel sınırlarını düzenlemez (m.56, m.57). Feshin esasa ilişkin sebepleri ve feshe karar verme usulü (m.89 ve devamı), derneğin faaliyetinin durdurulmasının tüzel kişilik kazanmamış dernek bakımından sonuçları ve tüzel kişiliğin kazanılması (m.56 ve m.60 bakımından kayıt işlemi) ile ilgili genel hükümler bu maddede değildir.

İnceleme: hangi kavramlar bilinmeli?

Kuruluş bildirimi

Derneğin kurulduğunu kurucuların en büyük mülki amire bildirdiği belge. Bildirim, tüzel kişilik kazanma için kayda ön koşul niteliğindedir ve incelemenin konusunu oluşturur.

En büyük mülki amir

Derneğin kuruluş bildirimini, tüzüğünü ve belgelerini inceleyen idari makam. İnceleme dosya üzerinden yapılır ve tüzel kişiliğin kazanılmasına ilişkin ilk değerlendirmeyi yapar.

Noksanlık

Kuruluş bildirimi, tüzük veya kurucuların hukuki durumuna ilişkin olup kanuna aykırılık sayılmayan eksiklik. Tamamlanabilir nitelikte olup giderilmesi için otuz günlük süre tanınır.

Kanuna aykırılık

Kuruluş bildirimi, tüzük veya belgelerde kanuna uyulmamasıdır. Giderilmesi istenir; giderilmezse feshe konu olabilir. Yasak amaç ayrı bir hal olup bu maddede ayrı sonuçlara bağlanmıştır.

Dernekler kütüğü

Derneğin tüzel kişilik kazandığı kayıt defteri. Kayıt, incelemenin olumlu sonuçlanması ve bildirimin derneğe yazıyla iletilmesinden sonra yapılır.

Faaliyetin durdurulması

Cumhuriyet savcısının mahkemeden isteyebileceği ara tedbir niteliğinde karar. Feshin kesinleşmesini beklemeden derneğin faaliyetini durdurur.

İnceleme: hangi şartlar aranır?

• Derneğin kuruluş bildiriminin, tüzüğünün ve kurucuların hukuki durumuna ilişkin belgelerin en büyük mülki amire verilmiş olması gerekir.
• İnceleme altmış gün içinde dosya üzerinden yapılmalıdır.
• Kanuna aykırılık veya noksanlık tespit edildiğinde bunların giderilmesi veya tamamlanması derhal kuruculardan istenmelidir.
• İstemin tebliğinden başlayarak otuz gün içinde noksanlık tamamlanmamalı ve kanuna aykırılık giderilmemiş olmalıdır ki feshe giden yol açılsın.
• Feshe giden yolda en büyük mülki amirin durumu Cumhuriyet savcılığına bildirmesi gerekir; savcı derneğin faaliyetinin durdurulmasını da isteyebilir.
• Kayda gidiş için, bildirim, tüzük ve belgelerde kanuna aykırılık ya da noksanlık bulunmamalı veya süresi içinde giderilmiş olmalıdır.
• Kayıt yapılmadan önce keyfiyetin derneğe yazıyla bildirilmesi gerekir.

İnceleme: hangi sonuçları doğurur?

• Kuruluş bildirimi, tüzük veya belgelerde kanuna aykırılık ya da noksanlık yoksa veya süresi içinde giderildiyse, keyfiyet derhal derneğe yazıyla bildirilir ve dernek dernekler kütüğüne kaydedilir.
• Noksanlık tespit edildiğinde giderilmesi veya tamamlanması derhal kuruculardan istenir.
• Otuz günlük süre içinde noksanlık tamamlanmaz ve kanuna aykırılık giderilmezse, en büyük mülki amir yetkili asliye hukuk mahkemesinde derneğin feshi için dava açılması amacıyla durumu Cumhuriyet savcılığına bildirir.
• Cumhuriyet savcısı mahkemeden derneğin faaliyetinin durdurulmasına karar verilmesini isteyebilir.
• Kanuna aykırılık giderilmediği sürece dernek kütüğüne kayıt yapılmaz; bu durumda derneğin tüzel kişilik kazanamadığı sonucuna varılır.
• Yasak amaç halinde dernek tüzel kişilik kazanamaz ve doğrudan faaliyetin durdurulması istenebilir.

İnceleme: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Kuruluş bildirimindeki eksikliği hemen fesih sebebi saymak; önce giderme isteminin ve otuz günlük sürenin tanınması gerektiğini göz ardı etmek.
• Otuz günlük süreyi kurucuların bildirimi verdiği tarihten değil, isteminin tebliğinden başlatmamak.
• En büyük mülki amirin feshe kendisinin karar vereceğini düşünmek; fesih kararı yetkili asliye hukuk mahkemesinden çıkar.
• Yasak amaç ile yasak amaç dışındaki kanuna aykırılığı aynı usulle ele almak; yasak amaçta ayrı bir sonuç doğar.
• Kayıt işleminin tüzel kişilik kazanma anını ile bildirimin kayıt tarihini karıştırmak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yasak amaç bulunan derneklerin tüzel kişilik kazanamayacağı ve savcılığın faaliyetin durdurulmasını isteyebileceği kabul edilmektedir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesi, 2023/2190 E., 2026/725 K., 09.04.2026)
• Yasak amaç dışındaki kanuna aykırılık ve noksanlıkların önce giderilmesi için tanınan otuz günlük sürenin uygulanması gerektiği kabul edilmektedir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 7. Hukuk Dairesi, 2026/725 E., 2026/905 K., 02.04.2026)

Nasıl ispat edilir?

• Kuruluş bildirimi ve belgelerin eksiksiz olarak en büyük mülki amire verildiğini kanıtlama yükü kuruculardadır; bu belgeler kuruluş dosyasında bulunur.
• Noksanlık giderme isteminin kuruculara tebliğ edildiğini ve tebliğ tarihini kanıtlama yükü idaredir; otuz günlük süre bu tarihten başlar.
• Noksanlığın süresi içinde tamamlandığını kanıtlama yükü kurucularda olup, tamamlama belgeleri idareye verilerek ispat edilir.
• Yasak amacın varlığını iddia eden idare, tüzük hükmünü veya amacı ortaya koyarak ispat eder.
• Kayıt yapılmamış olması ya da süre aşımı ile ilgili savunmalar, dosyadaki tebligat belgeleri ile ispat edilir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.56: Derneğin tüzel kişilik kazanmasının genel kuralı; bu madde kayıt ve tüzel kişilik ilişkisinin usulünü düzenler.
• 4721 m.57: Derneğin amacının ve kuruluşunun sınırlarını düzenler; yasak amaç halinin ölçütünü verir.
• 4721 m.89: Fesih sebeplerini ve feshe karar verilmesini düzenler; bu maddedeki feshin esasa ilişkin ölçütleri oradan alınır.
• 4721 m.47: Tüzel kişilik kazanmamış derneğin faaliyetinin durdurulmasına ilişkin sonuçları düzenler; yasak amaç durumunda uygulanır.

Madde, derneklerin ilk genel kurul toplantısını yapma ve zorunlu organlarını oluşturma yükümlülüğünü ve bu yükümlülüğün süresini düzenler. Yükümlülük, derneğin 60. maddenin son fıkrası uyarınca yaptığı yazılı bildirimden itibaren başlar ve dernek tüzel kişiliğinin kazanılmasıyla ilgilidir. Madde, derneklerin genel kuruldan sonra yapacağı olağan genel kurul toplantılarının periyodunu, çağrı usulünü, toplantı yeter sayısını ve organ seçimlerini düzenlemez. Olağan genel kurul toplantısı süresi (MK m.78 ve m.87 ilgili hükümleri), genel kurulun çağrı usulü (MK m.77) ve toplantı yeter sayısı (MK m.78) ayrı maddelerdedir. Bildirim yükümlülüğünün kendisi ve bildirimin yapılmaması halinde uygulanacak yaptırım da bu maddede değil, 60. maddenin son fıkrası ile ilgili hükümlerde yer alır.

İlk genel kurul toplantısı: hangi kavramlar bilinmeli?

İlk genel kurul

Derneğin kuruluşundan sonra ilk kez toplanan ve zorunlu organlarının oluşturulmasını sağlayan genel kurul toplantısıdır. Olağan veya olağanüstü genel kurul ayrımına bağlı değildir; kuruluş sonrası ilk toplantıyı ifade eder.

Zorunlu organlar

Kanunun dernek için zorunlu saydığı organlardır; yönetim kurulu ve denetleme kurulu bunlar arasındadır. Bu organların üye sayısının asgari sınırları ayrı maddelerde düzenlenmiştir.

60. maddenin son fıkrası bildirimi

Derneğin kuruluşunu takiben yaptığı yazılı bildirimdir. Altı aylık sürenin başlangıç anı bu bildirimdir; tüzel kişiliğin kazanılması anı değildir.

İlk genel kurul toplantısı: hangi şartlar aranır?

• Derneğin kuruluşundan sonra 60. maddenin son fıkrası uyarınca yazılı bildirimde bulunulmuş olmalıdır; altı aylık süre bu bildirimle başlar.
• Bildirimi izleyen altı ay içinde ilk genel kurul toplantısı yapılmalıdır.
• Aynı süre içinde zorunlu organlar oluşturulmalıdır; yani yönetim kurulu ve denetleme kurulu seçilmiş olmalıdır.
• Bu yükümlülük, dernek tüzel kişiliğini kazandıktan sonra ayrıca ayrı bir ilk toplantı süresi işletmez; süre bildirime bağlıdır.

İlk genel kurul toplantısı: hangi sonuçları doğurur?

• Derneğin bildirimi izleyen altı ay içinde ilk genel kurulunu yapması ve zorunlu organlarını oluşturması gerekir.
• Süre içinde yapılan ilk genel kurul ve oluşturulan organlar, yükümlülüğün yerine getirildiğini gösterir.
• Süre geçmesine rağmen ilk genel kurul yapılmazsa dernek bu maddeye aykırı davranmış olur; bu aykırılığın yaptırımı madde metninde yer almaz, ilgili diğer hükümlere göre değerlendirilir.
• Madde metni dernek kuruluşu ile ilk genel kurul arasında başka bir süre öngörmemektedir.

İlk genel kurul toplantısı: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Altı aylık süreyi tüzel kişiliğin kazanılması tarihinden saymak; süre bu maddede bildirime bağlanmıştır.
• Süre geçtiğinde derneğin kendiliğinden sona erdiğini varsaymak; madde bu sonucu doğrudan öngörmez.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Kararlarda, derneğin ilk genel kurulunu altı ay içinde yapmak ve zorunlu organlarını oluşturmak yükümlülüğü, 60. maddenin son fıkrasındaki yazılı bildirime bağlanmaktadır. (8. Hukuk Dairesi, 2018/16120 E., 2019/1346 K., 12.02.2019; 8. Hukuk Dairesi, 2019/306 E., 2019/1345 K., 12.02.2019; 8. Hukuk Dairesi, 2018/675 E., 2018/1678 K., 06.02.2018)
• Yargıtay uygulamasında, derneğin kuruluş yükümlülüğünün ihlali halinde derneğin kapatılması ve bu yönde yapılacak bildirimler ile ilgili hükümler, madde metninin yanında 87. maddenin ilgili bölümüyle birlikte değerlendirilmektedir. (8. Hukuk Dairesi, 2018/16120 E., 2019/1346 K., 12.02.2019; 8. Hukuk Dairesi, 2019/306 E., 2019/1345 K., 12.02.2019)

Nasıl ispat edilir?

• Derneğin ilk genel kurulu süresinde yapmadığını ileri süren taraf, bildirim tarihini ve altı aylık sürenin geçtiğini ispatlamakla yükümlüdür; bildirim, 60. maddenin son fıkrası uyarınca yazılı olarak yapılmış olmalıdır.
• Süre içinde ilk genel kurulun yapıldığını ve zorunlu organların oluşturulduğunu iddia eden dernek, genel kurul tutanağı ve organ seçimine ilişkin belgelerle bunu ispatlamalıdır.
• Tutanak dışında kalan delillerin değerlendirilmesinde, derneğin yazılı bildirim tarihini gösteren resmi belge (mülki amire veya ilgili makama yapılan bildirim kaydı) esas alınır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.60: Altı aylık sürenin başlangıcını oluşturan yazılı bildirimi düzenler; bu madde ancak o bildirim yapıldığında işlemeye başlar.
• 4721 m.77: Genel kurula çağrı usulünü düzenler; ilk genel kurulun da bu usule uygun çağrılması gerekir.
• 4721 m.78: Genel kurul toplantı yeter sayısı ve ertelenmesi hükümlerini içerir; ilk genel kurulun yapılabilmesi için bu sayılar aranır.
• 4721 m.84: Yönetim kurulunun asgari üye sayısını düzenler; zorunlu organların oluşturulmasında bu sayı dikkate alınır.
• 4721 m.86: Denetleme kurulunun asgari üye sayısını düzenler; zorunlu organların oluşturulmasında bu sayı dikkate alınır.

TMK m.63, derneğe üye olma ve üye kabul etme özgürlüğünü güvence altına alan bir yasak hükümdür. Hiç kimsenin bir derneğe üye olmaya zorlanamayacağını, hiçbir derneğin de üye kabul etmeye zorlanamayacağını düzenler. Hüküm, dernek üyeliğine ilişkin tüm ilişkilerde, hem gerçek hem tüzel kişiler bakımından uygulanır. Üyelik şartlarını, üyelik başvurusunun karara bağlanmasını, üyeliğin sona ermesini, çıkarılmayı ve üyelik haklarını düzenlemez; bunlar m.64 (üyelik şartları ve başvuru), m.65-66 (üyeliğin sona ermesi ve çıkma), m.67-68 (çıkarılma ve eşitlik) ve m.69-71 (üye hakları) kapsamındadır. Derneğin tüzel kişiliğinin kazanılması ve dernek organlarının oluşumu da bu maddenin konusu değildir.

Kural: hangi kavramlar bilinmeli?

Üye olmaya zorlanamama

Hiç kimsenin, kendi iradesi dışında bir derneğe üye yapılamayacağı ve bu yönde baskı, zorlama ya da yaptırıma tabi tutulamayacağı anlamına gelir. Üyelik iradeye dayandığı için kişinin isteği olmadan üyelik doğmaz.

Üye kabul etmeye zorlanamama

Derneğin, üyelik başvurusunda bulunan kişiyi üye olarak kabul etmek yükümlülüğü altına sokulamayacağı anlamına gelir. Dernek, kural olarak, başvuruyu kabul edip etmemekte serbesttir; bu serbesti yasal ya da tüzük bağlamında sınırlanabilir.

Üyeliğe kabul özgürlüğü

Derneğin yetkili organının, üyelik şartlarını taşıyan başvurucuyu kabul edip etmeme konusundaki takdir yetkisidir. Bu yetki, kanundan, tüzükten veya dürüstlük kuralından doğan bir kabul zorunluluğu varsa daralır.

Kural: hangi şartlar aranır?

• Dernek üyeliğinin kurulabilmesi için kişinin kendi iradesiyle üyelik başvurusunda bulunmuş olması gerekir; isteği dışında üyelik kurulamaz.
• Derneğin üyelik başvurusunu kabul etmesi için kanuni ya da tüzük bağlamında bir zorunluluk bulunmadığı sürece dernek başvuruyu reddedebilir; kabul zorunluluğu tüzükte öngörülmüş olabilir.
• Hiçbir kişi ya da dernek, üyelik ilişkisine bu iradeye aykırı biçimde zorlanamaz.

Kural: hangi sonuçları doğurur?

• Hiç kimse bir derneğe üye olmaya zorlanamaz; buna aykırı bir zorlama hukuken geçersizdir.
• Hiçbir dernek üye kabul etmeye zorlanamaz; kural olarak dernek başvuruyu kabul etmekle yükümlü değildir.
• Dernek üyelik başvurusunu reddettiğinde bu, kural olarak hukuka uygundur.
• Kabul zorunluluğunu doğuran bir kanun, tüzük hükmü ya da dürüstlük kuralı varsa, dernek başvuruyu reddederek bu zorunluluğa aykırı davranmış olur.
• Üyelik iradeye dayandığı için, zorlamayla kurulmuş bir üyelik hukuken dayanaksızdır.

Kural: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Üye kabul özgürlüğünü mutlak sanmak; kanundan veya tüzükten doğan kabul zorunluluğu olan hallerde reddin hukuka uygun olduğunu düşünmek yanlıştır.
• Üyelik başvurusunda derneğin sessiz kalmasını kabul saymak; yazılı karar yoksa üyeliğin kurulduğunu varsaymak yanlıştır.
• Üyelik başvurusunun sebep gösterilmeden reddedilemeyeceğini düşünmek; kural olarak dernek sebep göstermeksizin reddedebilir.
• Üye olmaya zorlanamama ilkesini üyelikten çıkma ya da çıkarılma kurallarıyla karıştırmak yanlıştır; bunlar m.65-68 kapsamındadır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Dernek üyelik başvurusunun reddinin sebep gösterilmeksizin yapılabildiği ve bu nedenle üyelik talebinin kabul edilmesinin derneğe zorlanamayacağı kabul edilmektedir. (10. Daire, 2007/1704 E., 2011/2098 K., 31.05.2011)
• Dürüstlük kuralına aykırı reddin hakkın kötüye kullanılması sayılacağı ve bu durumda üye kabulüne zorlanabileceği ifade edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2025/2470 E., 2025/8940 K., 20.10.2025)
• Üyelik başvurusunda susmanın kabul anlamına gelmeyeceği, üyelik sözleşmesinde susmanın kural olarak irade beyanı sayılamayacağı kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2025/2470 E., 2025/8940 K., 20.10.2025)

Nasıl ispat edilir?

• Üyelik başvurusunu yapan kişi, başvurusunun yazılı olarak yapıldığını ve dernek tarafından reddedildiğini veya karara bağlanmadığını ispatlamakla yükümlüdür.
• Dernek, başvurunun sebep gösterilmeksizin reddedildiğini ya da kendi iradesiyle karar verildiğini yazılı kararla ispatlamakla yükümlüdür.
• Zorlamayla üyelik kurulduğunu ileri süren kişi, bu iddiasını tanık ve yazılı belgelerle ispatlamalıdır.
• Kabul zorunluluğu iddiasında bulunan taraf, bu zorunluluğu doğuran kanun, tüzük hükmü ya da dürüstlük kuralı ihlalini ispatlamakla yükümlüdür.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.64: Üyelik şartlarını, yazılı başvuruyu ve yönetim kurulunun en geç 30 gün içinde karar vermesini düzenler; m.63 bu başvurunun kabul zorunluluğu doğurmadığını tamamlar.
• 4721 m.65: Üyeliğin kendiliğinden sona ermesini düzenler; üyelikten zorla kalmaya zorlanmama ilkesinin uygulama alanını belirler.
• 4721 m.66: Üyelikten çıkma hakkını düzenler; hiç kimsenin derneğe üye kalmaya zorlanamayacağı ilkesinin devamıdır.
• 4721 m.68: Üyeler arasında eşitlik ilkesini düzenler; üyelik kurulduktan sonra eşitliğin bozulmasını yasaklar.
• 4721 m.2: Dürüstlük kuralı ve hakkın kötüye kullanılması yasağı, derneğin üye kabulünü zorunlu kılabilecek bir sınır oluşturur.
• 4721 m.46: Tüzel kişilerin medeni haklardan yararlanması ilkesini düzenler; derneğin üye alma özgürlüğünün dayanağı olarak kullanılır.

Madde, fiil ehliyetine sahip gerçek kişilerle tüzel kişilerin derneklere üye olma hakkını tanır ve yazılı üyelik başvurusunun dernek yönetim kurulunca karara bağlanma süresini, sonucun başvuru sahibine bildirilmesini ve kabul edilen üyenin deftere kaydedilmesini düzenler. Kişi, dernek üyeliğine kabul edilmek için başvuran tarafta yer alır; madde dernek yönetiminin kabul ya da ret kararının içeriğini ayrıntılı olarak düzenlemez. Maddede düzenlenmeyen konular şunlardır: dernek tüzel kişiliğinin kazanılması ve dernek kuruluşu (m.56 vd.), üyelikten çıkma ve çıkarılma (m.69 ve m.70), üyelik aidatı ve üyelerin yükümlülükleri (m.67 ve m.68) ile üye olmayanın dernek organlarına katılma ve oy hakkı konuları. Üyeliğin genel kurala aykırı biçimde reddi halinde mahkemeye başvuru ve yargısal denetim yolu da bu maddede yer almaz.

Koşulları: hangi kavramlar bilinmeli?

Üyelik hakkı

Fiil ehliyetine sahip her gerçek kişi ile tüzel kişinin derneğe üye olabilme hakkıdır. Hak, kişinin derneğe kendiliğinden girmesini sağlamaz; üyelik başvurusunun dernek tarafından kabulünü gerektirir.

Fiil ehliyeti

Kişinin kendi işlemleriyle hak edinebilme ve borç altına girebilme yeteneğidir. Madde, üyelik hakkının kullanılabilmesi için bu ehliyetin bulunmasını aramaktadır; ayırt etme gücü ile fiil ehliyeti birbirinden farklıdır.

Yazılı üyelik başvurusu

Kişinin dernek üyeliğine kabul edilmesi için yazılı olarak yaptığı istemdir. Madde, başvurunun yazılı yapılmasını öngörür; sözlü başvuru bu sürecin konusu değildir.

Üyelik defteri

Kabul edilen üyelerin kaydedildiği, dernek yönetimince tutulan defterdir. Üyelik, kabul kararından sonra bu deftere kayıtla somutlaşır.

Koşulları: hangi şartlar aranır?

• Üyelik başvurusunun yazılı olarak yapılmış olması gerekir.
• Başvuru sahibinin fiil ehliyetine sahip bir gerçek kişi ya da tüzel kişi olması gerekir.
• Başvurunun dernek yönetim kurulunca en çok otuz gün içinde karara bağlanması gerekir.
• Kararın sonucunun yazıyla başvuru sahibine bildirilmesi gerekir.
• Başvurusu kabul edilen kişinin üyelik defterine kaydedilmesi gerekir.

Koşulları: hangi sonuçları doğurur?

• Başvuru yazılı yapıldığında yönetim kurulu en çok otuz gün içinde karar vermek zorundadır.
• Kabul kararı verilirse başvuru sahibi bu amaçla tutulan deftere kaydedilir ve üyelik kazanılmış olur.
• Ret kararı verilirse kişi üye olmaz; kararın yazıyla bildirilmesi gerekir.
• Sonuç yazıyla başvuru sahibine bildirilmelidir; bildirilmeyen karar başvuru sahibine karşı etkili olmayabilir.
• Madde, kabul edilen üyenin üyelik hakkını doğrudan doğurmaktadır; kayıt işlemi kabulün ispatı ve sonucu niteliğindedir.
• Fiil ehliyeti bulunmayan bir kişinin başvurusu bu hükme dayanarak kabul edilmez.

Koşulları: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Otuz günlük süreyi üyeliğin doğum süresi sanmak; madde süreyi yalnız kararın verilmesi için öngörür, üyeliği doğrudan bu süreye bağlamaz.
• Sözlü kabulü yeterli görmek; madde yazılı başvuru öngörmektedir ve kabulün kayda geçmesini esas alır.
• Fiil ehliyeti ile ayırt etme gücünü karıştırmak; madde fiil ehliyetini aramaktadır, ayırt etme gücünün varlığı tek başına yeterli değildir.
• Kayıt işlemini kabul kararının yerine koymak; defterdeki kayıt kabul kararının sonucudur, kabulün kendisi değildir.
• Ret kararının yazıyla bildirilmesi gerekliliğini gözden kaçırmak; bildirilmeyen ret kararı üyelik ilişkisini sonuçlandırmaz.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Mahkemeler, derneklere üye olma hakkının kabul edilen başvuru ile doğduğunu ve kabul kararı verilmeden üyelik ilişkisi kurulamayacağını kabul etmektedir. (8. Hukuk Dairesi, 2020/1795 E., 2020/6982 K., 10.11.2020)

Nasıl ispat edilir?

• Üyelik talebini ileri süren kişi, yazılı başvurusunu ve bu başvurunun dernek yönetim kurulunca alındığını göstermek zorundadır; bu yazılı belge temel delildir.
• Kabul kararının varlığı ve sonucunun yazıyla bildirildiği, dernek tarafından yazılı bildirim ya da üyelik defterindeki kayıt ile ispatlanır.
• Dernek, otuz günlük süre içinde karar verilmediğini ya da ret kararının bildirilmediğini iddia eden taraf değilse; kararın zamanında verildiğini ispat yükü dernektedir.
• Başvuru sahibinin fiil ehliyetine sahip olduğu, nüfus kaydı ya da tüzel kişi için sicil kaydı ile ortaya konur.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun m.56: Dernek kuruluşu ve tüzel kişilik kazanma koşullarını düzenler; üyelik başvurusunun muhatabı olan dernek bu hükümle kurulmuş olmalıdır.
• 4721 sayılı Kanun m.67: Üyelerin dernekle ilişkisini ve aidat gibi yükümlülüklerini düzenler; kabul edilen üye bu yükümlülüklere tabi olur.
• 4721 sayılı Kanun m.68: Üyelerin dernek karşısındaki hak ve yükümlülüklerini tamamlar; üyelik kazanıldıktan sonra uygulanır.
• 4721 sayılı Kanun m.69: Üyeliğin sona ermesi ve üyelikten çıkma konusunu düzenler; madde 64'ün kabulüyle kazanılan üyelik bu hükme tabi olur.
• 4721 sayılı Kanun m.70: Üyelikten çıkarma yolunu düzenler; kabul edilmiş üyeliğin kaybı bu hükümle ilgilidir.