Değerleme esasları

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 258. maddesi, değerlemenin tanımını yapar: vergi matrahlarının hesaplanmasıyla ilgili iktisadi kıymetlerin takdir ve tespiti olarak değerlemeyi tanımlar. Madde, değerleme kavramının sınırını çizmekle yetinir; değerleme ölçülerini, maliyetin hesaplanmasını ve değerleme usulünü ayrıca düzenlemez. Maddenin kapsamı vergi hukuku alanındaki değerlemedir; icra hukukundaki kıymet takdiri ya da harç hukukundaki değer ölçüsü bu maddenin konusu değildir. Değerleme ölçüleri (m.261), maliyetin hesaplanması (m.259–260 ve m.262 sonrası hükümler) ve değerleme esasları ile ilgili ayrıntılar başka maddelerde düzenlenmiştir.

Değerlemenin tarifi: hangi kavramlar bilinmeli?

Değerleme

Vergi matrahlarının hesaplanmasıyla ilgili iktisadi kıymetlerin takdir ve tespiti işlemidir. Madde, değerlemenin amacını vergi matrahına bağlar; matrahla ilgisi olmayan bir değer tespitini kapsamaz.

İktisadi kıymet

Değerlemeye konu olan, ekonomik değer taşıyan varlıktır. Maddede kıymetin türü sayılmamıştır; değerleme konusu olup olmadığı vergi matrahıyla bağlantısına göre belirlenir.

Takdir ve tespit

Değerlemenin iki unsurudur. Maddede ikisinin ayrı işlemler olup olmadığı açıklanmamıştır; birlikte değerlemeyi oluşturduğu ifade edilmiştir.

Değerlemenin tarifi: hangi şartlar aranır?

• Değerlemenin konusu bir iktisadi kıymet olmalıdır.
• Değerleme, vergi matrahının hesaplanmasıyla ilgili yapılmalıdır; matrah bağlantısı yoksa bu maddedeki değerleme tanımı uygulanmaz.
• Kıymetin takdir ve tespiti birlikte yapılmış olmalıdır.

Değerlemenin tarifi: hangi sonuçları doğurur?

• Kıymet vergi matrahının hesaplanmasıyla ilgiliyse, takdir ve tespit bu maddedeki değerleme işlemi olarak nitelendirilir.
• Kıymet matrahla ilgili değilse, bu maddedeki değerleme kavramı o kıymet bakımından uygulanmaz.

Değerlemenin tarifi: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Vergi değerlemesi tanımını icra kıymet takdiriyle karıştırmak; İİK m.87 hükmünü m.258'e dayandırmak.
• Harçlar Kanunu m.16'daki değer ölçüsünü vergi matrahı değerlemesiyle aynı saymak.
• Maddedeki tanımın değerleme ölçülerini de düzenlediğini sanmak; ölçüler m.261'dedir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yargı kararlarında m.258'deki tanım, değerlemenin vergi matrahının hesaplanmasıyla ilgili iktisadi kıymetlerin takdir ve tespiti olduğu biçiminde aynen aktarılmaktadır. (9. Daire, 2021/2751 E., 2022/103 K., 27.01.2022; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2023/532 E., 2025/313 K., 30.04.2025)
• Değerleme ölçülerinin ve maliyet hesabının m.258–268 aralığındaki hükümlerle birlikte ele alındığı, iktisadi kıymetlerin hangi ölçülerle değerlemeye tabi tutulacağının bu hükümlerden çıktığı kabul edilmektedir. (4. Daire, 2022/5271 E., 2023/1193 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6182 E., 2023/1195 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/5280 E., 2023/1194 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6184 E., 2023/1196 K., 06.03.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Değerlemenin vergi matrahıyla ilgili olduğunu ileri süren taraf, bu bağlantıyı ispatlamalıdır; bağlantı gösterilmeden m.258 tanımı uygulanamaz.
• Kıymetin değerinin tespiti için bilirkişi raporu veya resmi değer belgeleri kullanılabilir; bu tür belgelerin ispat gücü somut olaya göre değerlendirilir.
• Değerlemenin usulüne ilişkin itirazlarda, takdir ve tespit işleminin yapıldığını gösteren kayıtlar ispat araçlarıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.261: Değerleme ölçülerini düzenler; m.258'in tanımladığı değerlemenin hangi ölçülerle yapılacağını gösterir.
• 213 sayılı Kanun m.259: Maliyetin hesaplanmasına ilişkin hükümleri içerir; değerlemeye konu kıymetin maliyet tespitiyle bağlantılıdır.

Madde, değerleme işleminde iktisadi kıymetlerin hangi tarih ve zamandaki değerinin esas alınacağı ilkesini düzenler. Maddenin konusu, değerleme ölçüsünün seçimi değil, değerlemenin hangi andaki kıymete göre yapılacağıdır. Madde, vergi kanunlarının öngördüğü gün ve zamanlardaki değer bakımından uygulanır. Maddede süre, oran veya tutar yer almaz. Değerleme ölçülerinin (maliyet, rayiç bedel gibi) ayrıntıları ile bunların nasıl hesaplanacağı madde metninde düzenlenmez (m.258-268 arası ilgili hükümler). Bir iktisadi kıymetin değerlemeye tabi tutulup tutulmayacağı, değerleme ölçüsünün seçilmesi ve değerleme dışındaki vergileme usulleri de bu maddenin kapsamı dışındadır.

Değerleme günü: hangi kavramlar bilinmeli?

Değerleme

İktisadi kıymetlerin vergi bakımından parasal değerinin belirlenmesi işlemidir. Madde, bu işlemde hangi zamandaki kıymetin esas alınacağını belirler.

İktisadi kıymet

Vergi bakımından değerlemeye konu olan varlık ya da hakdır. Maddenin kendisi kıymetin tanımını vermez; değerlemenin konusu olan kalemleri ifade eder.

Vergi kanunlarında gösterilen gün ve zaman

Kıymetin hangi tarihte ölçüleceğini belirleyen, vergi kanunlarınca öngörülmüş tarihtir. Madde, bu tarihin ne olduğunu kendisi göstermez; ilgili vergi kanunundaki hükme bağlar.

Değerleme günü: hangi şartlar aranır?

• Değerlemenin bir iktisadi kıymete ilişkin olarak yapılması gerekir.
• Değerlemenin, kıymetin vergi kanunlarında gösterilen gün veya zamandaki durumuna göre yapılması gerekir.
• Değerleme, kıymetin başka bir tarihteki değerine göre yapılamaz.

Değerleme günü: hangi sonuçları doğurur?

• Değerleme, kıymetin vergi kanunlarında gösterilen gün ve zamandaki değeri üzerinden yapılır.
• Vergi kanununda ayrı bir gün veya zaman gösterilmemişse, maddenin doğrudan uygulanacağı bir tarih belirlenmiş olmaz ve ilgili vergi kanunundaki hükme bakılır.
• Maddenin uygulanması kıymetin değerinde sonradan oluşan değişiklikleri değerlemeye yansıtmayı, öngörülen tarihten sonraki değeri esas almayı dışlar.

Değerleme günü: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Değerlemeyi, vergi kanununda gösterilen gün ve zaman yerine beyanın verildiği ya da işlemin yapıldığı tarihteki kıymete göre yapmak.
• Maddeyi değerleme ölçüsü (maliyet, rayiç bedel) seçimi hükmü gibi okumak; ölçü seçimi için m.258-268 arasına bakılması gerektiğini gözden kaçırmak.
• Vergi kanununda gösterilen gün ve zamanı belirlemeden doğrudan bu maddeye dayanarak tarih saptamaya çalışmak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Uygulamada değerleme yapılırken hangi tarihin esas alınacağının, değerleme ölçüsü seçiminden ayrı olarak değerlendirildiği kabul edilmektedir. (4. Daire, 2022/5271 E., 2023/1193 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6182 E., 2023/1195 K., 06.03.2023)
• Değerleme ölçülerinin ve maliyet hesabının m.258-268 arasında düzenlendiği, bu maddenin ise iktisadi kıymetlerin hangi andaki değerinin esas alınacağını belirlediği kabul edilmektedir. (4. Daire, 2022/5280 E., 2023/1194 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6184 E., 2023/1196 K., 06.03.2023)
• Kararlarda bu madde, değerleme ölçüleri ve maliyete ilişkin hükümlerle birlikte okunmaktadır. (11. Ceza Dairesi, 2024/12 E., 2024/10562 K., 24.09.2024; 11. Ceza Dairesi, 2024/523 E., 2024/1780 K., 19.02.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Değerlemeye esas alınan kıymetin hangi tarihte olduğunu iddia eden taraf, bu tarihi ve buna dayanak belgeyi ileri sürer. Vergi kanununda gösterilen gün ve zaman ile değerleme tarihi arasındaki farkı ortaya koyan belgeler (envanter, değerleme raporu, satın alma belgesi) bu amaçla kullanılır.
• Değerlemenin vergi kanununda gösterilen tarih yerine başka bir tarihte yapıldığını ileri süren taraf, bu iddiasını belgeyle ispatlar.
• Değerleme tarihine ilişkin tartışmada resmi kayıtlar ve değerleme tutanakları öncelikli delil niteliği taşır; tanık beyanı bu tarihin belgesiz olarak ispatında sınırlı kalır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.258-268: Değerleme ölçülerini, maliyetin hesaplanmasını ve iktisadi kıymetlerin hangi ölçüyle değerlemeye tabi tutulacağını düzenler. Bu madde ise değerlemede esas alınacak zamanı belirler; ölçü seçimi için bu hükümlere bakılır.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 260. maddesi, değerleme yapılırken iktisadi kıymetlerin hangi birimler halinde ele alınacağını düzenler. Maddenin temel kuralı, her iktisadi kıymetin tek başına dikkate alınmasıdır; buna karşılık teamülen aynı cinsten sayılan mallar ile düşük kıymetli müteferik eşyanın toplu olarak değerlenmesine izin verir. Madde, vergi mükellefleri ve değerleme yapan kişiler bakımından, değerleme ölçülerinin uygulandığı tüm durumlarda geçerlidir. Madde, değerleme ölçülerinin kendisini (maliyet, rayiç, nispi ölçü gibi) düzenlemez; bunlar m.258-268 arasındaki hükümlerde yer alır. İktisadi kıymetin maliyetinin hesaplanmasını (m.258-259 kapsamında), hangi ölçüyle değerleneceğini (m.261 ve devamı) ve değerleme sonucunda doğan envanter ve bilanço sonuçlarını bu madde düzenlemez.

Değerlemede esas: hangi kavramlar bilinmeli?

İktisadi kıymet

Değerlemeye konu olan, işletmenin varlığında yer alan ve ekonomik değeri bulunan her bir varlık birimidir. Madde, bu birimlerin değerlenmesinde esas alınacak ayrıntı düzeyini belirler.

Tek başına nazara alınma

Her iktisadi kıymetin ayrı ayrı değerlenmesi anlamına gelir. Kural budur; toplu değerleme bu kuralın istisnasıdır ve yalnızca maddede sayılan hallerde kabul edilir.

Teamülen aynı cinsten sayılan mallar

Ticari uygulamada birbirinin benzeri kabul edilen ve aynı cins içinde toplanan malları ifade eder. Bu niteliğin, mallar arasındaki fiili ve ticari benzerlikten doğduğu, kanunda tanımlanmadığı anlaşılmaktadır.

Düşük kıymetli müteferik eşya

Tek tek değeri düşük olan, çok sayıda ve dağınık bulunan küçük eşyadır. Toplu değerleme, bu eşyanın tek tek takibinin hem zor hem de gereksiz olmasından ileri gelir.

Değerlemede esas: hangi şartlar aranır?

• Değerlemenin, iktisadi kıymetlerin her birinin tek başına ele alınmasıyla yapılması gerekir.
• Toplu değerleme yapılabilmesi için mallardan birinin teamülen aynı cinsten sayılması ya da düşük kıymetli müteferik eşya niteliğinde olması gerekir.
• Toplu değerleme, yalnızca maddede sayılan bu iki haldeki eşya bakımından yapılabilir; başka mallar bakımından toplu değerleme yapılamaz.
• Toplu değerlemede, toplanan malların birlikte değerlenmesi ve sonuç olarak tek bir değerin ortaya konulması gerekir.

Değerlemede esas: hangi sonuçları doğurur?

• Her iktisadi kıymet ayrı değerlendiğinde, değerleme doğrudan bu birim üzerinden yapılır.
• Teamülen aynı cinsten sayılan mallar toplu olarak değerlenebilir; bu durumda toplanan malların değerleri tek bir değerde birleştirilir.
• Düşük kıymetli müteferik eşya da toplu olarak değerlenebilir.
• Maddenin kapsamı dışındaki mallar bakımından toplu değerleme yapılması kanuna uygun değildir ve bu değerleme, kıymetlerin tek tek değerlenmesi kuralına aykırılık oluşturur.
• Madde, toplu değerlemenin hangi ölçüyle yapılacağını göstermez; bu konuda değerleme ölçülerine ilişkin maddelere (m.258-268) bakılması gerekir.

Değerlemede esas: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Toplu değerlemeyi, aynı cinsten sayılmayan malları birlikte değerleyerek yapmak; madde yalnızca aynı cinsten sayılan ve düşük kıymetli müteferik eşya için istisna tanır.
• Düşük kıymetli müteferik eşya kavramını yalnızca değerin düşük olmasıyla sınırlamak; müteferik, yani çok sayıda ve dağınık olma niteliği de aranmalıdır.
• Toplu değerlemenin hangi değerleme ölçüsüyle yapılacağını m.260'tan çıkarmaya çalışmak; bu konu m.258-268 hükümlerinde düzenlenmiştir.
• Kural olarak tek tek değerlemeyi, istisna olarak toplu değerlemeyi uygulamak yerine, toplu değerlemeyi serbest bir yöntem gibi ele almak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yargı kararları, 213 sayılı Kanun'un 258-268. maddelerinin değerleme esaslarını ve iktisadi kıymetlerin hangi değerleme ölçüleriyle değerlemeye tabi tutulacağını birlikte ele aldığını belirtmektedir. (4. Daire, 2022/5271 E., 2023/1193 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6182 E., 2023/1195 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/5280 E., 2023/1194 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6184 E., 2023/1196 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6185 E., 2023/1197 K., 06.03.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Toplu değerlemenin yapıldığını ileri süren taraf, mallarının teamülen aynı cinsten sayıldığını ya da düşük kıymetli müteferik eşya olduğunu ispatlamakla yükümlüdür.
• Aynı cins niteliği, ticari teamül ve sektör uygulamasına ilişkin belgeler ile bilirkişi raporu ile ortaya konulabilir.
• Düşük kıymetli müteferik eşya niteliği, eşyanın tek tek değeri ile sayısına ve dağınıklığına ilişkin envanter kayıtları ile gösterilebilir.
• Tek tek değerlemenin yapılmadığını ileri süren taraf, toplu değerlemenin maddede sayılan hallerden birine uyduğunu ayrıca göstermek zorundadır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.258-268: Değerleme ölçülerini ve maliyetin hesaplanmasını düzenler; m.260 bu ölçülerin uygulanacağı birimleri belirler.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 261. maddesi, iktisadi kıymetlerin değerlemesinde kullanılacak ölçüleri tek tek sayar: maliyet bedeli, borsa rayici, tasarruf değeri, mukayyet değer, itibari değer, vergi değeri, rayiç bedel, emsal bedeli ve ücreti ile alış bedeli. Madde, bir iktisadi kıymetin hangi ölçüyle değerleneceğinin kıymetin nevi ve mahiyetine göre belirlenmesi ilkesini koyar; hangi kıymet için hangi ölçünün seçileceği ayrıntısı bu maddede değildir. Madde vergi mükelleflerinin ve vergi uygulamasında değerlemeyi yapan tarafların bu ölçülerden birini kullanmasını ilgilendirir. Maliyetin nasıl hesaplanacağı, değerleme esaslarının ayrıntısı ve iktisadi kıymetin değerlemeye tabi tutulacağı ölçünün seçimi ile ilgili hükümler (VUK m.258-268 arası) bu maddede düzenlenmez; değerlemenin parasal sonucuna ilişkin kayıtlar ile amortisman hesapları da başka maddelerde yer alır.

Değerleme ölçüleri: hangi kavramlar bilinmeli?

Değerleme ölçüsü

İktisadi kıymetin mali tablolarda ve vergi hesabında hangi parasal değerle gösterileceğini belirleyen ölçüttür. Madde dokuz ölçü sayar ve her kıymet için bunlardan yalnız biri seçilir.

İktisadi kıymet

İşletmenin mülkiyetinde ya da kullanımında bulunan ve değerlemeye konu olan varlık ya da hakkıdır. Maddenin kendi metninde tanımı yoktur; değerleme ölçülerinin uygulandığı varlıkları ifade eder.

Maliyet bedeli

Kıymetin edinilmesi için yapılan harcamaların toplamıdır. Maddenin atıf yaptığı VUK m.258-268 hükümlerine göre hesaplanır.

Rayiç bedel

Kıymetin piyasadaki normal değeridir. Maddenin 7. bendinde yer alır ve 2365 sayılı Kanunla eklenmiştir.

Emsal bedeli ve ücreti

Benzer kıymetlerin veya hizmetlerin piyasadaki karşılaştırılabilir bedelidir. Madde metninde 8. bent olarak yer alır.

Alış bedeli

7338 sayılı Kanunla 14/10/2021 tarihinde eklenen 9. bent olup maddenin son eklenen değerleme ölçüsüdür. Metin bu kavramı tanımlamadığı için kapsamı maddeden kesin çıkarılamaz.

Değerleme ölçüleri: hangi şartlar aranır?

• İktisadi kıymetin nevi ve mahiyeti belirlenmelidir; değerleme ölçüsü bu nevi ve mahiyete göre seçilmelidir.
• Madde metninde sayılan dokuz ölçüden biri seçilmelidir; sayılanlar dışında bir ölçü kullanılamaz.
• Seçilen ölçü, kıymetin özelliğine uygun olmalıdır; aynı kıymet için birden fazla ölçü aynı anda uygulanmamalıdır.
• Değerlemenin, madde metnindeki ölçülerden birine dayanması gerekir; ölçü seçimi yapılmadan değerleme sonucu geçerli sayılamaz.

Değerleme ölçüleri: hangi sonuçları doğurur?

• İktisadi kıymet, madde metninde sayılan ölçülerden biriyle değerlenir.
• Kıymetin nevi ve mahiyetine uygun ölçü seçilmediğinde değerleme vergi uygulaması bakımından hukuka uygun sayılmaz.
• Madde yalnız değerleme ölçüsünü belirler; ölçünün hangi kıymette hangi koşulla uygulanacağı ayrıca düzenlenir.
• Alış bedeli, 14/10/2021 tarihli değişiklikle maddeye eklenmiş olup bu tarihten sonra değerleme ölçüsü olarak kullanılabilir.

Değerleme ölçüleri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Madde metnindeki dokuz ölçüden biri yerine sayılmayan bir ölçüyü kullanmak; ölçüler kapalı sayılıdır.
• Kıymetin nevi ve mahiyetini dikkate almadan tek bir ölçüyü her kıymete uygulamak.
• Alış bedelini 2021 değişikliğinden önceki dönem değerlemelerine uygulamak; ölçü 14/10/2021 tarihinden sonra eklenmiştir.
• Muhasebe değerlemesi ile vergi değerlemesini aynı şey saymak; Vergi Dava Daireleri Kurulu kararında vergi uygulamasında muhasebe değerlemesinin dikkate alınmayacağı belirtilmiştir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Vergi Dava Daireleri Kurulu, değerleme ölçülerinin vergi uygulaması bakımından muhasebe ve işletmecilik açısından yapılan değerlemelerden ayrı tutulduğunu kabul etmektedir. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 1996/297 E., 1998/116 K., 05.06.1998)
• Dördüncü Daire, VUK m.258-268 arasındaki değerleme esaslarının ve ölçülerinin hangi kıymetin hangi ölçüyle değerleneceğini belirlediğini kabul etmektedir. (4. Daire, 2022/5271 E., 2023/1193 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6182 E., 2023/1195 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/5280 E., 2023/1194 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6184 E., 2023/1196 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6185 E., 2023/1197 K., 06.03.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Değerleme ölçüsünün seçiminin doğruluğunu ileri süren taraf, kıymetin nevi ve mahiyetini belgelerle ortaya koymakla yükümlüdür.
• Maliyet bedeli, edinime ilişkin fatura ve kayıtlarla ispatlanır.
• Rayiç, emsal ve borsa değerleri, piyasa verileri ve bilirkişi raporu ile ispatlanır.
• Seçilen ölçünün uygun olmadığını ileri süren taraf, kıymetin başka bir ölçüye tabi olduğunu ispatlamakla yükümlüdür.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.258: Değerleme esaslarını ve maliyetin hesaplanmasını düzenler; maddenin uygulanmasında ölçülerin nasıl hesaplanacağını belirler.
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.267: İktisadi kıymetlerin hangi değerleme ölçüsüyle değerlemeye tabi tutulacağına ilişkin hükümleri içerir ve 261. maddenin seçim ilkesini tamamlar.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 262. maddesi, iktisadi kıymetin maliyet bedelinin ne olduğunu ve hangi giderlerin maliyet bedeline dahil edileceğini düzenler. Maliyet bedelinin tanımı, iktisap veya değer artırımı ile doğrudan ilgili gümrük, nakliye, montaj, resim, harç, noter, tapu, danışmanlık ve benzeri giderler, finansman giderleri ile kur farklarının dahil edilip edilmeyeceği, depolama ve sigorta giderleri, gayrimenkullerde bina yıkım giderleri, hibelerin maliyetten indirilmesi, belirli vergi ve fonların maliyete dahil edilmesi ve usul ve esasların Bakanlığa bırakılması bu maddenin konusudur. Madde, iktisadi kıymetin değerlemesinin yöntemlerini (m.258 ve devamı), amortisman hesaplamasını ve kıymetin envantere alınmasına ilişkin muhasebe kayıtlarını düzenlemez; bunlar ilgili diğer maddelerde yer alır. Madde kendi içinde emtia ile diğer iktisadi kıymetler arasında ayrım yapar ancak ayrıntılı değerleme usulünü içermez.

Maliyet bedeli: hangi kavramlar bilinmeli?

Maliyet bedeli

İktisadi bir kıymetin iktisap edilmesi veya değerinin artırılması münasebetiyle yapılan ödemelerle bunlara müteferrik tüm giderlerin toplamıdır. Tanım, ödemenin yanında ilgili giderleri de kapsar.

İktisadi kıymet

Maliyet bedelinin hesaplandığı, iktisap edilen veya değeri artırılan varlıktır. Emtia ile diğer iktisadi kıymetler madde içinde ayrı ayrı anılır; bazı kalemler emtia için uygulanmaz.

Emtia

Stoklara girecek ticari mal niteliğindeki kıymettir. Finansman giderlerinin ve özel tüketim vergisi ile KDV gibi kalemlerin maliyete ithali bakımından diğer iktisadi kıymetlerden ayrılır.

Envantere alınma tarihi

İktisadi kıymetin işletmenin envanterine kaydedildiği tarihtir. Finansman giderlerinin maliyete dahil edilebileceği son sınırı belirler; diğer kıymetlerde hesap dönemi sonu, emtiada stoklara girme tarihi esas alınır.

Hibe

Gayrimenkulle doğrudan ilgili olarak alınan ve maliyet bedelinden indirilen bedelsiz edinimdir. Kalemin gayrimenkulle doğrudan ilgili olması ve envantere alınma dönemi sonuna kadar alınmış olması aranır.

Kur farkı

Kredi ile finanse edilen iktisadi kıymetin edinimi sırasında oluşan döviz kuru değişiminden doğan farktır. Maliyete yalnızca madde metnindeki sınırlar içinde dahil edilebilir.

Maliyet bedeli: hangi şartlar aranır?

• İktisadi kıymetin iktisap edilmesi veya değerinin artırılması münasebetiyle bir ödeme yapılmış olmalıdır.
• Dahil edilecek gider, iktisap veya değer artırımı ile doğrudan ilgili olmalıdır (a ve b bentleri).
• Finansman giderleri (faiz ve kur farkı) için kredinin iktisadi kıymetin finansmanında kullanılmış olması aranmalıdır; emtiada stoklara girme tarihine, diğer kıymetlerde envantere alınma hesap dönemi sonuna kadar olan kısım maliyete dahil edilir.
• Depolama ve sigorta giderleri için bu giderlerin kıymetin stoklara veya envantere alınmasına kadar yapılmış olması gerekir.
• Gayrimenkulde mevcut bir binanın satın alınarak yıkılması ve arsanın tesviyesi giderleri için bunların gayrimenkule ilişkin olması gerekir.
• Hibe, gayrimenkulle doğrudan ilgili olmalı ve gayrimenkulün envantere alındığı hesap dönemi sonuna kadar alınmış olmalıdır; bu durumda maliyet bedelinden indirilir.
• ÖTV, indirilemeyecek KDV, banka ve sigorta muameleleri vergisi ile kaynak kullanımını destekleme fonu, emtia dışı iktisadi kıymetlerde ve iktisap veya değer artırımı ile ilgili olduğunda maliyete dahil edilebilir.

Maliyet bedeli: hangi sonuçları doğurur?

• Madde metninde sayılan giderler maliyet bedeline dahil edildiğinde, iktisadi kıymetin maliyet bedeli bu giderlerin toplamı kadar artar.
• Faiz ve kur farkı, emtiada stoklara girme tarihine, diğer kıymetlerde envantere alınma dönemi sonuna kadar olan kısmıyla maliyete dahil edilir.
• Sınır tarihinden sonraki faiz ve kur farklarını mükellef dilerse maliyete dahil eder, dilerse genel gider olarak gösterir.
• Gayrimenkul hibesi envantere alınma dönemi sonuna kadar alınmışsa maliyet bedelinden indirilir.
• Emtia dışı iktisadi kıymetlerde ÖTV, indirilemeyecek KDV, BSMV ve KKDF'yi maliyete ithal etmek veya genel gider göstermek mükellefin serbest tercihidir.
• Maddede sayılmayan ve iktisap veya değer artırımı ile doğrudan ilgisi bulunmayan giderler maliyet bedeline dahil edilmez.

Maliyet bedeli: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Emtia ile diğer iktisadi kıymetler için finansman giderlerinin sınır tarihlerini karıştırmak; emtiada stoklara girme tarihi, diğer kıymetlerde envantere alınma hesap dönemi sonu esas alınmalıdır.
• Sınır tarihinden sonraki faiz ve kur farkını zorunlu olarak maliyete eklemek; bu kısım mükellefin serbest tercihine bırakılmıştır.
• Emtia için ÖTV, indirilemeyecek KDV, BSMV ve KKDF'yi maliyete dahil edilebilir saymak; bu hüküm emtia dışı iktisadi kıymetler için düzenlenmiştir.
• Gayrimenkul hibesini, gayrimenkulle doğrudan ilgisine ve envantere alınma dönemi sonuna kadar alınmasına bakmadan maliyetten düşmek.
• Sayılı giderlerin sınırlayıcı olduğunu düşünmek; birinci fıkraya göre iktisap veya değer artırımına bağlı bütün müteferri giderler de maliyet bedeline girer.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Kur ve faiz farklarının değerlemesinde 262. madde ile birlikte değerleme ölçülerinin birlikte okunması gerektiği kabul edilmektedir. (3. Daire, 2021/1391 E., 2023/1880 K., 18.05.2023)
• Yurt dışından sabit kıymet ithaline bağlı kur ve faiz farklarının, kıymetin iktisap edildiği döneme kadar maliyete eklenmesi gerektiği, aksi halde gider yazılmasının kayıt dışı bırakma sayılacağı kabul edilmektedir. (3. Daire, 2022/1133 E., 2024/509 K., 13.02.2024; 3. Daire, 2022/3949 E., 2024/510 K., 13.02.2024)
• Maliyet bedelinin tanımının iktisap ve değer artırımı ile bağlantısının aranması gerektiği kabul edilmektedir. (7. Daire, 2016/2680 E., 2020/4174 K., 22.10.2020; 7. Daire, 2016/3706 E., 2020/4040 K., 15.10.2020)

Nasıl ispat edilir?

• Maliyete dahil edilecek giderin iktisap veya değer artırımı ile doğrudan ilgili olduğunu ileri süren mükellef, bu bağlantıyı fatura, sözleşme, tapu veya benzeri belgelerle ispatlar.
• Kredi ile finansman yapıldığını ve faiz ile kur farkının bu kredi kaynaklı olduğunu ileri süren mükellef, kredi sözleşmesi ve banka kayıtlarıyla ispat yükü altındadır.
• Vergi idaresinin, gider olarak yazılan finansman kalemlerinin maliyete eklenmesi gerektiğini ileri sürmesi halinde, envantere alınma tarihini ve kredi dönemini belirleyen belgeleri ortaya koyması gerekir.
• Hibenin gayrimenkulle doğrudan ilgili olduğunu ve envantere alınma dönemi sonuna kadar alındığını ileri süren taraf bunu belgeyle ispat eder.
• Mükellefin ÖTV, KDV veya BSMV kalemini maliyete ithal ettiğini göstermesi, bu kalemlerin iktisap ile ilgisini belgelemesini gerektirir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.258: Değerleme ölçülerinin genel çerçevesini çizer; maliyet bedeli bu ölçülerden biri olarak kullanılır.
• 213 sayılı Kanun m.261: Maliyet bedelinin hesaplanması ile değerleme ölçüleri arasındaki ilişkiyi kurar; maliyet bedeli bu maddenin sonuç hesabında esas alınır.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 263. maddesi, borsada kayıtlı iktisadi kıymetlerin değerlemede esas alınacak borsa rayicinin ne olduğunu tanımlar ve olağanın dışında fiyat kararsızlığı halinde değerlemeye esas rayicin nasıl belirleneceğini düzenler. Madde, borsaya kayıtlı menkul kıymetler ile kambiyo, ticaret ve kıymetli madenler borsalarına kayıtlı iktisadi kıymetler bakımından uygulanır. Madde, borsa dışında kalan malların değerlemesini, değerleme ölçülerinin genel seçimini ve maliyetin hesabını düzenlemez (m.258-268 arasındaki diğer değerleme ölçüleri ile ilgili hükümler). Ayrıca Maliye Bakanlığının kararlaştırdığı rayicin kendisine ilişkin usul ve yayım esasları ile değerleme yapan mükellefin defter ve belge yükümlülükleri bu maddede yer almaz.

Borsa rayici: hangi kavramlar bilinmeli?

Borsa rayici

Borsaya kayıtlı iktisadi kıymetin, değerlemeden önceki son muamele gününde borsadaki işlemlerinin ortalama değeridir. Ölçüt son işlem fiyatı değil, o günkü muamelelerin ortalamasıdır.

Son muamele günü

Değerleme tarihinden önce borsada işlem yapılmış en son gündür. Normal dönemde rayicin hesaplanacağı temel gün budur.

Bariz kararsızlık

Fiyatlarda normal dalgalanmanın ötesine geçen belirgin oynamalardır. Madde, bu hal ancak normal temevvüçlerin dışında kalan durumlarda söz konusu olduğunu belirtir.

Takaddüm eden 30 gün

Değerleme tarihinden önceki otuz günlük dönemdir. Bariz kararsızlık halinde son muamele günü yerine bu dönemdeki ortalama rayiç esas alınabilir.

Borsa rayici: hangi şartlar aranır?

• Değerlenecek iktisadi kıymetin menkul kıymetler ve kambiyo borsasına ya da ticaret ve kıymetli madenler borsalarına kayıtlı olması gerekir.
• Değerleme tarihinden önceki son muamele gününde borsada muamele görmüş olması gerekir; rayiç bu günkü muamelelerin ortalama değeri olarak alınır.
• Normal dalgalanmanın dışında fiyatlarda bariz kararsızlık bulunması, Maliye Bakanlığının 30 günlük ortalama rayici esas alma yetkisinin doğması için gereklidir.
• Kararsızlık halinde esas alınacak ortalama, değerlemeye takaddüm eden 30 gün içindeki ortalama olmalıdır.
• Bu yetkinin kullanılması Maliye Bakanlığına aittir; başka bir makam bu ortalamayı kendiliğinden uygulayamaz.

Borsa rayici: hangi sonuçları doğurur?

• Borsaya kayıtlı kıymetin değerlemesinde, değerlemeden önceki son muamele gününün borsa muamelelerinin ortalama değeri rayiç olarak alınır.
• Normal temevvüçler dışında fiyatlarda bariz kararsızlık varsa, son muamele günü yerine değerlemeye takaddüm eden 30 gün içindeki ortalama rayiç esas alınabilir.
• Bu ortalamanın esas alınması Maliye Bakanlığının takdirine bağlıdır; Bakanlık bunu yapmazsa son muamele günü rayici uygulanmaya devam eder.
• Olağan dalgalanma sayılan hallerde 30 günlük ortalama uygulanamaz.

Borsa rayici: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Son muamele gününü, o günkü tek bir işlem fiyatı ile karıştırmak; madde ortalama değeri esas alır.
• Her fiyat oynamasını bariz kararsızlık saymak; normal temevvüçler madde kapsamı dışındadır.
• 30 günlük ortalamanın kendiliğinden uygulanacağını sanmak; bu yetki Maliye Bakanlığına aittir ve Bakanlık kararı gerekir.
• Maddeyi borsaya kayıtlı olmayan iktisadi kıymetlere uygulamak; madde yalnızca borsaya kayıtlı kıymetler için geçerlidir.
• Ticaret ve kıymetli madenler borsası ile menkul kıymetler borsasını farklı rayiç tanımlarına tabi saymak; iki borsa için de tanım aynıdır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Borsaya kayıtlı kıymetlerin değerlenmesinde uyuşmazlıklar, kıymetin mukayyet değer mi yoksa borsa rayici ile mi değerleneceği sorusunda toplanmaktadır; bu ayrım m.263'ün uygulanıp uygulanmayacağını belirler. (9. Daire, 2021/2751 E., 2022/103 K., 27.01.2022)
• Maddenin uygulanabilmesi için kıymetin borsaya kayıtlı olması gerektiği ve bu hususun değerleme ölçülerinin tespitinde ön şart olarak ele alındığı kabul edilmektedir. (4. Daire, 2022/5271 E., 2023/1193 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6182 E., 2023/1195 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/5280 E., 2023/1194 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6184 E., 2023/1196 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6185 E., 2023/1197 K., 06.03.2023)
• Değerleme ölçülerinin hangi kıymete hangi ölçüyle uygulanacağı, m.258-268 arası hükümlerin birlikte ve sırayla değerlendirilmesiyle belirlenmektedir. (4. Daire, 2022/5271 E., 2023/1193 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6182 E., 2023/1195 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/5280 E., 2023/1194 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6184 E., 2023/1196 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6185 E., 2023/1197 K., 06.03.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Borsa rayicine dayanarak değerleme yapılmasını ileri süren tarafın, kıymetin borsaya kayıtlı olduğunu ve değerleme tarihinden önceki son muamele gününe ait borsa kayıtlarıyla ispatlaması gerekir.
• Bariz kararsızlık iddiasında bulunan tarafın, normal temevvüç sınırını aşan fiyat oynamasını borsa verileriyle ispatlaması gerekir.
• Maliye Bakanlığının 30 günlük ortalama rayici esas alma kararının bulunduğunu iddia eden taraf, bu kararın varlığını ve kapsamını belgelemelidir.
• Borsa dışı değerleme iddiasında bulunan karşı taraf, kıymetin borsaya kayıtlı olmadığını kayıt ve belgelerle ispatlamalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.258: Değerleme ölçülerinin genel çerçevesini çizer; m.263 bu genel çerçevede borsaya kayıtlı kıymetlerin rayiç ölçüsünü tanımlar.
• 213 sayılı Kanun m.261: Borsa rayicinin kıymetlerin değerlemesinde hangi ölçüyle birlikte uygulanacağını tamamlar (metin ilgili karar tarafından birlikte anılmıştır).
• 213 sayılı Kanun m.265: Değerlemenin diğer ölçülerini düzenlediğinden m.263 ile birlikte okunur.

Madde, Vergi Usul Kanunu'nda değerleme ölçülerinden biri olan tasarruf değerinin tanımını yapar. Tasarruf değeri, iktisadi kıymetin değerleme gününde sahibi için taşıdığı gerçek değer olarak belirlenir. Madde, değerleme gününün tespitini, değerin hangi hallerde ve hangi kıymetler bakımından kullanılacağını ve diğer değerleme ölçülerini (rayiç bedel, maliyet vb.) düzenlemez; bu ayrıntılar VUK'un değerleme ölçülerine ilişkin diğer maddelerinde yer alır. Maddenin tanım niteliğinde olması nedeniyle hangi iktisadi kıymetlerin hangi ölçüyle değerleneceği ayrıca ilgili maddelerde belirlenir.

Tasarruf değeri: hangi kavramlar bilinmeli?

Tasarruf değeri

Bir iktisadi kıymetin değerleme gününde sahibi açısından taşıdığı gerçek değerdir. Ölçü piyasa rayicinden farklı olarak kıymetin sahibine sağladığı faydaya bakar.

İktisadi kıymet

Vergi Usul Kanunu'nun değerleme hükümlerine konu olan, bilanço ve envanterde değerlenmesi gereken varlık ya da hak anlamında kıymettir.

Değerleme günü

Kıymetin değerinin tespit edildiği tarihtir. Tasarruf değeri bu gün itibarıyla belirlenir; sonraki tarihteki değişiklikler bu tespiti etkilemez.

Tasarruf değeri: hangi şartlar aranır?

• Değerlenecek bir iktisadi kıymetin bulunması gerekir.
• Değerin belirleneceği bir değerleme gününün tespit edilmesi gerekir.
• Değerin, kıymetin sahibi için o gün taşıdığı gerçek değer olarak ölçülmesi gerekir.

Tasarruf değeri: hangi sonuçları doğurur?

• Tasarruf değeri ölçüsü uygulandığında kıymetin değeri, sahibi için değerleme gününde taşıdığı gerçek değere göre belirlenir.
• Değerleme gününden sonra ortaya çıkan değişiklikler, bu gün itibarıyla yapılan tespiti kendiliğinden değiştirmez.
• Kıymet için tasarruf değeri ölçüsü ilgili hükümde öngörülmemişse bu madde doğrudan uygulanmaz.

Tasarruf değeri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Tasarruf değeri ile piyasa rayicini aynı şey saymak; madde sahibi için gerçek değere bakar.
• Değerleme gününü, kıymetin fiilen kullanıldığı veya tahsil edildiği tarihle karıştırmak.
• Maddenin tanımını, hangi kıymetlerin tasarruf değeriyle değerleneceğine dair hüküm yerine koymak; bu ayrıntı başka maddelerdedir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yargı kararları, iktisadi kıymetlerin hangi ölçüyle değerleneceğinin VUK'un 258-268. maddeleri birlikte okunarak belirlenmesi gerektiğini kabul etmektedir. (4. Daire, 2022/5271 E., 2023/1193 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6182 E., 2023/1195 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/5280 E., 2023/1194 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6184 E., 2023/1196 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6185 E., 2023/1197 K., 06.03.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Değerlemeyi ileri süren taraf, kıymetin değerleme gününde sahibi için taşıdığı gerçek değeri belgelerle ortaya koymakla yükümlüdür.
• Gerçek değerin tespitinde satış sözleşmesi, sözleşme taslağı, kayıt ve belgeler ile bilirkişi raporu kullanılabilir.
• Karşı taraf, ileri sürülen değerin kıymetin sahibi için gerçek değer olmadığını ve farklı bir tarihin esas alınması gerektiğini ispatla savunabilir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.258: Değerleme ölçülerinin genel çerçevesini düzenler; m.264'teki tasarruf değeri de bu ölçülerden biridir.
• 213 sayılı Kanun m.267: Bu maddenin, iktisadi kıymetlerin hangi değerleme ölçüleriyle değerlemeye tabi tutulacağını belirlediği kararlarda atıf yapılan hükümdür.

Bu madde, Vergi Usul Kanunu'nda değerleme ölçüleri arasında yer alan mukayyet değerin tanımını verir. Mukayyet değerin muhasebe kayıtlarındaki hesap değeri olarak belirlenmesi, tanımın kapsamını oluşturur. Madde, iktisadi kıymetlerin hangi değerleme ölçüsüyle değerleneceğini, maliyet hesabını ve diğer değerleme ölçülerinin uygulanma koşullarını düzenlemez; bunlar VUK'un 258 ve devamındaki maddelerinde yer alır. Maddenin kişilere göre bir ayrım yapmadığı, tanımın vergi mükellefleri bakımından değerleme yapılırken genel olarak kullanıldığı söylenebilir. Değerleme ölçülerinin birbirine göre öncelik sırası ile iktisadi kıymetlerin maliyet bedelinin hesaplanması da bu maddenin dışındadır.

Mukayyet değer: hangi kavramlar bilinmeli?

Mukayyet değer

Bir iktisadi kıymetin muhasebe kayıtlarında gösterilen hesap değeridir. Tanım, piyasa rayicini ya da ekspertiz sonucunu değil, defterde yer alan tutarı esas alır.

İktisadi kıymet

Değerleme ölçüsünün konusu olan, muhasebe kayıtlarında yer alabilen varlık unsurudur. Maddede ayrıca tanımlanmamıştır; kavramın sınırı ilgili değerleme hükümlerinden çıkar.

Hesap değeri

Muhasebe kayıtlarında kıymet için izlenen tutardır. Mukayyet değerin ölçüsü bu tutardır ve kayıtlardaki durumdan bağımsız olarak tanıma girmez.

Mukayyet değer: hangi şartlar aranır?

• Değerlenecek varlığın iktisadi kıymet niteliğini taşıması ve muhasebe kayıtlarında bir hesapta izlenmiş bulunması gerekir.
• Değerleme ölçüsü olarak mukayyet değerin seçilebilmesi için, ilgili kıymetin muhasebe kayıtlarında gösterilen bir hesap değerinin bulunması şarttır.
• Mukayyet değerin ölçü olarak alınacağı durumda, ilgili kıymet için kayıtlardaki tutarın belirlenebilmesi gerekir; kayıtlarda değer gösterilmemişse bu ölçü uygulanamaz.

Mukayyet değer: hangi sonuçları doğurur?

• Mukayyet değer, iktisadi kıymetin muhasebe kayıtlarında gösterilen hesap değeri olarak kabul edilir.
• Muhasebe kayıtlarında değer gösterilmeyen bir kıymet için mukayyet değer tanımı uygulanamaz.
• Madde yalnız tanım verdiği için, mukayyet değerin hangi kıymetlere ve hangi hallerde uygulanacağı ilgili değerleme maddelerinde belirlenir.

Mukayyet değer: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Mukayyet değeri piyasa değeri veya ekspertiz sonucu ile karıştırmak; tanım yalnız muhasebe kayıtlarındaki hesap değerine bakar.
• Kayıtlardaki tutarı, maliyet bedeliyle aynı kabul etmek; iki kavram farklı hükümlerde düzenlenmiştir.
• Maddenin tek başına hangi kıymetlere uygulanacağını belirleyeceğini sanmak; bu bilgi ilgili değerleme maddelerinden alınmalıdır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yargı kararlarında VUK m.258 ile m.268 arasındaki değerleme hükümlerinin birlikte okunduğu, hangi kıymetin hangi değerleme ölçüsüyle değerleneceğinin bu bütünlük içinde belirlendiği kabul edilmektedir. (4. Daire, 2022/5271 E., 2023/1193 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6182 E., 2023/1195 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/5280 E., 2023/1194 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6184 E., 2023/1196 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6185 E., 2023/1197 K., 06.03.2023)
• Mukayyet değerin kıymetin muhasebe kayıtlarındaki tutarı olarak ele alındığı, bu nedenle değerlemede hangi tutarın dikkate alınacağının kayıtlara bakılarak belirlendiği kabul edilmektedir. (9. Daire, 2021/2751 E., 2022/103 K., 27.01.2022)

Nasıl ispat edilir?

• Mukayyet değerin ölçü olarak ileri sürülmesinde, ilgili kıymetin muhasebe kayıtlarında gösterilen tutarın kanıtlanması gerekir; bu, defter ve kayıtlarla ispat edilir.
• Tutarın kayıtlarda yer almadığını ileri süren taraf bunu ispatlamakla yükümlüdür; karşı taraf kayıtlardaki tutarın gerçek olmadığını ileri sürerse kendi iddiasını ispat etmelidir.
• Mukayyet değer ile piyasa rayicinin farklı olduğu iddiasında, ilgili değerleme ölçüsünü seçen taraf bu seçimi ilgili hükme dayanarak gerekçelendirmelidir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.258: Değerleme ölçülerinin genel çerçevesini düzenler; mukayyet değerin hangi kıymetlere uygulanacağı bu bölümde belirlenir.
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.261: Maliyet bedelinin hesaplanmasına ilişkindir; mukayyet değerin kayıtlardaki tutarının nasıl oluştuğunu anlamak için bağlantılıdır.
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.263: Değerleme ölçülerinin uygulanma sırasını ve ilişkisini düzenlediği ölçüde mukayyet değerle birlikte okunur.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 266. maddesi, itibari değer kavramını tanımlamaktadır. Madde, senetler, esham ve tahvillerin üzerinde yazılı değerin itibari değer olduğunu belirler. Maddenin kapsamı, bu tür kıymetli evrakın vergi değerlemesinde kullanılacak değer ölçüsünün tanımıyla sınırlıdır. Madde, iktisadi kıymetlerin genel değerleme ölçülerini, maliyet hesabını ve rayiç bedel uygulamalarını düzenlemez (m.258-268 arası değerleme esasları ve diğer ölçüler). Ayrıca, senetlerin damga vergisine tabi tutulmasını ve nispi-maktu vergi ayrımını düzenlemez (5492 sayılı Damga Vergisi Kanunu). Değerleme ölçülerinin hangi kıymetlere uygulanacağı da bu maddede yer almaz; m.267 yalnız emsal bedelinin hangi sırayla belirleneceğini düzenler.

İtibari değer: hangi kavramlar bilinmeli?

İtibari değer

Senetler, esham ve tahvillerin üzerinde yazılı olan değerdir. Maddenin tanımı yalnızca kıymetli evrakın üzerinde yazılı değeri esas alır. Piyasa değerini, rayiç bedeli veya gerçek değeri ifade etmez.

Senet

Madde metninde yalnızca 'her nevi senetler' ifadesiyle anılmaktadır. Senedin türü veya tanımı bu maddede belirlenmemiştir; kapsam, üzerinde değer yazılı olan kıymetli evrakı içine alır.

Esham

Anonim şirketlerin ortaklık paylarını temsil eden kıymetli evrak türüdür. Madde bakımından üzerinde yazılı değer itibari değer sayılır.

Tahvil

Borçlanma amacıyla çıkarılan ve üzerinde değer yazılı bulunan kıymetli evraktır. Madde bakımından üzerinde yazılı değer itibari değer sayılır.

İtibari değer: hangi şartlar aranır?

• Değerlemeye konu kıymetin senet, esham veya tahvil niteliğinde olması gerekir.
• Bu kıymetin üzerinde bir değer yazılı bulunması gerekir; itibari değer, üzerinde yazılı olan değerle belirlenir.
• Üzerinde yazılı değerin dışındaki piyasa değeri, rayiç bedel veya gerçek değerin bu maddeye göre itibari değer sayılmadığı kabul edilmelidir.

İtibari değer: hangi sonuçları doğurur?

• Senet, esham ve tahvilin üzerinde yazılı değer itibari değerdir; bunların hangi ölçüyle değerleneceği bu maddede düzenlenmemiştir.
• Kıymetin üzerinde yazılı değer yoksa bu maddedeki itibari değer tanımı uygulanamaz; bu durumda başka değerleme ölçüleri gündeme gelir.
• Madde bir hak veya yükümlülük kurmadığından, aykırılık halinde doğan bir yaptırım bulunmamaktadır.

İtibari değer: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Senet, esham ve tahvil için itibari değer ile piyasa değerini karıştırmak; tanım maddesini senet, esham ve tahvilin her durumda itibari değerle değerleneceği kuralı saymak.
• Maddeyi iktisadi kıymetlerin genel değerleme ölçüleriyle aynı şey saymak; itibari değer tanımının tüm kıymetlere uygulandığını düşünmek.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Değerleme ölçüleri içinde madde, senet, esham ve tahvilin üzerinde yazılı değerin itibari değer olduğunu tanımlar; kararlarda da 258-268. maddeler arasında iktisadi kıymetlerin değerleme ölçülerinin ayrıldığı belirtilmektedir. (4. Daire, 2022/5271 E., 2023/1193 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6182 E., 2023/1195 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/5280 E., 2023/1194 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6184 E., 2023/1196 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6185 E., 2023/1197 K., 06.03.2023)
• Yargı kararlarında 266. maddenin mükerrer biçimde anıldığı ve değerleme ölçüleri içinde ayrı bir yer tuttuğu görülmektedir. (7. Daire, 1997/2741 E., 1997/4633 K., 11.12.1997)

Nasıl ispat edilir?

• Değerlemeyi ileri süren tarafın, değerlemeye konu kıymetin senet, esham veya tahvil olduğunu ve üzerinde yazılı değeri göstermesi gerekir.
• Üzerinde yazılı değer, kıymetin kendisi veya bu kıymete ilişkin kayıtlarla ispatlanır.
• Üzerinde yazılı değerin dışında bir değer ileri sürülüyorsa, bu değerin ispat yükü ileri süren tarafta kalır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.258-268: Maddenin içinde yer aldığı değerleme esasları bölümüdür. İtibari değer tanımı, bu bölümde iktisadi kıymetlerin değerleme ölçülerinin bir parçasını oluşturur.
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.267: Emsal bedelini tanımlar ve onun sırayla ortalama fiyat, maliyet bedeli ve takdir esaslarına göre nasıl belirleneceğini düzenler; itibari değer gibi bir değerleme ölçüsüdür.

Bu madde, gerçek bedeli bulunmayan, bilinmeyen veya doğru olarak tespit edilemeyen bir malın değerleme gününde satılması hâlinde esas alınacak emsal bedelin tanımını ve bu bedelin hangi sırayla belirleneceğini düzenler. Sıralama üç esastan oluşur: mükellefin kendi aynı cins mal satışlarının ortalama satış fiyatı, maliyet bedeline belirli oranların eklenmesi ve takdir komisyonunca takdir. Madde ayrıca mükellefin kendi hesapladığı emsal bedele ilişkin kayıt ve cetvellerin saklanmasını, kaza mercilerinin re'sen biçtiği değerler ile zirai kazanç ölçülerinin emsal bedel yerine geçmesini ve ücretle yapılan imalatta emsal ücretin aynı esaslarla tespitini kapsar. Maddenin, ücretin asgari ücret sınırı ve iş hukukundaki emsal ücret ilkesini düzenlemediği; bu konunun 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ile 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.401 kapsamında kaldığı, ayrıca takdir komisyonu kararına karşı dava usulünün ve vergi mahkemesi yargılamasının bu maddenin kapsamı dışında olduğu unutulmamalıdır.

Emsal bedeli ve emsal ücreti: hangi kavramlar bilinmeli?

Emsal bedel

Gerçek bedeli olmayan, bilinmeyen veya doğru olarak tespit edilemeyen bir malın değerleme gününde satılması hâlinde, emsaline göre sahip olacağı değer. Madde bu bedeli tespit için sıralı esaslar öngörür.

Değerleme günü

Emsal bedelin esas alındığı tarihtir. Birinci sıradaki ortalama fiyat, bu günün bulunduğu ay ile ondan önceki aylardaki satışlara dayanır.

Ortalama satış fiyatı

Mükellefin aynı cins ve nevideki mallarda, değerleme ayı ve önceki aylarda yaptığı satışların miktar ve tutarına göre kendisinin çıkardığı fiyattır. Bu esasın uygulanabilmesi için aylık satış miktarının, emsal bedeli tespit edilecek malın miktarına göre yüzde yirmi beşten az olmaması gerekir.

Maliyet bedeli

Malın üretimi veya temini için katlanılan ve bilinen ya da çıkarılabilen tutardır. Bu tutara toptan satışlarda yüzde beş, perakende satışlarda yüzde on eklenerek emsal bedel bulunur.

Takdir komisyonu

Birinci ve ikinci sıradaki esaslarla emsal bedel belirlenemediğinde, ilgililerin başvurusu üzerine bedeli takdir eden yetkili komisyondur. Takdirde maliyet bedeli ve piyasa değerleri araştırılır, kullanılmış eşyada yıpranma derecesi dikkate alınır.

Re'sen biçilen değer

Kaza mercilerinin, yukarıdaki esaslara bağlı kalmaksızın kendiliğinden belirlediği değerlerdir. Bu değerler ve zirai kazanç ölçülerini tespit eden kararlardaki unsurlar emsal bedel yerine geçer.

Emsal bedeli ve emsal ücreti: hangi şartlar aranır?

• Malın gerçek bedelinin bulunmaması, bilinmemesi veya doğru olarak tespit edilememesi gerekir.
• Malın değerleme gününde satılmış olması gerekir.
• Birinci sırada, aynı cins ve nevideki mallardan değerleme ayında veya önceki aylarda satış yapılmış olması ve aylık satış miktarının emsal bedeli belirlenecek malın miktarına göre yüzde yirmi beşten az olmaması gerekir.
• İkinci sırada, malın maliyet bedelinin bilinmesi veya çıkarılabilmesi gerekir; bu bedele toptan satışlarda yüzde beş, perakende satışlarda yüzde on eklenir.
• Üçüncü sırada, birinci ve ikinci sıradaki esaslarla emsal bedel belirlenemediği ve ilgililerin başvurusu bulunduğu hâlde takdir komisyonunca takdir yapılmış olması gerekir.
• Ücretle yapılan imalatta ücretin gerçek miktarının bilinmemesi veya doğru tespit edilememesi hâlinde emsal ücret de aynı esaslara göre belirlenmelidir.

Emsal bedeli ve emsal ücreti: hangi sonuçları doğurur?

• Birinci sıradaki ortalama satış fiyatı için aylık satış miktarının emsal bedeli belirlenecek malın miktarına göre yüzde yirmi beşten az olmaması gerekir; bu oran sağlanmazsa birinci sıra uygulanamaz.
• İkinci sıradaki maliyet esasında mükellef emsal bedeli bizzat belirler; toptan satışta yüzde beş, perakende satışta yüzde on eklenir.
• Birinci ve ikinci sıradaki esaslarla emsal bedel belirlenemiyorsa, ilgililerin başvurusu üzerine takdir komisyonu bedeli takdir eder.
• Takdirde maliyet bedeli ve piyasa değerleri araştırılır; kullanılmış eşyada yıpranma dereceleri de dikkate alınır.
• Takdir edilen bedele karşı mükelleflerin vergi mahkemesinde dava açma hakkı saklıdır; ancak dava açılması verginin tahakkukunu ve tahsilini durdurmaz.
• Mükellefin kendi hesapladığı emsal bedele ait kayıt ve cetveller ispat edici kağıt olarak muhafaza edilir.
• Sıralı esaslara bağlı kalmaksızın kaza mercilerinin re'sen biçtiği değerler ile zirai kazanç ölçülerini belirleyen kararlardaki unsurlar emsal bedel yerine geçer.
• Ücretle yapılan imalatta gerçek ücretin bilinmemesi veya doğru tespit edilememesi hâlinde emsal ücret aynı esaslara göre belirlenir.

Emsal bedeli ve emsal ücreti: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Birinci sırada aylık satış miktarının yüzde yirmi beş eşiğini kontrol etmeden ortalama satış fiyatını esas almak; eşik sağlanmıyorsa birinci sıra uygulanamaz.
• Toptan ve perakende satış oranlarını karıştırmak; toptan satışta yüzde beş, perakende satışta yüzde on uygulanır.
• Maliyet bedelini hesaplarken alışların gerçek mal teslimine dayanıp dayanmadığını araştırmadan kabul etmek. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2022/601 E., 2024/164 K., 06.03.2024)
• Takdir komisyonu kararına dava açılmasının verginin tahakkukunu ve tahsilini durdurduğunu varsaymak; madde açıkça durdurmadığını belirtir.
• Mükellefin kendi hesapladığı emsal bedel kayıtlarını ispat edici kağıt olarak değerlendirmemek ya da bu kayıtların saklanmasını önemsememek.
• Re'sen biçilen değerleri sıralı esaslara bağlı sanmak; bu değerler sıralamaya bağlı değildir ve doğrudan emsal bedel yerine geçer.
• Maddenin ücret uyuşmazlığında asgari ücret sınırını ya da iş hukukundaki emsal ücreti düzenlediğini sanmak; bu konular İş Kanunu ve Borçlar Kanunu kapsamındadır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Birinci sırada ortalama satış fiyatının hesaplanabilmesi için belgeli satışların bulunması aranmaktadır; belgeli satış bedelleri üzerinden belgesiz satış bedelinin tespit edildiği kabul edilmektedir. (4. Daire, 2020/3423 E., 2023/2700 K., 18.05.2023)
• Maliyet bedeli esasının uygulanacağı hallerde, maliyetlerden çıkarılması gereken alışların gerçek bir mal teslimine dayanıp dayanmadığının araştırılması gerektiği kabul edilmektedir. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2022/601 E., 2024/164 K., 06.03.2024)
• Araç satışlarında emsal bedelin maliyet bedeli esasına göre belirlenmesi gerektiği kabul edilmektedir. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2023/507 E., 2025/327 K., 30.04.2025)
• Gayrimenkul satışlarında işlem çokluğu ve devamlılığın gelirin ticari kazanç sayılmasına yol açtığı, bu durumda emsal bedelin ilgili esaslarla tespit edileceği kabul edilmektedir. (3. Daire, 2019/664 E., 2022/3235 K., 20.09.2022; 3. Daire, 2019/659 E., 2022/3240 K., 20.09.2022; 3. Daire, 2019/663 E., 2022/3248 K., 20.09.2022)

Nasıl ispat edilir?

• Emsal bedel tespitini yapan vergi idaresi, birinci sıra için mükellefin ilgili aylardaki satış miktar ve tutarlarını gösteren belgeleri değerlendirir; yüzde yirmi beş eşiğinin sağlandığını idare ispat eder.
• Mükellef, ikinci sıradaki maliyet bedelini alış faturaları ve maliyet kayıtlarıyla ispat eder; alışların gerçek mal teslimine dayandığını da göstermesi beklenir. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2022/601 E., 2024/164 K., 06.03.2024)
• Mükellef kendi hesapladığı emsal bedele ilişkin kayıt ve cetvelleri saklamakla yükümlüdür; bu belgeler ispat edici kağıt niteliğindedir.
• Takdir komisyonu kararına karşı mükellef, takdirin hatalı olduğunu ileri sürerek dava açtığında, takdirin dayandığı maliyet ve piyasa araştırmasının yetersizliğini ispat etmek durumundadır.
• Ücretle imalatta emsal ücret tespitinde, ücretin gerçek miktarının bilinmediğini veya doğru tespit edilemediğini ileri süren taraf bu durumu ortaya koymalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.267: Bu maddenin kendi fıkraları arasındaki sıralamadır; birinci, ikinci ve üçüncü sıra birbirine bağlıdır.
• 4857 sayılı İş Kanunu: İş hukukunda ücretin asgari ücret sınırı ve emsal ücret ilkesi bu kanunun 32. maddesinde düzenlenmiştir; 213 sayılı Kanun m.267 ücret uyuşmazlığını çözmez, yalnızca vergi hukukunda ücretle yapılan imalatta emsal ücreti belirler.

Bu madde, Vergi Usul Kanununun değerleme bölümünde yer alan "vergi değeri" kavramını tanımlar. Vergi değerinin bina ve araziler bakımından hangi ölçüye göre belirleneceğini, yani Emlâk Vergisi Kanununun 29. maddesindeki tespit değerinin esas alınacağını söyler. Maddenin uygulaması, değerlemeye tabi bina ve arazilerin VUK'un değerleme hükümlerine göre hesaplanan değerleri bakımındandır. Maddenin kendisi tespit usulünü, itiraz yollarını ve emtia, menkul gibi diğer iktisadi kıymetlerin değerlemesini düzenlemez; bu konular VUK'un değerlemeye ilişkin diğer maddelerinde ve Emlâk Vergisi Kanununda yer alır. Madde, Emlâk Vergisi Kanununun 29. maddesine yapılan yollamadan ibarettir.

Vergi değeri: hangi kavramlar bilinmeli?

Vergi değeri

Maddeye göre bina ve arazinin, Emlâk Vergisi Kanununun 29. maddesine göre tespit edilen değeridir. Bu değer, VUK'un değerleme hükümlerinde bina ve arazi için kullanılan ölçüdür.

Emlâk Vergisi Kanununun 29. maddesine göre tespit edilen değer

Emlâk vergisi bakımından bina ve arazinin takdir ve tespit edilen değeridir. Madde, VUK bakımından yalnızca bu tespit değerini esas almakta, ayrı bir vergi değeri hesabı öngörmemektedir.

Vergi değeri: hangi şartlar aranır?

• Değerlemesi yapılacak iktisadi kıymetin bina veya arazi niteliğinde olması gerekir.
• Bina veya arazinin Emlâk Vergisi Kanununun 29. maddesine göre tespit edilmiş bir değeri bulunmalıdır.
• Vergi değeri olarak, bu tespit edilmiş değerin esas alınması gerekir.

Vergi değeri: hangi sonuçları doğurur?

• Bina ve arazinin vergi değeri, Emlâk Vergisi Kanununun 29. maddesine göre tespit edilen değer olarak kabul edilir.
• Emlâk vergisi tespit değeri bulunmayan bir bina veya arazi için bu maddeye göre vergi değeri belirlenmiş sayılmaz; ayrı bir hesap yöntemi madde tarafından öngörülmemiştir.
• Vergi değeri, değerleme ölçüleri arasında bina ve arazi bakımından kullanılan ölçülerden biridir; kıymetin tümü için tek bir ölçü değildir.

Vergi değeri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Bina ve arazinin vergi değerini piyasa rayiciyle veya bilirkişi kıymet takdiriyle doğrudan belirlemek; madde açıkça emlak vergisi tespit değerine yollama yapmaktadır.
• Maddeyi emtia, menkul veya diğer iktisadi kıymetlere uygulamak; madde yalnızca bina ve araziyi kapsar.
• Maddeyi emlak vergisi tespit usulünün kendisi olarak yorumlayıp itiraz ve tespit işlemlerini bu madde üzerinden yürütmek; bu konular Emlâk Vergisi Kanununda düzenlenmiştir.
• Eski metne dayanarak bu maddeyi değişiklik öncesi ölçüyle yorumlamak; madde 2002 değişikliğiyle bugünkü hâline getirilmiştir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Vergi Dava Daireleri Kurulu, bina ve arazinin değerlemesinin Veraset ve İntikal Vergisi Kanununun ilgili hükümlerine göre değil, VUK'un değerleme düzenlemesine göre yapılması gerektiğini kabul etmiştir. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2000/203 E., 2000/445 K., 15.12.2000)
• Değerleme esaslarının ve ölçülerinin, iktisadi kıymetlerin hangi ölçülerle değerlemeye tabi tutulacağı konusunda açıklık getirdiği belirtilmektedir. (4. Daire, 2022/5271 E., 2023/1193 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6182 E., 2023/1195 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/5280 E., 2023/1194 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6184 E., 2023/1196 K., 06.03.2023; 4. Daire, 2022/6185 E., 2023/1197 K., 06.03.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Bina veya arazinin vergi değerini ileri süren tarafın, değerlemeye konu taşınmazın niteliğini ve Emlâk Vergisi Kanununa göre tespit edilmiş değerini belgeyle ortaya koyması gerekir; ispat yükü bu tarafa düşer.
• Tespit değerinin dayanağı olarak emlak vergisi beyannamesi, tespit kararı veya belediyeden alınan belgeler kullanılabilir.
• Tespit değerine itiraz eden taraf, bu itirazını ilgili vergi mevzuatındaki başvuru yoluyla ileri sürer; VUK'un bu maddesi kendi başına itiraz usulü getirmez.
• Karşı tarafın tespit değerinin güncel olmadığı ya da değerin gerçek değeri yansıtmadığı yönündeki savunmasını, bu iddiayı destekleyen bilirkişi raporu veya emsal bilgisiyle ispat etmesi gerekir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Kanun m.258: Değerleme ölçülerinin ve iktisadi kıymetlerin maliyetinin hesaplanmasına ilişkin genel çerçeveyi çizer; bu madde o çerçevede bina ve arazi için ölçüyü belirler.
• 213 sayılı Kanun m.267: İktisadi kıymetlerin hangi değerleme ölçüleriyle değerlemeye tabi tutulacağını düzenler; bu madde bina ve arazi bakımından ölçüyü tanımlar.
• 213 sayılı Kanun m.297: Vergi değeri ile ilgili değerleme ve ilgili hükümler bakımından birlikte anılmaktadır.
• Emlâk Vergisi Kanunu m.29: Bina ve arazinin tespit değerinin hangi usulle belirleneceğini düzenler; bu madde, vergi değeri olarak bu tespit değerine yollama yapar.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 268/A maddesi, alış bedelinin tanımını yapar ve bu bedele hangi giderlerin dahil olmadığını belirler. Madde, iktisadi kıymetin satın alma bedelini alış bedeli olarak tanımlar; iktisap ile ilgili diğer giderleri bu kavramın dışında bırakır. Madde, iktisadi kıymet satın alan tüm vergi mükellefleri bakımından uygulanır. Maddenin kapsamına girmeyen konular: alış bedelinin amortisman yoluyla gider yazılması ve amortisman oranları (VUK m.313 ve devamı), iktisadi kıymetin iktisap maliyetine dahil giderlerin muhasebeleştirilmesi ve maliyet hesabı kuralları, satış bedelinin tahsili ve devrine ilişkin Türk Borçlar Kanunu hükümleri (TBK m.207 ve devamı) düzenlemez.

Alış bedeli: hangi kavramlar bilinmeli?

Alış bedeli

Bir iktisadi kıymetin satın alma bedelidir. Maddede tanımı yapılan ölçüt satın alma işleminde ödenen bedel olup, kıymetin sonradan oluşan değerini ya da rayiç bedelini kapsamaz.

İktisadi kıymet

Madde metninde tanımlanmamış olup, alış bedelinin konusunu oluşturan, iktisap edilen varlıktır. Kavramın kapsamı bu maddede belirlenmez; ilgili varlığın iktisadi kıymet niteliği diğer vergi hükümlerinden belirlenir.

İktisap giderleri

Bir iktisadi kıymetin edinilmesi ile ilgili olup satın alma bedeli dışında kalan harcamalardır. Madde bu giderleri alış bedeline dahil etmediğini belirtir; bu nedenle alış bedelinden ayrı olarak değerlendirilirler.

Alış bedeli: hangi şartlar aranır?

• Satın alınan bir iktisadi kıymetin bulunması gerekir; alış bedeli ancak satın alma yoluyla edinilen kıymet bakımından söz konusu olur.
• Ödenen tutarın satın alma bedeli niteliğinde olması gerekir; bedel, kıymetin satın alınmasının karşılığı olmalıdır.
• Ödenen tutarın iktisap ile ilgili diğer giderlerden olmaması gerekir; bu giderler alış bedeline dahil edilemez.

Alış bedeli: hangi sonuçları doğurur?

• Satın alma bedeli alış bedeli sayılır ve iktisadi kıymetin matrahının belirlenmesinde bu tutar esas alınır.
• İktisap ile ilgili diğer giderler alış bedeline dahil edilmez.
• Madde iktisap giderlerinin hangi hesapta veya hangi şekilde muamele göreceğini belirlemez; bu konuda ayrı hükümler uygulanır.

Alış bedeli: sık yapılan hatalar nelerdir?

• İktisap ile ilgili diğer giderleri alış bedeline eklemek; madde bu giderleri alış bedeli dışında tutmaktadır.
• Alış bedeli kavramını iktisadi kıymetin rayiç değeri veya piyasa değeri ile karıştırmak; madde yalnızca satın alma bedelini esas alır.
• Satın alma bedeli ile iktisap maliyetini aynı kavram saymak; iktisap maliyeti alış bedelinden daha geniş kapsamlı olabilir.

Nasıl ispat edilir?

• Alış bedelini ileri süren mükellef, kıymetin satın alma bedelinin ne olduğunu satış belgesi, fatura ve ödeme kayıtlarıyla ispatlar.
• İktisap ile ilgili diğer giderlerin alış bedeline dahil edilmesini talep eden mükellef, bu giderlerin satın alma bedeli niteliğinde olduğunu ispatlamak zorundadır; aksi halde bu giderler alış bedeli dışında kalır.