Matrah

3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu'nun 20. maddesi, teslim ve hizmet işlemlerinde KDV matrahının nasıl belirleneceğini düzenler: matrahın bedel olması, bedel kavramının kapsamı ve belli bir tarifeye göre fiyatı tespit edilen işlerle bilet ile tahsil edilen hallerde vergi dahil tespit kuralı. Madde, teslim ve hizmet işlemi yapan mükellefler ile bu işlemleri alan veya bunlar adına hareket eden kişiler bakımından uygulanır. Madde, vergi oranlarını düzenlemez (m.28 ve Bakanlar Kurulu yetkisi kapsamındaki oran kararları); istisnaları düzenlemez (m.17); vergi tevkifatını düzenlemez (m.9); faturalama ve vergi tahsilinin zamanını düzenlemez (m.11 ve m.32). Maddenin 3. fıkrası mülgadır.

Teslim ve hizmet işlemlerinde matrah: hangi kavramlar bilinmeli?

Matrah

Vergiye esas tutar. Teslim ve hizmet işlemlerinde matrah, işlemin karşılığını teşkil eden bedeldir. Matrah, KDV'nin hesaplandığı tutardır ve bu tutar üzerine oran uygulanır.

Bedel

Malı teslim alan veya kendisine hizmet yapılan ya da bunlar adına hareket edenlerden, işlem karşılığında her ne suretle olursa olsun alınan veya borçlanılan para, mal ve diğer suretlerde sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaat, hizmet ve değerlerin toplamıdır. Kapsam geniştir; para dışındaki karşılıklar da bedele dahildir, yeter ki para ile temsil edilebilsin.

Belli bir tarifeye göre fiyatı tespit edilen işler

Kamu veya başka bir yetkili merci tarafından önceden belirlenmiş tarifeye bağlı olarak fiyatı oluşan işlerdir. Bu işlerde tarife bedeli KDV dahil olarak tespit edilir ve vergi müşteriye ayrıca yansıtılmaz.

Biletle tahsil edilen hal

Bedelin bilet karşılığında toplandığı işlemlerdir. Bu hallerde bilet bedeli KDV dahil kabul edilir; vergi ayrıca müşteriden alınmaz.

Teslim ve hizmet işlemlerinde matrah: hangi şartlar aranır?

• Teslim veya hizmet işleminin bulunması gerekir; matrahın belirlenmesi ancak bu işlemler bakımından söz konusudur.
• Matrah, işlemin karşılığını teşkil eden bedel olmalıdır; bedel, işlem karşılığında alınan veya borçlanılan her türlü para, mal ve diğer menfaatin toplamını kapsar.
• Bedel, para ile temsil edilebilen menfaat, hizmet ve değerleri de içermelidir; bu değerler bedel toplamına dahil edilir.
• Belli bir tarifeye göre fiyatı tespit edilen işlerde matrah, tarife bedelinin KDV dahil hâli olarak tespit edilmelidir.
• Bedelin biletle tahsil edildiği hallerde matrah, bilet bedelinin KDV dahil hâli olarak tespit edilmelidir.
• Tarifeli iş veya biletli tahsilat hallerinde KDV, müşteriye ayrıca intikal ettirilmemelidir; yani vergi ayrıca fatura edilmemelidir.

Teslim ve hizmet işlemlerinde matrah: hangi sonuçları doğurur?

• Teslim veya hizmet işleminde matrah, işlemin karşılığı olan bedeldir ve KDV bu tutar üzerinden hesaplanır.
• Bedel, işlem karşılığında para, mal ve para ile temsil edilebilen diğer menfaatlerden oluşabilir; bunların toplamı matrahı oluşturur.
• Belli bir tarifeye göre fiyatı tespit edilen işlerde tarife bedeli KDV dahil tespit edilir ve vergi müşteriye ayrıca intikal ettirilmez.
• Bedelin biletle tahsil edildiği hallerde bilet bedeli KDV dahil tespit edilir ve vergi müşteriye ayrıca intikal ettirilmez.
• Bedelin para ile temsil edilemeyen bir karşılıktan ibaret olması halinde madde bedel kavramına girmez; bu halde matrah bu maddeye göre belirlenemez.

Teslim ve hizmet işlemlerinde matrah: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Tarifeli veya biletli işlerde KDV'yi tarife bedelinin üzerine ayrıca eklemek; bu hallerde vergi tarife bedelinin içinden ayrılmalıdır.
• Bedeli yalnızca para olarak almak; mal, menfaat veya hizmet şeklindeki karşılığın para ile temsil edilebildiği hallerde matraha dahil edilmesi gerekir.
• Para ile temsil edilemeyen karşılığı bedel saymak; bu durumda madde kapsamına girmez.
• Maddenin 3. fıkrasını (mülga) hâlâ yürürlükte sanmak; güncel metinde fıkra mülgadır ve atıf yapılmamalıdır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Tarifeli veya biletli hallerde KDV'nin ayrıca eklenmeyip tarife veya bilet bedelinin içinden hesaplanması gerektiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2006/304 E., 2006/311 K., 24.05.2006; Hukuk Genel Kurulu, 2005/345 E., 2005/364 K., 08.06.2005)
• Kaçak kullanım gibi sözleşme benzeri ilişkilerde de 20. madde hükmünün ve KDV hesaplama kuralının uygulanacağı kabul edilmektedir. (Adana Bölge Adliye Mahkemesi 17. Hukuk Dairesi, 2025/685 E., 2026/898 K., 28.04.2026)
• Faizin KDV'ye tabi tutulmasında, işlemiş faiz ile takip sonrası işleyecek faiz ayrımı gözetilerek 20. madde hükmünün uygulanması gerektiği kabul edilmektedir. (Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 24. Hukuk Dairesi, 2023/1863 E., 2025/1331 K., 03.07.2025; İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 3. Hukuk Dairesi, 2023/62 E., 2023/3020 K., 17.10.2023)
• Kredi veya kur farkı içeren fatura düzenlemelerinde 20. maddenin dikkate alınması gerektiği kabul edilmektedir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesi, 2022/1367 E., 2025/258 K., 20.02.2025)

Nasıl ispat edilir?

• Matrahın bedel olduğunu ileri süren taraf, işlemin karşılığının ne olduğunu sözleşme, fatura veya tahsilat belgesiyle ispatlamakla yükümlüdür.
• Tarifeli iş veya biletli tahsilat iddiasında bulunan taraf, tarifenin veya biletin varlığını ve KDV dahil tespit edildiğini ilgili belgelerle göstermelidir.
• Para dışı bir karşılığın matraha dahil edildiğini savunan taraf, bu karşılığın para ile temsil edilebildiğini ve parasal değerini belgelemelidir.
• Vergi müşteriye ayrıca yansıtıldığı iddiasına karşı, fatura ve tahsilat kayıtları karşı tarafın delilleridir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 3065 sayılı Kanun m.17: Vergiden istisna edilen işlemler bakımından matrahın hesaplanmasına gerek kalmaz; 20. madde, istisna kapsamına girmeyen işlemlerde matrahı belirler.
• 3065 sayılı Kanun m.28: Matrahın üzerine uygulanacak oranları düzenler; matrah bu maddeyle belirlenen oran üzerinden vergiye dönüşür.

3065 sayılı Kanun'un 21. maddesi, ithalatta KDV matrahının hangi unsurlardan oluştuğunu sayar: gümrük kıymeti veya CIF/gümrükçe tespit edilen değer, ithalatta ödenen vergi, resim, harç ve paylar, gümrük beyannamesinin tescil tarihine kadar yapılan diğer giderler ile fiyat ve kur farkı gibi ödemeler ve teminat karşılığı ithal edilen malda özel tüketim vergisi tutarı. Madde ithalatta vergilendirmeye ilişkindir ve ithal edilen malı vergiye tabi tutan herkes bakımından uygulanır. Madde yurt içi teslim ve hizmetlerin matrahını düzenlemez (m.24 ve sonrası); KDV'nin oranını, istisnalarını ve tevkifatı düzenlemez (m.28 ve m.9 ile ilgili hükümler); özel tüketim vergisinin matrahını ve oranını düzenlemez (4760 sayılı Kanun); gümrük kıymetinin tespit usulünü düzenlemez (4458 sayılı Gümrük Kanunu'nun kıymet hükümleri).

İthalatta matrah: hangi kavramlar bilinmeli?

İthalatta matrah

İthal edilen malın KDV'ye esas tutarıdır ve madde metninde sayılan dört unsurun toplamından oluşur. Matrah, malın ithalinde gümrük işlemleri sırasında belirlenir.

Gümrük kıymeti

İthal edilen malın gümrük vergisi tarhına esas alınan değeridir. Gümrük vergisi kıymet esasına göre alınmıyorsa veya mal gümrük vergisinden muafsa, bu kalemin yerine sigorta ve navlun dahil (CIF) değer gelir; bu değer de belli değilse gümrükçe tespit edilecek değer esas alınır.

CIF değer

Malın sigorta ve navlun bedelleri dahil değeridir. Madde metninde yalnızca gümrük vergisi kıymet esasına göre alınmadığı ya da mal gümrük vergisinden muaf olduğu hallerde gümrük kıymetinin yerine geçer.

Tescil tarihine kadar yapılan giderler

Gümrük beyannamesinin tescil tarihine kadar malla ilgili olarak yapılan ve madde metninde vergilendirilmeyenler olarak nitelenen diğer giderlerdir. Bu giderler matraha yalnızca vergilendirilmeyen nitelikte olanlar bakımından girer.

Teminat karşılığı ithal edilen mal

4760 sayılı Kanun'un 16. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca özel tüketim vergisi teminatı karşılığında ithal edilen maldır. Bu halde teminata esas ÖTV tutarı matraha eklenir (bent ç, 7555 sayılı Kanun'un 8. maddesiyle eklenmiştir).

İthalatta matrah: hangi şartlar aranır?

• Ithal edilen malın bir mal olması ve ithalat işlemine konu olması gerekir.
• Matraha girecek ilk kalem, malın gümrük vergisi tarhına esas kıymeti olmalıdır; gümrük vergisi kıymet esasına göre alınmıyorsa veya mal gümrük vergisinden muafsa sigorta ve navlun dahil (CIF) değer esas alınmalıdır.
• CIF değerin de belli olmadığı hallerde malın gümrükçe tespit edilecek değeri esas alınmalıdır.
• İthalat sırasında ödenen her türlü vergi, resim, harç ve paylar matraha eklenmelidir.
• Gümrük beyannamesinin tescil tarihine kadar yapılan diğer giderler ve ödemelerden vergilendirilmeyenler ile mal bedeli üzerinden hesaplanan fiyat farkı, kur farkı gibi ödemeler matraha eklenmelidir.
• Teminat karşılığı ithal edilen mallarda 4760 sayılı Kanun'un 16. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca teminatın hesabına esas ÖTV tutarı matraha eklenmelidir.

İthalatta matrah: hangi sonuçları doğurur?

• Matrah, sayılan dört unsurun toplamı olarak belirlenir ve ithalatta KDV bu matrah üzerinden hesaplanır.
• Gümrük kıymeti ile CIF değer arasında, gümrük vergisi kıymet esasına göre alınıp alınmamasına göre seçim yapılır.
• Muaf mallarda da matrah CIF değer üzerinden hesaplanır; vergi muafiyeti KDV muafiyeti anlamına gelmez.
• Teminat karşılığı ithal edilen malda matraha eklenen ÖTV tutarı nedeniyle KDV tutarı artar.
• Ödenen vergi, resim, harç ve paylar matraha dahil edilir; bunların hesaba girmesi unutulmamalıdır.

İthalatta matrah: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Gümrük kıymeti ile CIF değeri aynı ölçü gibi karıştırmak; CIF değer yalnızca gümrük kıymet esasına göre alınmayan veya muaf malda devreye girer.
• Muaf malın KDV'den de muaf olduğunu sanmak; matrah ayrı hesaplanır ve KDV doğar.
• Ithalat sırasında ödenen vergi, resim, harç ve payları matraha eklememek.
• Vergilendirilmiş giderleri bent c kapsamında ikinci kez matraha katmak.
• Teminat karşılığı ithalatta ÖTV tutarını matraha eklememek veya teminat karşılığı olmayan ithalatta bu kalemi eklemek.
• Kitap ve kararlardaki eski metne dayanarak bent ç'yi yok saymak; bent ç 20/7/2025 tarihinde eklenmiştir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Matrahın hesabında, teminat karşılığı ithalat hükmünün kapsamı ve ÖTV tutarının dahil edilip edilmeyeceği tartışılmıştır; bu tartışma 2025 değişikliğinden önceki dönemi ilgilendirir. (7. Daire, 2018/2236 E., 2021/4130 K., 19.10.2021)
• Gümrük kıymetine ilişkin 4458 sayılı Kanun hükümlerinin ve 21. maddenin birlikte uygulanması gerektiği kabul edilmektedir. (7. Daire, 2012/943 E., 2013/7556 K., 23.12.2013)
• Ithalatta matrahın hesabında vade farkı, komisyon ve benzeri kalemlerin ödemenin kime yapıldığına göre değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmiştir. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 1996/379 E., 1998/72 K., 13.03.1998)
• Bandrol ve TRT ücretleri gibi ithalat sırasında ödenen kalemlerin matrahın bu bendine göre değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (7. Daire, 2016/8861 E., 2021/1219 K., 24.02.2021)
• Ithalatta matrahın tespitinde 21. maddenin ilgili bentlerinin uygulanması ve buna göre tarhiyatın yapılması gerektiği kabul edilmiştir. (7. Daire, 1996/480 E., 1996/1493 K., 15.04.1996)

Nasıl ispat edilir?

• İthalatta matrahın tespiti idarenin tarhiyat işleminde gerekçesini ortaya koyma yükünü doğurur; mükellef bakımından, beyan edilen matrahın hangi kalemlere dayandığını belgelerle göstermesi gerekir.
• Gümrük kıymeti, gümrük beyannamesi, fatura, navlun ve sigorta belgeleri, gümrük vergisi tarh kayıtları ile ödeme belgeleri matrahın hesabına esas delillerdir.
• Mükellef, vergilendirilmeyen bir giderin matraha girmediğini ileri sürüyorsa, bu giderin vergilendirilmeyen nitelikte olduğunu belgeyle ispat etmelidir.
• Teminat karşılığı ithalatta ÖTV tutarının matraha eklenmesi, 4760 m.16/4 uyarınca düzenlenen teminat belgesine dayanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 3065 m.8-9: KDV mükellefi ve vergi sorumlusu kurallarını düzenler; ithalatta vergiyi kimin ödeyeceğini belirler.
• 4458 sayılı Kanun: Gümrük kıymetine ilişkin kuralları içerir; matrahın birinci kalemi olan gümrük kıymeti bu kanuna göre belirlenir.
• 4760 sayılı Kanun: Özel tüketim vergisi ve bu verginin teminat hükümlerini düzenler; bent ç, 4760 m.16/4 hükmüne atıf yapar.

Madde, ikametgâhı, kanuni merkezi ve iş merkezi Türkiye'de bulunmayanların, yabancı ülkeler ile Türkiye arasında yaptıkları taşımacılık ile transit taşımacılıkta KDV matrahının tespitine ilişkin Maliye ve Gümrük Bakanlığının yetkisini düzenler. Yetkinin kullanım ölçütü olarak şahıs ve ton başına kilometre esasını ve yurt içi emsallerin dikkate alınmasını belirler. Maddenin kapsamı yalnızca yurt dışı yerleşik taşımacılar ile yabancı ülke-Türkiye ve transit taşımalardır; yurt içi yerleşik taşıyıcıların matrahı bu maddeye değil genel matrah hükümlerine tabidir. Matrahın hangi unsurlardan oluştuğu (m.20), vergi oranları ve istisnalar bu maddede düzenlenmez. Yetkinin kullanılmasına ilişkin usul ve esaslar ile bakanlığın yapacağı düzenleme içeriği bu maddede yer almaz. Taşımacılıkta KDV'nin tahakkuku ve beyan yükümlülükleri de bu maddenin konusu değildir.

Uluslararası yük ve yolcu taşımalarında matrah: hangi kavramlar bilinmeli?

Matrah tespiti yetkisi

Vergiye esas tutarın, mükellefin beyanına bağlı kalmaksızın idarece belirlenmesi yetkisidir. Bu maddede yetki Maliye ve Gümrük Bakanlığına tanınmıştır.

Şahıs ve ton başına kilometre esası

Taşıma hizmetinin ölçülebilir birimlerle değerlendirilmesidir; taşınan yolcu sayısı ya da taşınan yük tonajı, kat edilen mesafe ile çarpılarak bir birim fiyat üzerinden matrahın hesaplanmasına dayanak yapılır. Bu ölçüt maddede bir yöntem olarak sayılmıştır, kesin bir tutar içermez.

Yurt içi emsal

Aynı tür taşımacılığı Türkiye içinde yapan benzer nitelikteki taşıyıcıların uyguladığı bedel veya birim değerdir. Matrahın tespitinde karşılaştırma ölçütü olarak kullanılır; yabancı taşıyıcının kendi sözleşme bedeli bağlayıcı kabul edilmez.

Transit taşımacılık

Türkiye üzerinden geçen, yüklemesi ve boşaltması Türkiye dışında yapılan taşımadır. Maddede yabancı ülkeler ile Türkiye arasındaki taşımayla birlikte ayrıca sayılmıştır.

Yurt dışı yerleşik taşıyıcı

İkametgâhı, kanuni merkezi ve iş merkezi Türkiye'de bulunmayan kişidir. Maddenin öznesi bu niteliği taşıyan kişilerdir; yalnızca Türkiye'de bir şubesi bulunması, iş merkezinin Türkiye'de olması hâlinde madde uygulanmaz.

Uluslararası yük ve yolcu taşımalarında matrah: hangi şartlar aranır?

• Taşımanın yabancı ülkeler ile Türkiye arasında yapılan bir taşımacılık ya da transit taşımacılık olması gerekir; yurt içi taşıma bu kapsamda değildir.
• Taşımacının ikametgâhı, kanuni merkezi ve iş merkezinin üçünün de Türkiye'de bulunmaması gerekir.
• Matrah tespiti Maliye ve Gümrük Bakanlığı tarafından yapılmalıdır; bu yetki başka bir idari organa devredilmiş değildir.
• Matrah tespitinde şahıs ve ton başına kilometre esası ile yurt içi emsaller göz önünde tutulmalıdır.
• Bu ölçütlerin tespiti vergi matrahının belirlenmesi amacıyla yapılır; tespit edilen matrah, ilgili vergi tahakkukunun dayanağı olur.

Uluslararası yük ve yolcu taşımalarında matrah: hangi sonuçları doğurur?

• Şartlar gerçekleştiğinde Maliye ve Gümrük Bakanlığı, yabancı taşıyıcının matrahını şahıs ve ton başına kilometre esasına ve yurt içi emsallere göre belirleyebilir.
• Yurt dışı yerleşik taşıyıcı olmayan ya da yurt içi taşıma yapan mükellefler hakkında bu yetki kullanılamaz; onların matrahı genel hükümlere göre belirlenir.
• Matrah tespiti idarenin takdirine bağlı bir yetki niteliğindedir; madde zorunlu bir tespit yapılmasını emretmez, yetkinin kullanılıp kullanılmayacağı bakanlığın değerlendirmesine bırakılmıştır.
• Bakanlıkça belirlenen matrah, yabancı taşıyıcı açısından vergi tahakkukunun esasını oluşturur.
• Madde yetkiyi Bakanlığa verdiği için, Bakanlık dışındaki bir idari makamın bu yöntemle matrah tespit etmesi maddeye dayanamaz.

Uluslararası yük ve yolcu taşımalarında matrah: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Yurt dışı yerleşik olmayan taşıyıcıya da yurt içi taşımalar için bu maddeye dayanarak matrah tespit etmek; madde yalnızca yabancı ülke-Türkiye ve transit taşımaları kapsar.
• Bu maddeyi genel matrah ölçütü saymak; madde yalnızca bir yetki verir, matrahın unsurları m.20 ve m.23'te aranır.
• Şahıs ve ton başına kilometre esasını kesin bir hesap formülü gibi uygulamak; madde yöntemi genel çerçevede sayar, ayrıntılı hesap Bakanlık düzenlemesine bağlıdır.
• Yurt içi emsali, yabancı taşıyıcının kendi sözleşme bedeliyle karıştırmak; emsal karşılaştırmada ölçüt olarak kullanılır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Katma değer vergisi matrahının hangi unsurlardan oluştuğunun m.20, m.21 ve m.23 ile birlikte değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (7. Daire, 1999/56 E., 1999/2413 K., 08.06.1999)

Nasıl ispat edilir?

• Matrah tespitini yapan idare, yurt dışı yerleşiklik koşulunu ve taşımanın yabancı ülke-Türkiye ya da transit nitelikte olduğunu belgelerle ortaya koymakla yükümlüdür.
• Yabancı taşıyıcının Türkiye'de ikametgâhı, kanuni merkezi ya da iş merkezi bulunmadığını, bunu iddia eden taraf ilgili kayıtlarla ispatlamalıdır.
• Yurt içi emsal bedellerinin karşılaştırma ölçütü olarak kullanılması hâlinde, emsalin benzerliği idare tarafından gösterilmelidir.
• Taşıyıcı, idarenin tespit ettiği matrahın hatalı olduğunu ileri sürerse, kendi gerçek taşıma verilerini ve bedellerini belgeyle ispatlamalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu m.20: Matrahın genel olarak hangi unsurlardan oluştuğunu düzenler; m.22 bu genel matrahın özel bir tespit yöntemini getirir.
• 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu m.21: Matrahın tespitine ilişkin genel kuralları düzenleyen hükümdür; m.22 bu çerçevede Bakanlığa özel bir yetki verir.
• 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu m.23: Matrah unsurlarına ilişkin yer alan hükümdür; m.22 ile birlikte matrahın belirlenmesinde yorumlanır.

Bu madde, 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu'nda özel matrah şekillerini sıralar. Spor-toto ve piyango katılma bedelleri, at yarışı ve müşterek bahis oyunlarında katılma ve giriş bedelleri, profesyonel sanatçı ve sporcuların katıldığı gösteri, konser, maç ve yarışmalarda giriş ve yan teslim bedelleri, gümrük depolarında ve müzayedelerde kesin satış bedeli, ürün senetlerinin tesliminde borsa değeri, altın ve ziynet eşyasında külçe altın düşülmüş tutar, ikinci el motorlu kara taşıtı ve taşınmaz ticaretinde alış bedeli düşülmüş tutar ile Maliye ve Gümrük Bakanlığının özel matrah belirleme yetkisini düzenler. Kime uygulandığı bakımından, ilgili işlemleri yapan mükellefler esas alınır. Maddenin düzenlemediği konular: vergiye tabi işlemin genel matrahı (m.25), vergi oranları (m.28), vergiden istisnalar (m.17) ve genel vergi doğumu ile vergi kapsamı (m.1, m.2) bu maddede yer almaz. Ayrıca indirim ve iade rejimi (m.29 ve sonrası) ile vergi ödeme yükümlülüğü de bu maddenin konusu değildir.

Özel matrah şekilleri: hangi kavramlar bilinmeli?

Özel matrah

Genel matrah kuralı yerine, belirli işlem türlerinde vergiye esas tutarın kanunla ayrıca belirlenmesi usulüdür. Matrahın hangi bedel üzerinden hesaplanacağı bu maddede işlem türüne göre sayılmıştır.

Kesin satış bedeli

Gümrük depolarında ve müzayede mahallerinde yapılan satışta ortaya çıkan nihai satış tutarıdır. Satış sırasında alınan ve satış sonucunda kesinleşen bedel esas alınır.

Ürün senedi

5300 sayılı Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu kapsamında düzenlenen, senedin temsil ettiği ürünün depodan çekilmesini sağlayan belgedir. Vergi matrahı, senedin en son işlem gördüğü borsada oluşan değerdir.

Külçe altın bedeli

Altından mamül veya altın ihtiva eden ziynet eşyası ile sikke altınların teslim ve ithalinde, toplam bedelden düşülen kısmı ifade eder. Matrah, bu düşüm yapıldıktan sonra kalan miktardır.

Alış bedeli

İkinci el motorlu kara taşıtı veya taşınmazın, vergi mükellefi olmayan kişilerden alındığı bedeldir. Vasfında esaslı değişiklik yapılmadan satılan taşıt veya taşınmazda matrahın hesabında düşülür.

Profesyonel sanatçı ve sporcu

Maddenin (c) bendi bakımından, gösteri, konser, maç ve yarışmalara katılan kişilerdir. Bu niteliğin taşınıp taşınmadığı, etkinliğin profesyonel düzeyde yapılmasına göre belirlenir.

Müşterek bahis ve talih oyunu

Birden fazla katılımcının bahis ya da talih unsuruyla katıldığı, at yarışı dışındaki oyun türleridir. Bu oyunlarda katılma karşılığı alınan bedel ile icra mahallerine giriş bedeli ayrı ayrı matrah kapsamına girer.

Özel matrah şekilleri: hangi şartlar aranır?

• Yapılan işlemin maddede sayılan özel matrah türlerinden birine girmesi gerekir; işlem ancak bu sınıflardan birine uyduğunda özel matrah uygulanır.
• Spor-toto, piyango ve benzeri şans oyunlarında matrahın katılma bedeli olması gerekir.
• At yarışı ve müşterek bahis oyunlarında matrahın katılma karşılığı bedel ile icra mahallerine giriş bedeli olması gerekir.
• Gösteri, konser ve sportif faaliyetlerde matrahın giriş karşılığı bedel ile mahalde yapılan teslim ve hizmetlerin bedeli olması gerekir; bu hallerde etkinliğe katılanların profesyonel sanatçı ya da sporcu olması aranır.
• Gümrük depolarında ve müzayede mahallerinde yapılan satışta matrah kesin satış bedeli olmalıdır.
• Ürün senedinin tesliminde matrah, senedin en son işlem gördüğü borsadaki değer olmalıdır; bu hal 5300 sayılı Kanun kapsamında düzenlenmiş senetler için geçerlidir.
• Altın, ziynet eşyası ve sikke altının teslim veya ithalinde, külçe altın bedeli toplamdan düşülmelidir; matrah kalan tutardır.
• İkinci el motorlu kara taşıtı veya taşınmaz ticaretiyle uğraşan mükellefin, vasfında esaslı değişiklik yapmadan sattığı taşıt veya taşınmazda alış bedeli satış bedelinden düşülmelidir; matrah kalan tutardır.
• Alım, mükellef olmayan kişilerden veya istisna kapsamında mükellef olanlardan yapılmış olabilir; ancak alış bedelinin düşülebilmesi için taşıtın veya taşınmazın vasfında esaslı değişiklik yapılmamış olması aranır.
• Maliye ve Gümrük Bakanlığı, işin niteliğine göre bu sayılanların dışında özel matrah şekli belirleyebilir; bu yetki kanunda sayılan hâllerin yerini almaz.

Özel matrah şekilleri: hangi sonuçları doğurur?

• Maddede sayılan işlemlerde vergi, bu bentlerde belirlenen özel matrah üzerinden hesaplanır.
• Spor-toto ve piyango katılımında vergi, katılma bedeli üzerinden hesaplanır.
• At yarışı ve müşterek bahislerde katılma bedeli ile icra mahallerine giriş bedeli matrah olur.
• Profesyonel etkinlik düzenlenmesinde giriş bedeli ve mahalde yapılan teslim ve hizmetlerin bedeli matrah olur.
• Gümrük depolarında ve müzayedelerde vergi, kesin satış bedeli üzerinden hesaplanır.
• Ürün senedi devrinde matrah, senedin en son işlem gördüğü borsa değeridir.
• Altın ve ziynet eşyası teslim veya ithalinde külçe altın bedeli düşüldükten sonra kalan tutar üzerinden vergi hesaplanır.
• İkinci el taşıt veya taşınmazın esaslı değişiklik yapılmadan satılmasında matrah, satış bedelinden alış bedeli düşüldükten sonra kalan tutardır.
• Maliye ve Gümrük Bakanlığı işin mahiyetine göre yeni özel matrah şekilleri belirleyebilir.
• Sayılan hâller dışındaki teslimlerde bu maddedeki özel matrah uygulanmaz ve genel matrah hükümleri geçerlidir.

Özel matrah şekilleri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• İkinci el taşıt veya taşınmaz satışında alış bedelini düşmeden tüm satış bedeli üzerinden vergi hesaplamak; alış bedeli düşüldükten sonra kalan tutarın matrah olduğu dikkate alınmalıdır.
• Alış bedeli ile satış bedelini karıştırmak; düşüm yapılacak tutar mükellefin ödediği alış bedelidir.
• Matrah belirlenirken vasıfta esaslı değişikliğin olup olmadığına bakmadan (f) bendini uygulamak.
• Mükellef olmayan kişiden alımın yanı sıra istisna kapsamında mükellef olanlardan yapılan alımları da kapsam dışı saymak; madde bu alımları açıkça dâhil eder.
• Spor-toto ve piyango katılımında matrahı kazanç veya ödül tutarı üzerinden hesaplamak; matrah katılma bedelidir.
• At yarışı ve müşterek bahislerde yalnız katılma bedelini matrah saymak; icra mahallerine giriş bedeli de matrahtır.
• Profesyonel olmayan etkinliklerde bu özel matrahı uygulamak; (c) bendi profesyonel sanatçı veya sporcu katılımı şartını açıkça koyar.
• Altın teslimlerinde külçe altın bedelini düşmeden matrahı hesaplamak; düşüm zorunludur.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Ticari alım ve satım yapan mükelleflerin ikinci el taşıt veya taşınmaz satışlarında, alış bedelinin düşülüp düşülmediği ve esaslı değişikliğin bulunup bulunmadığı incelenmektedir. (4. Daire, 2021/3586 E., 2023/967 K., 23.02.2023)
• Uyuşmazlıkta alış bedelinin ispatı ve satılan şeyin vasfında değişiklik olup olmadığı belirleyici kabul edilmektedir. (4. Daire, 2021/3586 E., 2023/967 K., 23.02.2023)
• Bu bendin uygulandığı hallerde Vergi Dava Daireleri Kurulu, madde metnindeki (f) bendinin 2018'de eklenmesi sonrası teselsül ettirilmiş (g) bendinin, Bakanlık yetkisini düzenlediğini kabul etmektedir. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2023/1655 E., 2025/935 K., 12.11.2025; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2023/1656 E., 2025/936 K., 12.11.2025; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2023/1657 E., 2025/937 K., 12.11.2025; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2023/1674 E., 2025/938 K., 12.11.2025; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2024/116 E., 2025/939 K., 12.11.2025)

Nasıl ispat edilir?

• Alış bedelinin düşülmesini talep eden mükellef, alış bedelini gösteren belgelerle (fatura, sözleşme, banka kaydı) ispat yükü altındadır.
• Satılan taşıt veya taşınmazın vasfında esaslı değişiklik yapılmadığını ileri süren taraf, bu iddiayı ispatlamalıdır.
• Vergi idaresi, mükellef olmayan kişiden alım iddiasını ileri sürüyorsa bu durumu belgelerle ortaya koymalıdır.
• Ürün senedi için matrahın dayanağı, senedin en son işlem gördüğü borsa kaydıdır; bu kayıt belge olarak sunulmalıdır.
• Kesin satış bedeli, müzayede veya gümrük depo satış tutanağı ile ispatlanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 3065 sayılı Kanun m.25: Genel matrah kuralını düzenler; bu maddedeki özel matrah şekilleri genel kuralın istisnası niteliğindedir.
• 5300 sayılı Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu: (d) bendindeki ürün senetlerinin hukuki dayanağıdır; senet bu kanun kapsamında düzenlenmiş olmalıdır.
• 3065 sayılı Kanun m.17: Vergiden istisna edilen işlemleri düzenler; (b. f) bendindeki alımların istisna kapsamında olması hâlini de etkiler.

3065 sayılı Kanun'un 24. maddesi, katma değer vergisinin matrahına dahil olan unsurları üç bentte sayar: satıcının teslim alanın gösterdiği yere kadar yaptığı taşıma, yükleme ve boşaltma giderleri; ambalaj, sigorta, komisyon ve benzeri gider karşılıkları ile vergi, resim, harç, pay ve fon karşılığı unsurlar; vade farkı, fiyat farkı, kur farkı, faiz, prim gibi çeşitli gelirler ile servis ve benzer adlar altında sağlanan her türlü menfaat, hizmet ve değerler. Madde, vergiye tabi işlemin matrahını genel olarak düzenler ve kendi içinde bir oran koymaz. Maddenin uygulandığı kişi, KDV'ye tabi mal teslimi veya hizmet ifası yapan mükelleftir. Madde, KDV oranlarını (m.28 ve ilgili hükümler), istisnaları (m.17), matrahın bedel esasına göre tespitini (m.25), indirimli oranların hangi işlemlere uygulanacağını ve vergi tarhı ile beyanı usulünü düzenlemez.

Matraha dahil olan unsurlar: hangi şartlar aranır?

• Matraha dahil edilecek kalemin, vergiye tabi bir mal teslimi veya hizmet ifasıyla bağlantılı olması gerekir.
• Taşıma, yükleme ve boşaltma giderlerinde giderin satıcı tarafından yapılmış olması ve teslim alanın gösterdiği yere kadar uzanması gerekir.
• Gider karşılıkları, vergi, resim, harç, pay veya fon kalemleri ile çeşitli gelirler ve menfaatlerde, bu kalemlerin satış bedeliyle birlikte ya da onun yerine alıcıdan sağlanmış olması gerekir.
• Faiz, vade farkı, kur farkı ve prim gibi gelirlerde kalemin ödeme düzeninden doğan bir gelir niteliği taşıması gerekir.
• Madde, matraha dahil edilecek kalemleri sayarken oran belirlemez; uygulanacak oran ayrıca belirlenir.

Matraha dahil olan unsurlar: hangi sonuçları doğurur?

• Maddede sayılan kalemler, satış bedeline eklenerek KDV matrahını oluşturur.
• Madde ayrıca bir oran koymadığından, matrahın üzerine uygulanacak oran başka hükümlerle belirlenir.
• Maddede sayılmayan ve bağımsız bir bedel niteliği taşımayan kalemler, bu madde uyarınca matraha otomatik olarak dahil edilmez.
• Maddenin (c) bendindeki faiz ve vade farkı gibi gelirler, bu bent kapsamında matraha dahildir; ancak bu hüküm, faizin ayrıca vergilendirilmesi için tek başına yeterli kabul edilmez ve her somut işlemde gelirin bu bent kapsamına girdiği incelenir.
• Madde, matrahın bedel esasına göre belirlenmesini veya istisnaları düzenlemediğinden, bu konularda ilgili diğer hükümler uygulanır.

Matraha dahil olan unsurlar: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Maddenin (c) bendindeki faiz ile icra takibinde işleyen faizi karıştırmak; takip sonrası faizin harç ve KDV bakımından ayrı değerlendirilmesi gerektiğini gözden kaçırmak.
• Madde 24'ü oran koyan bir hüküm sanmak; oranı m.28 gibi ayrı hükümlerden almak gerekir.
• Alıcının kendi üstlendiği taşıma giderini satıcının matrahına eklemek.
• Maddede sayılmayan bir kalemi, adı ne olursa olsun, kendiliğinden matraha dahil etmek; önce kalemin bedel mi yoksa bağımsız bir gider mi olduğunu ayırmak gerekir.
• Maddenin sayıları ya da oranlarını madde metninde bulunmayan bir yerden alıp hesaba katmak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Mahkemeler, vade farkı ve faizin (c) bendi kapsamında matraha dahil olduğunu, bu nedenle temerrüt faizi üzerinden de KDV talep edilebileceğini kabul etmektedir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 17. Hukuk Dairesi, 2021/1251 E., 2024/1582 K., 19.12.2024; İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi, 2021/725 E., 2024/784 K., 16.05.2024; Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 25. Hukuk Dairesi, 2023/1601 E., 2024/779 K., 27.03.2024; Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 25. Hukuk Dairesi, 2021/1040 E., 2022/1508 K., 12.10.2022; İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 17. Hukuk Dairesi, 2022/842 E., 2026/288 K., 26.02.2026)
• Yüksek mahkeme kararlarında, faiz alacağına KDV istenmesinin m.24/c'ye dayandırıldığı görülmektedir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi, 2021/725 E., 2024/784 K., 16.05.2024)
• Bir kısım kararda, icra takibinde asıl alacağa ve temerrüt faizine %18 KDV yürütülmesi kabul edilmiştir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 17. Hukuk Dairesi, 2021/1251 E., 2024/1582 K., 19.12.2024)
• İşlemiş faizin KDV'ye tabi tutulmasının m.24/c ile gerekçelendirildiği, bu bentte sayılan faizin ödeme düzeninden doğan gelir olarak okunduğu belirtilmektedir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 17. Hukuk Dairesi, 2022/842 E., 2026/288 K., 26.02.2026)

Nasıl ispat edilir?

• Asıl talebi ileri süren taraf, KDV'nin matraha dahil edildiği kalemi ve bu kalemin m.24 kapsamına girdiğini ileri sürer ve ispatlar.
• Kalemin satış veya hizmet bedeliyle ilişkisini gösteren fatura, sözleşme, ödeme planı ve icra dosyası belgeleri ile ispat yapılır.
• Karşı taraf, kalemin m.24'te sayılan bir unsur olmadığını veya bedel dışı bir ödeme niteliği taşıdığını ileri sürer ve bunu ispatlamakla yükümlüdür.
• Faizin KDV'ye tabi olup olmadığı tartışmasında, faizin satış bedelinden ayrı bir ödeme düzeninden doğup doğmadığı belgelerle ortaya konur.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 3065 sayılı Kanun m.17: Matrahın kapsamı, KDV istisnaları yönünden ayrıca incelenir; istisnalı işlemde m.24'teki kalemler vergi doğurmaz.
• 3065 sayılı Kanun m.25: Matrahın bedel esasına göre tespiti ve bedelin unsurlarının belirlenmesi bakımından m.24 ile birlikte okunur.
• 3065 sayılı Kanun m.28: Matraha uygulanacak oranların belirlendiği hükümdür; m.24 oran koymaz, matrahı belirler.

3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu'nun 25. maddesi, KDV matrahından çıkarılan unsurları düzenler. Bu unsurlar, teslim ve hizmet işlemlerinde fatura ve benzeri vesikalarda gösterilen ticari teamüllere uygun iskontolar ile hesaplanan katma değer verginin kendisidir. Hüküm, matrahın tespiti yapılan tüm teslim ve hizmet işlemleri bakımından, yani KDV mükellefleri açısından uygulanır. Madde, matrahın genel tanımını, matraha dahil unsurları, istisna veya oran kurallarını ve iskontonun ticari teamüle uygunluğunun ayrıntılı ölçütlerini düzenlemez (m.24 ve m.25 dışındaki hükümler). Maddenin faiz gelirlerinin matraha dahil edilmesi veya vade farkı gibi konularda ayrıca bir düzenleme içermediği, bu tür unsurların matrah kapsamı için başka hükümlere ve genel ilkelere bakılması gerektiği; ayrıca vergi oranları, vergi tarhı ve usulü konularının da bu maddenin dışında kaldığı belirtilmelidir.

Matraha dahil olmayan unsurlar: hangi kavramlar bilinmeli?

Matrah dışı unsur

Vergiye esas tutarın hesabında dikkate alınmayan, vergilendirilebilir bedelden çıkarılan kalemdir. Bu maddede yalnızca iskonto ve hesaplanan katma değer vergisi bu niteliktedir.

İskonto

Satış bedelinden fatura veya benzeri vesikada gösterilerek yapılan indirimdir. Maddenin kapsamı, yalnızca ticari teamüllere uygun miktardaki iskontolarla sınırlıdır; ölçüsü aşan indirim bu hükmün dışında kalır.

Ticari teamül

Ticaret çevrelerinde, ilgili sektörde ve benzer işlemlerde yaygın biçimde uygulanan indirim oranlarıdır. İskontonun matrah dışında tutulabilmesi için bu ölçüye uygun olması gerekir.

Fatura ve benzeri vesika

İskontonun ispat edildiği belgedir. İskonto, bu belgelerde gösterilmek zorundadır; belgede yer almayan indirim bu hükmün koşullarını taşımaz.

Hesaplanan katma değer vergisi

Teslim veya hizmet bedeli üzerinden, vergi oranı uygulanarak bulunan verginin kendisidir. Matrahın içinde yer alacak bir kalem olarak değil, matraha dahil edilmeyecek bir unsur olarak ele alınır.

Matraha dahil olmayan unsurlar: hangi şartlar aranır?

• İskontonun teslim veya hizmet işlemine ilişkin olması bulunmalıdır.
• İskontonun fatura veya benzeri vesikalarda gösterilmiş olması gerekir.
• İskonto miktarının ticari teamüllere uygun olması aranmalıdır; teamülü aşan indirim matrah dışı tutulamaz.
• Matrahtan çıkarılacak kalemin hesaplanan katma değer vergisi olması gerekir; bu kalem, vergi oranı uygulanarak bulunmuş tutardır.

Matraha dahil olmayan unsurlar: hangi sonuçları doğurur?

• Teamüle uygun ve fatura veya benzeri vesikada gösterilen iskonto matraha dahil edilmez.
• Teamüle uygun olmayan iskonto matraha dahil edilir.
• Fatura veya benzeri vesikada gösterilmeyen indirim, bu hüküm kapsamında matraha dahil edilmez; yani matrahtan düşülmez.
• Hesaplanan katma değer vergisi matraha dahil edilmez.
• Madde bir yükümlülük değil matrah dışı tutulacak kalemleri saydığı için emredici bir kural niteliğindedir; sözleşmeyle farklı bir matrah tespiti bu maddenin kapsamını değiştiremez.

Matraha dahil olmayan unsurlar: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Teamüle uygun olup olmadığına bakmadan her türlü indirimi matraha dahil etmemek; teamül ölçütünü atlamak.
• Fatura veya benzeri vesikada gösterilmemiş indirimi matrahtan düşmek.
• Hesaplanan katma değer vergisini indirim gibi değerlendirip ayrı bir kalem olarak ele almamak; b bendinin kapsamını a bendiyle karıştırmak.
• Maddenin faiz veya vade farkı gibi kalemleri de kapsadığını varsaymak; bu unsurlar m.25 kapsamında sayılmamıştır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Teamüle uygun iskontonun matrah dışında tutulacağı, fatura veya benzeri vesikada gösterilmesinin bu sonuç için aranan şartlardan biri olduğu kabul edilmektedir. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2019/1833 E., 2021/216 K., 24.02.2021; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2019/1832 E., 2021/215 K., 24.02.2021)

Nasıl ispat edilir?

• İskontonun matrahtan düşülmesini talep eden mükellef, indirimin teslim veya hizmet işlemine ilişkin olduğunu ve fatura ya da benzeri vesikada gösterildiğini ispatla yükümlüdür.
• İskontonun ticari teamüle uygun olduğunu gösterme yükü de iskontodan yararlanmak isteyen mükelleftedir; bu konuda sektör uygulaması ve benzer işlemlere ilişkin belgeler kullanılabilir.
• Tarh eden idare, iskontonun teamülü aştığını ileri sürüyorsa bunu ispatlamalıdır.
• Belgede gösterilmeyen iskonto ancak yazılı olmayan veya sonradan düzenlenen bir belgeyle ileri sürülürse, bu iddianın belgeyle desteklenmesi gerekir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 3065 sayılı Kanun m.24: Matrahın genel tanımını yapar; m.25 bu tanımdan çıkarılacak unsurları düzenler.

3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu'nun 26. maddesi, bedelin döviz ile hesaplanması halinde dövizin Türk parasına hangi kur üzerinden çevrileceğini ve cari kuru belli olmayan dövizlerin çevrilmesine ilişkin esasların kim tarafından belirleneceğini düzenler. Madde, KDV matrahının döviz cinsinden belirlendiği tüm vergiye tabi işlemlerde uygulanır. Madde, vergiyi doğuran olayın tarihinin belirlenmesini, vergi oranlarını, matrahın tespitini ve vergilendirme usulünü düzenlemez; bunlar başka maddelerde yer alır (vergiyi doğuran olay ve zaman için 3065 m.10 ve 3065 m.12 ile ilgili hükümler, matrah için 3065 m.24, vergi usulü için 213 sayılı Vergi Usul Kanunu). Döviz cinsinden bedelin ödeme anındaki kur farkına ilişkin alacak-borç ilişkisi de bu maddenin kapsamında değildir ve borçlar hukuku hükümlerine tabidir.

Döviz ile yapılan işlemler: hangi kavramlar bilinmeli?

Cari kur

Vergiyi doğuran olayın meydana geldiği andaki döviz kuru olup dövizin Türk parasına çevrilmesinde esas alınan orandır. Kuru tespit anı, ödeme anı veya fatura tarihi değil, vergiyi doğuran olayın gerçekleştiği andır.

Vergiyi doğuran olay

Vergi yükümlülüğünü doğuran teslim, hizmet ifası veya ithalat gibi olaydır. Cari kurun hangi andaki kur olacağını bu olay belirler; 26. madde kendi başına bu olayı tanımlamaz, ilgili maddelere bağlıdır.

Bedelin döviz ile hesaplanması

Matrahın yabancı para cinsinden belirlenmiş olması durumudur. Sözleşmede bedelin döviz cinsinden kararlaştırılması ya da dövize endeksli olması bu hâli oluşturur ve çevirme kuralı bu durumda devreye girer.

Cari kuru belli olmayan döviz

Vergiyi doğuran olay anında Türk parasına çevirme için resmi bir kur bulunmayan yabancı paradır. Bu dövizlerin çevrimine ilişkin esaslar Maliye ve Gümrük Bakanlığınca belirlenir; madde kendisi bu esasları düzenlemez.

Döviz ile yapılan işlemler: hangi şartlar aranır?

• Vergiye tabi bir işlemin bedelinin döviz cinsinden ya da dövize endeksli olarak hesaplanmış olması gerekir.
• Vergiyi doğuran olayın meydana geldiği an belirlenmelidir; çevirme bu andaki cari kur üzerinden yapılır.
• Vergiyi doğuran olay anındaki cari kur tespit edilebiliyorsa, dövizin bu kur üzerinden Türk parasına çevrilmesi zorunludur.
• Cari kuru belli olmayan döviz söz konusuysa, çevirme Maliye ve Gümrük Bakanlığınca belirlenen esaslara göre yapılmalıdır.

Döviz ile yapılan işlemler: hangi sonuçları doğurur?

• Bedel döviz cinsinden belirlenmişse, döviz vergiyi doğuran olay anındaki cari kur üzerinden Türk parasına çevrilir ve KDV bu tutar üzerinden hesaplanır.
• Cari kuru belli olmayan dövizlerde çevirme, Maliye ve Gümrük Bakanlığınca belirlenen esaslara göre yapılır.
• Bedel Türk parası ile belirlenmişse bu madde uygulanmaz.

Döviz ile yapılan işlemler: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Vergiyi doğuran olay tarihi yerine ödeme tarihindeki kuru esas almak; matrah ödeme anına göre değil, olay anına göre çevrilir.
• Cari kuru belli olmayan dövizde kendi tahminine göre kur belirlemek; Bakanlık esaslarının uygulanması gerekir.
• 26. maddeyi, döviz cinsinden kararlaştırılmış borcun faiz ve kur farkı hesabına doğrudan uygulamak; madde vergi matrahının çevrilmesini düzenler, borç ilişkisinin kur farkını düzenlemez.
• Döviz üzerinden bulunan KDV'yi ayrıca çevirmeden doğrudan Türk parası matrahına eklemek.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Kararlarda KDV matrahının döviz cinsinden bulunup 3065 sayılı Kanunun 26. maddesine göre Türk parasına çevrildiği, vergiyi doğuran olay tarihine göre hesaplama yapılması gerektiği kabul edilmektedir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesi, 2022/1485 E., 2025/232 K., 13.02.2025; Sakarya Bölge Adliye Mahkemesi 5. Hukuk Dairesi, 2024/1418 E., 2024/1418 K., 09.10.2024)
• Döviz cinsinden belirlenen bedelin KDV'sinin de döviz üzerinden bulunup ayrıca 26. madde ile Türk parasına çevrilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (Sakarya Bölge Adliye Mahkemesi 5. Hukuk Dairesi, 2024/1418 E., 2024/1418 K., 09.10.2024)
• Döviz cinsinden kararlaştırılmış bir alacağın faiz ve kur farkı hesabında 26. maddenin dikkate alınması gerektiği, faiz hesabının bu maddeye aykırı yapılamayacağı ileri sürülmüştür. (Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 27. Hukuk Dairesi, 2024/514 E., 2025/475 K., 24.04.2025; İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesi, 2022/1367 E., 2025/258 K., 20.02.2025)
• Kararlarda, ödemenin döviz üzerinden değil Türk parası üzerinden kurulduğu hallerde madde hükmünün uygulanmayacağı kabul edilmektedir. (Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 27. Hukuk Dairesi, 2022/184 E., 2023/1152 K., 14.11.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Vergiyi doğuran olayın tarihinin ve o tarihteki cari kurun ispatı, KDV'yi alan veya tarh eden tarafça yapılır; ispat yükü vergi idaresindedir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesi, 2022/1485 E., 2025/232 K., 13.02.2025)
• Cari kurun belgelenmesi için resmi kur tablosu, Merkez Bankası kur kayıtları veya Bakanlık tarafından ilan edilen esaslar kullanılabilir; cari kuru belli olmayan dövizlerde Bakanlık esaslarına uyulduğu ayrıca gösterilmelidir.
• Döviz cinsinden belirlenmiş bedelin sözleşme, fatura veya e-fatura ile belgelendiği halde matrahın Türk parası karşılığı üzerinden tartışılması durumunda, mükellef vergi tarhına karşı kur farkının hesabındaki hatayı ispatlamakla yükümlüdür. (Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 27. Hukuk Dairesi, 2024/514 E., 2025/475 K., 24.04.2025)

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 3065 m.10: Vergiyi doğuran olay ve zamanını düzenler; 26. maddedeki cari kurun hangi ana göre tespit edileceğini belirler.
• 3065 m.24: Matrahın tespitini düzenler; 26. maddede çevrilen Türk parası tutarı bu matrahın hesabında kullanılır.
• 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu: Döviz cinsinden bedeller ve KDV matrahına ilişkin diğer hükümleri bütün olarak 26. maddeyi tamamlar.

Madde, KDV matrahının hangi hallerde emsal bedel veya emsal ücret üzerinden belirleneceğini düzenler. Bedelsiz veya bilinmeyen işlemler, bedelin mal, menfaat ya da hizmet gibi paradan başka bir değer olması, bedelin emsal karşılığa göre açıkça düşük olup mükellefçe haklı bir sebeple açıklanamaması, emsal bedelin Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre tespiti, KDV bakımından genel giderlerin emsal bedele katılması, serbest meslek hizmetlerinde meslek teşekkülü tarifesinin alt sınır olması ve arsa karşılığı inşaat işlerinde müteahhidin arsa sahibine bıraktığı bağımsız bölümlerin değerlendirilmesi konularını düzenler. Madde, KDV'nin genel matrah kuralını, vergi istisnalarını, oranlarını ve vergilendirme dönemini düzenlemez (m.17, m.21, m.28 ve m.29 bakımından bkz. ilgili maddeler). Emsal bedel tespitinin usulü ile vergi tarhı ve itiraz süreçleri Vergi Usul Kanunu'nda düzenlenir; bu maddede süre yoktur. Ayrıca emsal bedelin yanında ödenen gerçek bedel ile tahsil edilen bedelin ayrı ayrı hesaplanması da bu maddenin kapsamı dışındadır."

Emsal bedeli ve emsal ücreti: hangi kavramlar bilinmeli?

Emsal bedeli

Aynı veya benzer mal ya da hizmetin, aynı zaman ve koşullarda serbest piyasada oluşan karşılığıdır. Madde metnine göre emsal bedel, işlemin mahiyetine göre belirlenir ve Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre tespit edilir.

Emsal ücreti

Hizmet ya da emek karşılığı olarak benzer işler için piyasada ödenen ücrettir. Emsal bedelin hizmet işlemlerindeki karşılığı olarak kullanılır.

Açık düşüklük

Bedelin emsal bedele veya emsal ücrete göre belirgin biçimde daha az olmasıdır. Madde, bu düşüklüğün ölçüsünü sayısal olarak vermez; her olayda somut karşılaştırma yapılır.

Genel idare giderleri ve genel giderlerden mamule düşen hisse

İşletmenin genel yönetim ve üretimle doğrudan ilişkilendirilemeyen masraflarından, satılan mal ya da hizmete düşen paydır. KDV uygulamasında emsal bedele bu kalemlerin dahil edilmesi zorunludur.

Serbest meslek tarifesi

Meslek teşekkülleri tarafından tespit edilmiş ücret cetvelidir. Varsa hizmet bedeli bu tarifenin altına düşemez; tarife, alt sınır işlevi görür.

Arsa karşılığı inşaat

Arsa sahibinin arsasını müteahhide bırakması, müteahhidin de karşılık olarak bağımsız bölüm vermesini üstlendiği sözleşme türüdür. Müteahhidin arsa sahibine bıraktığı konut ya da işyeri, bu maddenin altıncı fıkrasında belirlenen maliyet esasıyla değerlenir.

Emsal bedeli ve emsal ücreti: hangi şartlar aranır?

• Bedelsiz veya bedeli bilinmeyen bir işlem yapılmış olmalıdır; bu hâlde matrah işlemin mahiyetine göre emsal bedel ya da emsal ücret olur.
• Bedel mal, menfaat, hizmet gibi paradan başka bir değerden oluşuyorsa, matrah yine emsal bedel veya emsal ücret ile belirlenmelidir.
• Bedel emsal bedele veya emsal ücrete göre açık bir şekilde düşük olmalıdır.
• Bu açık düşüklük mükellef tarafından haklı bir sebeple açıklanamamalıdır; açıklanmış ve haklı bulunan düşüklük varsa emsal esası uygulanmaz.
• Emsal bedel tespit edilirken genel idare giderleri ve genel giderlerden mamule düşen hisse bedele katılmalıdır.
• Serbest meslek faaliyetinde ilgili meslek teşekkülünce tespit edilmiş bir tarife varsa hizmet bedeli bu tarifedeki ücretin altına düşürülmemelidir.
• Arsa karşılığı inşaat işinde müteahhidin arsa sahibine bıraktığı konut veya işyeri, VUK m.267/2'nin ikinci sıradaki maliyet bedeli esasına göre tutarlandırılmalıdır.

Emsal bedeli ve emsal ücreti: hangi sonuçları doğurur?

• Bedelsiz veya bedeli bilinmeyen işlemde matrah, işlemin mahiyetine göre emsal bedel veya emsal ücret olur.
• Bedel paradan başka bir değerden oluşuyorsa matrah yine emsal bedel veya emsal ücrettir.
• Bedel açıkça düşük olup mükellef haklı bir sebeple açıklayamazsa matrah emsal bedel veya emsal ücret olur.
• Mükellef düşüklüğü haklı bir sebeple açıklarsa emsal esası uygulanmaz ve beyan edilen bedel esas alınır.
• KDV uygulamasında emsal bedele genel idare giderleri ve genel giderlerden mamule düşen hisse katılır; bu katılım zorunludur.
• Serbest meslek tarifesi varsa hizmet bedeli tarifedeki ücretin altında kalamaz.
• Arsa karşılığı inşaatta müteahhidin arsa sahibine bıraktığı konut veya işyeri, VUK m.267/2 ikinci sıra maliyet bedeli esasıyla tutarlandırılır.

Emsal bedeli ve emsal ücreti: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Madde metninde yer almayan bir oran ya da eşik kullanarak açık düşüklüğü ölçmek; açıklık değerlendirmesi somut olayda yapılmalıdır.
• Birinci ve ikinci fıkra arasındaki farkı gözden kaçırıp, bedelsiz işlemde haklı sebep tartışmasını yapmak.
• Emsal bedel hesabında genel idare giderleri ve genel giderlerden mamule düşen hisseyi dışarıda bırakmak; bu katılım zorunludur.
• Serbest meslek tarifesi varken hizmet bedelini tarifenin altında kalacak biçimde hesaplamak.
• Arsa karşılığı inşaatta bırakılan bağımsız bölümü genel emsal piyasa değeriyle değerlemek; altıncı fıkra VUK m.267/2 maliyet esasını öngörür.
• Maddeyi değişiklik öncesi metne göre yorumlamak; güncel metin altıncı fıkrayı 7104 sayılı Kanun ile eklemiştir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Emsal bedel yöntemi, bedelsiz ya da bedeli bilinmeyen işlemlerde ve bedelin açık biçimde düşük olduğu hâllerde uygulanabilir; bu yöntemin kullanılabilmesi için düşüklüğün mükellefçe haklı bir sebeple açıklanamaması gerekir. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2020/1604 E., 2022/665 K., 08.06.2022; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2020/1605 E., 2022/664 K., 08.06.2022)
• Mükellefin emsal bedele karşı açıkladığı gerekçenin haklı olup olmadığı somut olayda değerlendirilir ve bu değerlendirme idarece yapılır. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2020/1604 E., 2022/665 K., 08.06.2022; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2020/1605 E., 2022/664 K., 08.06.2022)
• Emsal bedel hesabında genel idare giderleri ve genel giderlerden mamule düşen hisse bedele eklenir; bu, KDV uygulamasında zorunludur. (Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2023/884 E., 2025/376 K., 21.05.2025; Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2023/988 E., 2025/375 K., 21.05.2025)
• Vergi incelemesinde mükellefin kayıtlarında ve beyannamelerinde tüm kazancın yansıtılmış olması, emsal esasa dayanılmasını engelleyebilir; bu durumda vergi müfettişinin tespiti belirleyicidir. (3. Daire, 2023/4817 E., 2024/5917 K., 15.11.2024; 3. Daire, 2023/4820 E., 2024/5916 K., 15.11.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Emsal bedel esasıyla tarh yapan idare, bedelin açık biçimde düşük olduğunu ve mükellefin açıklamasının haklı bir sebebe dayanmadığını ispatlamakla yüküm altındadır; ispat yükü idaredir.
• Emsal bedel, Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre tespit edilir; emsal araştırması ve benzer işlemlere ait belgeler bu tespitin dayanağıdır.
• Mükellef, düşük bedelin haklı bir sebebe dayandığını (örneğin işin niteliği, kusur, ilişki) belgeyle ortaya koymakla karşı savunmayı yapar.
• Serbest meslek tarifesi varlığı, ilgili meslek teşekkülünün resmi tarife belgesi ile kanıtlanır.
• Arsa karşılığı inşaatta bağımsız bölümün maliyet bedeli, VUK m.267/2 esasına uygun belgeler ve hesaplarla gösterilir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.267: Maddenin altıncı fıkrası, arsa karşılığı inşaatta müteahhidin arsa sahibine bıraktığı konut ya da işyerinin değerini VUK m.267/2'deki ikinci sıra maliyet bedeline göre belirlemeye atıf yapar.
• 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu: Emsal bedelin tespitinin Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre yapılacağını üçüncü fıkrada bildirir; emsal bedelin usulü bu yoldan belirlenir.