Evlenme başvurusu ve töreni

TMK m.134, evlenme başvurusunun nereye yapılacağını düzenler: birlikte evlenecek erkek ve kadının, içlerinden birinin oturduğu yerdeki evlendirme memurluğuna birlikte başvurması ve evlendirme memurunun kim olduğu (belediye bulunan yerlerde belediye başkanı veya görevlendireceği memur, köylerde muhtar). Madde, evlendirme memurluğunun yetkisini oturma yeri bağlantısına bağlar ve bu yetkiyi sınırlandıran ya da genişleten ayrı bir hüküm içermez. Madde, başvurunun içeriğini, belgelerini ve şeklini düzenlemez (m.135). Başvurunun incelenmesi ve reddi (m.137, m.138), evlenme izni belgesi ve altı aylık süre (m.139, m.140), tören yeri ve tanık şartı (m.141) ile evlenme töreninin yapılış biçimi bu maddede yer almaz. Evlenme ehliyeti ve evlenme engelleri (m.124-133) de düzenlenmez.

Başvuru makamı: hangi kavramlar bilinmeli?

Evlendirme memurluğu

Evlenme başvurusunu alan, evlenme koşullarını inceleyen ve töreni yapan resmi makamdır. Bu madde, hangi evlendirme memurluğuna başvurulacağını oturma yeri esasına göre belirler.

Oturduğu yer

Evleneceklerden birinin fiilen oturduğu yerdir. Madde, nüfus kaydındaki yerleşim yerinden değil, açıkça oturulan yerden söz eder; bu nedenle başvuru için iki nişanlıdan birinin oturduğu yer yeterlidir.

Evlendirme memuru

Belediye bulunan yerlerde belediye başkanı ya da onun görevlendireceği memur, köylerde muhtardır. Madde bu ayrımı kendisi yapar; görevlendirmenin usulü bu maddede düzenlenmez.

Başvuru makamı: hangi şartlar aranır?

• Evlenecek erkek ve kadının birlikte başvurmaları gerekir; tek taraflı başvuru bu madde kapsamında geçerli bir başvuru sayılmaz.
• Başvurunun, evleneceklerden birinin oturduğu yerdeki evlendirme memurluğuna yapılması gerekir.
• Yerde belediye bulunuyorsa başvuru belediye başkanına ya da onun görevlendirdiği memura, bulunmuyorsa muhtara yapılmalıdır.

Başvuru makamı: hangi sonuçları doğurur?

• Başvuru, evleneceklerden birinin oturduğu yerdeki evlendirme memurluğuna birlikte yapıldığında madde koşulu yerine gelmiş olur.
• Başvuru yetkisiz bir makama yapılırsa, madde metni buna ilişkin bir yaptırım ya da geçersizlik hükmü içermez; bu sonuç m.137 ve ilgili düzenlemelerle değerlendirilir.
• Köyde muhtar, belediye bulunan yerde belediye başkanı ya da görevlendirdiği memur evlendirme memuru sıfatını taşır.

Başvuru makamı: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Başvurunun yalnızca erkek ya da yalnızca kadın tarafından yapılabileceğini düşünmek; m.134 birlikte başvuruyu şart koşar.
• Oturma yerini nüfus kaydındaki yerleşim yeri ile karıştırmak; madde 'oturduğu yer' ifadesini kullanır.
• Belediye bulunan bir yerde muhtara başvurmak ya da köyde belediye başkanına başvurmak; madde bu ayrımı açıkça yapar.
• Tatil yerinde evlenme başvurusunun, madde metninde açıkça yer almayan bir yetki ayrımıyla kesin biçimde yasak olduğunu düşünmek.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yüksek mahkeme kararları m.134'ü evlendirme memurluğuna yapılan başvurunun yasal temeli olarak anmakta, bu maddede yer alan başvuru makamı düzenlemesini evlenme işlemlerinin usulüne uygunluğunun ölçütü olarak kullanmaktadır. (Ceza Genel Kurulu, 2016/962 E., 2020/15 K., 21.01.2020; Ceza Genel Kurulu, 2015/585 E., 2019/720 K., 24.12.2019)
• Bir kararda evlenmenin usulüne uygun gerçekleştirildiği, m.134 ve diğer ilgili maddelere göre işlemin yapıldığı değerlendirilmiştir; bu da başvuru makamının usule uygunluk bakımından önemini göstermektedir. (11. Ceza Dairesi, 2011/13837 E., 2013/8151 K., 20.05.2013)

Nasıl ispat edilir?

• Başvurunun birlikte yapıldığını ve yetkili evlendirme memurluğuna yapıldığını, başvuruyu yapan tarafların ya da evlendirme memurluğunun kayıtlarıyla kanıtlanır; başvuru kaydı bu konuda temel belgedir.
• Evleneceklerden birinin oturduğu yerin kanıtı, nüfus kaydı ve ikametgâh belgesiyle ortaya konur; bu konuda ispat yükü başvuruyu yapan tarafa aittir.
• Başvuru makamının yanlış olduğunu ileri süren taraf, bu iddiasını evlendirme memurluğunun kayıtları ve oturma yerine ilişkin belgelerle ispat etmelidir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun m.135: Evlenme başvurusunun yazılı ya da sözlü yapılması ve başvuruya eklenecek belgeler bakımından m.134'ün devamı niteliğindedir.
• 4721 sayılı Kanun m.137: Evlendirme memurunun başvuruyu inceleyeceğini düzenler; m.134'te belirlenen makamın bu incelemeyi yapacağını tamamlar.
• 4721 sayılı Kanun m.141: Evlenme töreninin yapılacağı yeri ve tanık şartını düzenler; başvuru yeri ile tören yeri farklı hükümlerle yönetilir.

Bu madde, evlenme işleminin ilk adımı olan evlenme başvurusunun kimin tarafından ve hangi biçimde yapılabileceğini düzenler. Başvurunun yapılış biçimi (yazılı veya sözlü) ve başvuruda bulunma yetkisi bu maddenin konusudur. Madde, evlenecek kişilerin başvuru sırasında aranacak belgelerini, evlenme engellerinin araştırılmasını, evlenme töreninin usulünü ve evlendirme memurunun yetkisini düzenlemez (bunlar m.132-m.134 ve m.136 ile m.141 vd. hükümlerindedir). Başvuruya ilişkin evlendirme memurunun kararı ile evlenmenin iptali gibi sonraki aşamalar da bu maddenin kapsamı dışındadır (m.143-m.144 ve m.145-m.150).

Şekli: hangi kavramlar bilinmeli?

Evlenme başvurusu

Evlenecek kişilerin evlendirme memuruna evlenme isteğini bildirdikleri ön işlemdir. Madde biçim bakımından serbest bir başvuru öngörür; yazılı ya da sözlü yapılabilir.

Evlenecekler

Evlenmek isteyen kişilerdir ve başvuruyu bizzat yapmakla yükümlüdür. Maddede başkasının temsilen başvurusuna yer verilmemiştir.

Şekli: hangi şartlar aranır?

• Başvurunun evlenecek kişilerin kendileri tarafından yapılması gerekir.
• Başvurunun yazılı veya sözlü olarak yapılması gerekir; başka bir şekil şartı aranmaz.

Şekli: hangi sonuçları doğurur?

• Başvuru yazılı ya da sözlü yapıldığında evlenme işlemine geçilir; biçim seçimi işlemin geçerliliğini etkilemez.
• Başvuru evlenecek kişilerce yapılmadığında bu maddeye göre geçerli bir başvuru bulunmuş olmaz.
• Madde yalnız başvurunun yapılış biçimini düzenlediğinden, başvurunun kabulünden sonra yapılacak engel araştırması ve karar aşaması bu maddenin dışında kalır.

Şekli: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Maddeyi başvuruda yazılı şekil şartı getiriyormuş gibi okumak; madde yazılı veya sözlü başvuruya izin verir.
• Başvuruyu evlenecek kişilerin vekili ya da üçüncü kişi aracılığıyla yapılabileceğini varsaymak; maddede bu konuda açık bir düzenleme yoktur ve başvurunun evlenecekler tarafından yapılması öngörülmüştür.
• Başvuru ile evlenme töreni ya da kayıt işlemini birbirine karıştırmak; başvuru yalnız ilk adımdır ve evlenmenin geçerliliği buna bağlı değildir.
• Başvurudan sonra aranan belgeleri ve bekleme süresini bu maddeden çıkarmaya çalışmak; bu konular başka maddelerde düzenlenmiştir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Uygulamada evlenme işlemleri ile ilgili davalarda isticvap ve evlenme hükümleri birlikte değerlendirilmekte, evlenme işleminin usulüne uygun yapılıp yapılmadığı başvurudan sonraki aşamalar üzerinden incelenmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2006/243 E., 2006/271 K., 03.05.2006; Hukuk Genel Kurulu, 2006/242 E., 2006/270 K., 03.05.2006; 10. Hukuk Dairesi, 2006/7506 E., 2006/9287 K., 20.06.2006; 10. Hukuk Dairesi, 2005/2910 E., 2005/4925 K., 03.05.2005)
• Evlenme işleminin usulüne uygun yürütüldüğü ve muvazaalı evlilik iddiasının tek başına sahtecilik suçu oluşturmayacağı kabul edilmektedir. (11. Ceza Dairesi, 2011/13837 E., 2013/8151 K., 20.05.2013)

Nasıl ispat edilir?

• Evlenecek kişilerin başvuruyu bizzat yaptığını gösteren belge veya beyan, başvuruyu ileri süren tarafça ispatlanır.
• Başvurunun sözlü yapıldığı iddia edilirse, evlendirme memurunun düzenlediği tutanak ya da tanık beyanı ile ispat yapılabilir; bu ispat yükü başvurunun yapıldığını iddia edene aittir.
• Başvurunun evlenecek kişilerce yapılmadığı savunmasını ileri süren taraf, bu hususu kanıtlamakla yükümlüdür.
• Yazılı başvurunun varlığı, dilekçenin aslı ile ispatlanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun m.132: Evlenme başvurusunda aranacak belgeleri ve evlenme engellerinin araştırılmasını düzenler; başvurunun içeriğini tamamlar.
• 4721 sayılı Kanun m.134: Evlenme ehliyetine ilişkin koşulları ve yapılacak incelemeyi düzenler; başvurunun kabulünden sonraki aşamadır.
• 4721 sayılı Kanun m.136: Başvuruyu izleyen ilan ve bekleme süresini düzenler; bu maddenin ardından gelen işlemdir.

Madde, evlenmeye başvuran erkek ve kadının evlendirme memurluğuna hangi belgeleri vermek zorunda olduğunu düzenler. Bu belgeler nüfus cüzdanı ve nüfus kayıt örneği, önceki evliliğin sona erdiğini gösteren belge, küçük veya kısıtlı olanlar için yasal temsilcinin imzasının onaylı yazılı izin belgesi ve evlenmeye engel hastalığın bulunmadığını gösteren sağlık raporudur. Kural evlenecek erkek ve kadının her birine uygulanır. Maddenin düzenlemediği konular: evlenme başvurusunun ve törenin usulü ve evlendirme memurunun yetkisi (m.134 ve m.135 ile birlikte okunan 134-144. maddeler çerçevesinde), evlenmeye engel hâller ve evliliğin iptali (m.128 vd.), belgelerin eksikliğinde işlemin durumu ve ilgili düzenleyici yönetmelik hükümleri.

Belgeler: hangi kavramlar bilinmeli?

Evlendirme memurluğu

Evlenme işlemini yürütmekle görevli resmi makamdır. Belgeler bu makama verilir; evlenme başvurusu bu makam nezdinde yapılır.

Nüfus kayıt örneği

Evlenecek kişinin nüfus kaydını gösteren belgedir. Kimliğin ve medeni durumun belirlenmesinde birlikte sunulan nüfus cüzdanı ile birlikte aranır.

Önceki evliliğin sona ermişliği

Önceki evliliğin ölüm, boşanma veya iptal ile bitmiş olmasıdır. Bu hâlde buna ilişkin belgenin de verilmesi gerekir; belge yalnızca önceki evlilik sona ermişse aranır.

Yasal temsilci izni

Küçük veya kısıtlı olan kişinin evlenmesi için yasal temsilcisinin verdiği yazılı izindir. İznin yasal temsilcinin imzasının onaylı olması şarttır.

Evlenmeye engel hastalık

Evliliğe engel oluşturacak nitelikte görülen hastalıktır. Madde bunun varlığını değil, bulunmadığını gösteren sağlık raporunu aramaktadır.

Belgeler: hangi şartlar aranır?

• Evlenecek erkek ve kadının her birinin nüfus cüzdanı ve nüfus kayıt örneğini evlendirme memurluğuna vermesi gerekir.
• Önceki evliliği sona ermiş olan taraf, bu sona ermeye ilişkin belgeyi de vermek zorundadır.
• Küçük veya kısıtlı olan taraf, yasal temsilcisinin imzası onaylanmış yazılı izin belgesini sunmalıdır.
• Her iki taraf da evlenmeye engel hastalığın bulunmadığını gösteren sağlık raporunu sunmalıdır.
• Belgelerin tamamı evlendirme memurluğuna verilmeden evlenme işleminin tamamlanmasına geçilmemelidir.

Belgeler: hangi sonuçları doğurur?

• Belgeler eksiksiz sunulmadan evlendirme memurluğu evlenme işlemini tamamlamamalıdır.
• Küçük veya kısıtlı tarafın izin belgesi bulunmadan verilen evlenme işlemi, bu eksiklik nedeniyle evliliğin geçerliliği açısından sorun doğurabilir; bu konuda ayrıntı m.129 ve sonrası hükümlerde aranmalıdır.
• Sağlık raporu sunulmazsa evlenmeye engel hastalık bulunup bulunmadığı ortaya konamaz ve işlem bu eksiklikle tamamlanamaz.
• Madde bir yükümlülük koyduğundan, belgelerin sunulması taraflara aittir; evlendirme memurluğu eksik belgeyle işlem yapmamalıdır.
• Önceki evliliği sona ermiş olmayan taraf için önceki evlilik belgesi sunma yükümlülüğü doğmaz.

Belgeler: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Önceki evliliği sona ermemiş bir tarafı, önceki evlilik belgesi istenmeden evlendirmek; bu durumda belge koşulunun atlandığını kabul etmek.
• Yasal temsilci izninin onaylı olması şartını gözden kaçırıp sıradan yazılı izni yeterli saymak.
• Sağlık raporunu yalnızca bir tarafın sunması gerektiğini düşünmek; madde her iki tarafı da kapsar.
• Küçük veya kısıtlı olmayan ergin bir taraf için yasal temsilci izni aramak; izin zorunluluğu yalnızca küçük veya kısıtlı taraf için vardır.
• Belgelerin sunulmamasını sonradan tamamlanabilir bir eksiklik sayıp işlemi kendiliğinden geçerli saymak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Küçük veya kısıtlı tarafın yasal temsilci izninin, evlenme koşulu olarak sayıldığı ve bu izin olmadan evlenmenin hukuka aykırı sayıldığı kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2010/649 E., 2010/683 K., 22.12.2010)
• Evlenmeye ilişkin işlemlerde sahte belge kullanılmasının sahtecilik suçu oluşturabileceği, evlenme işleminin muvazalı yapılmasının ise tek başına bu suçu oluşturmayacağı kabul edilmektedir. (11. Ceza Dairesi, 2011/13837 E., 2013/8151 K., 20.05.2013)
• Evlenme işleminde kullanılan belgelerin evlendirme memurluğu tarafından incelenmesi ve yapılan işlemin tutanağa geçirilmesi uygulamada aranmaktadır. (10. Hukuk Dairesi, 2006/7506 E., 2006/9287 K., 20.06.2006)
• Evlenme sırasında bağlanan hukuki sonuçların belgelerin eksik sunulmasından etkilenmesi, ilgili evlilik hükümlerinin birlikte değerlendirilmesini gerektirmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2006/243 E., 2006/271 K., 03.05.2006)

Nasıl ispat edilir?

• Evlenme için belgelerin tamamının sunulduğunu ispat yükü evlenmek isteyen taraflardadır; belgeler evlendirme memurluğuna sunularak ispat edilir.
• Nüfus cüzdanı ve nüfus kayıt örneği resmi belgedir; kimlik ve medeni durum bu belgelerle kesin biçimde ortaya konur.
• Önceki evliliğin sona erdiği ölüm kaydı, boşanma kararı veya iptal kararı ile ispatlanır; belgeyi sunmayan taraf bu belgeyi başka delille tamamlayamaz.
• Küçük veya kısıtlı tarafın izin belgesi, yasal temsilcinin imzasının onaylı olmasıyla ispatlanır; onaysız izin belgesi bu şartı karşılamaz.
• Sağlık raporunun evlenmeye engel hastalığın bulunmadığını gösterdiği, raporu düzenleyen sağlık kuruluşunun belgesiyle ispatlanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.134: Evlenme başvurusunun yapılış usulünü düzenler; bu maddedeki belgeler başvuruya eklenen belgelerdir.
• 4721 m.135: Evlenme işleminde evlendirme memurluğunun görevini ve işlemin yürütülmesini düzenler; belgeler bu makama verilir.
• 4721 m.128: Evlenmeye engel hâlleri düzenler; sağlık raporu bu engellerin bulunmadığını göstermek için aranır.
• 4721 m.129: Yaş ve izin koşullarını düzenler; küçük veya kısıtlı tarafın izin belgesi bu koşulla bağlantılıdır.

Bu madde, evlenme başvurusunun evlendirme memuru tarafından incelenmesini, başvurudaki noksanlıkların tamamlanmasını ve başvurunun reddedilmesi hâllerini düzenler. Evlenmek isteyenlerin başvurusu bakımından ve evlendirme memuru yönünden uygulanır. Evlenme ehliyetinin koşulları (m.124 ve devamı), evlenme engelleri (m.132 ve devamı) ve evlenme töreninin yapılması ile evlenme kütüğüne tescil (m.143 ve devamı) bu maddede düzenlenmez. Evlenmenin iptali ve butlanı ile evlenme sözleşmesinin hükümsüzlüğü de bu maddenin kapsamı dışındadır.

Başvurunun incelenmesi ve reddi: hangi kavramlar bilinmeli?

Evlendirme memuru

Evlenme başvurusunu alan, inceleyen ve evlenme işlemini yürüten kamu görevlisidir. Başvuruyu inceleme ve reddetme yetkisi bu memura aittir.

Evlenme başvurusu

Evlenmek isteyen kişilerin, gerekli belgelerle birlikte evlendirme memuruna yaptığı talep. Başvurunun usulüne uygun olması, belgelerin tamamlanmasına bağlıdır.

Noksanlık

Başvuruya eklenmesi gereken belgelerin eksik olması ya da başvuru içeriğinde giderilebilir bir eksiklik bulunmasıdır. Noksanlık tamamlanabilir nitelikteyse reddi değil tamamlanmasını gerektirir.

Evlenmeye ehliyet

Evleneceklerin kanunda öngörülen yaş ve ayırt etme gücü gibi koşulları taşımasıdır. Ehliyetin bulunmaması başvurunun reddini doğurur.

Evlenmeye yasal engel

Kanunda evliliğe mani sayılan halin varlığıdır; örneğin önceki evliliğin devam etmesi gibi hâller. Engel bulunup bulunmadığı başvuru aşamasında anlaşılabilen ölçüttür.

Başvurunun incelenmesi ve reddi: hangi şartlar aranır?

• Evlendirme memurunun evlenme başvurusunu ve buna eklenmesi gereken belgeleri incelemesi gerekir.
• Başvuruda bir noksanlık görülmüşse memur bunu kendisi tamamlamalı ya da tamamlattırmalıdır; noksanlık giderilebilir olduğu sürece red yoluna gidilemez.
• Başvurunun usulüne uygun yapılmış olması gerekir; usulüne uygun olmayan başvuru reddedilir.
• Evleneceklerden birinin evlenmeye ehil olmaması reddi gerektirir; ehliyet her iki taraf için ayrı ayrı aranmalıdır.
• Evlenmeye yasal bir engelin bulunmaması gerekir; engel anlaşılırsa başvuru reddolunur.
• Ret hâlinde durumun evleneceklere yazıyla hemen bildirilmesi zorunludur.

Başvurunun incelenmesi ve reddi: hangi sonuçları doğurur?

• Noksanlık tespit edilirse memur bunu tamamlar veya tamamlattırır ve başvuru incelenmeye devam eder.
• Başvurunun usulüne uygun yapılmadığı anlaşılırsa evlenme başvurusu reddolunur.
• Evleneceklerden birinin evlenmeye ehil olmadığı anlaşılırsa başvuru reddolunur.
• Evlenmeye yasal bir engel bulunduğu anlaşılırsa başvuru reddolunur.
• Ret kararı evleneceklere yazıyla hemen bildirilir; sözlü bildirim bu maddenin öngördüğü biçim değildir.
• Red hâli dışında, koşullar tamam ise başvuru evlenme işlemine ilerler; bu maddede bu aşamanın ayrıntısı düzenlenmez.

Başvurunun incelenmesi ve reddi: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Noksanlığı tamamlatmadan doğrudan red kararı vermek; noksanlık giderilebilir olduğunda önce tamamlama yoluna gidilmelidir.
• Usulsüzlük ile noksanlığı birbirine karıştırmak; usulsüz başvuru reddedilirken eksik belge tamamlatılır.
• Ehliyet eksikliğini yalnız bir tarafta arayıp diğer tarafı incelememek; ehliyet her iki evlenecek için ayrı ayrı aranmalıdır.
• Ret kararını sözlü bildirmek ya da bildirimi geciktirmek; bildirim yazılı ve hemen yapılmalıdır.
• Madde metninde yer almayan bir süre ya da tutar aramak; bu maddede süre öngörülmemiştir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yargı kararları, evlendirme memurunun başvuruyu incelerken 4721 sayılı Kanun'un 137. maddesinin yanında Evlendirme Yönetmeliği'nin ilgili maddesine de dayandığını göstermektedir. (Ceza Genel Kurulu, 2016/962 E., 2020/15 K., 21.01.2020)
• Evlenme işlemlerine ilişkin kararlarda, isticvap ve evlenmeye ilişkin hükümlerin 134-144. maddeler çerçevesinde birlikte değerlendirildiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2006/243 E., 2006/271 K., 03.05.2006; 10. Hukuk Dairesi, 2006/7506 E., 2006/9287 K., 20.06.2006)
• Muvazaalı evlilik iddiasının evlenme işlemini sahtecilik suçuna dönüştürmeyeceği yönünde kararlar bulunmaktadır; bu, başvuru incelemesinde resmî belgelerin değerlendirilmesi ile ceza yargılamasının ayrıldığını gösterir. (11. Ceza Dairesi, 2011/13837 E., 2013/8151 K., 20.05.2013)
• Ön inceleme ve evlenme işlemi ile ilgili bazı kararlarda 137. maddenin ilgili hükümleri birlikte uygulanmaktadır. (2. Hukuk Dairesi, 2024/912 E., 2024/6536 K., 26.09.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Başvuruyu inceleyen evlendirme memurunun kendiliğinden yaptığı denetim esastır; belgelerin eksikliği memurun incelemesiyle ortaya çıkar ve tamamlama çağrısı yapılır.
• Noksanlığın giderilmesi için gerekli belgeler evleneceklerce sunulur; bu belgelerin varlığı başvuranın ispat yükü altındadır.
• Evlenmeye ehliyet ve yasal engel yokluğu, nüfus kayıtları ve evleneceklerin sunduğu resmî belgelerle ispatlanır.
• Ret kararına karşı başvuran, eksikliğin giderildiğini ya da engelin bulunmadığını belgelerle ortaya koymak zorundadır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun m.124: Evlenme ehliyetinin koşullarını düzenler; memurun ehliyet eksikliğini değerlendirirken dayandığı ölçüt budur.
• 4721 sayılı Kanun m.132: Evlenme engellerini sayar; yasal engelin varlığı bu maddeye göre red sebebi olur.
• 4721 sayılı Kanun m.143: Evlenme töreni ve kütüğe tescil işlemlerini düzenler; ret kararı verilmeyen başvurular bu aşamaya gelir.

Madde, evlendirme memurunun evlenme için verdiği ret kararına karşı evlenecek kişilerin mahkemeye başvurma hakkını ve bu itirazın hangi usulle inceleneceğini düzenler. Ret sebebinin mutlak butlan sebebi olup olmamasına göre çekişmesiz yargı usulü ile basit yargılama usulü arasında ayrım yapar. Maddenin uygulanması, itirazın yetkili mahkemesi ve itiraz süresi konularını tam olarak çözmez. Madde, evlendirme memurunun ret kararının kendisinin ve evlendirme işleminin usulünü (Evlendirme Yönetmeliği ve Evlendirme Kanunu'nu) düzenlemez. Evlenmenin mutlak butlan sebeplerini (m.145 ve devamı) ve evlenmenin iptalini (m.143 ve devamı) düzenlemez. Ret kararından sonra açılacak evlenme davalarının esasını ve yargılama giderlerini de düzenlemez. Evlenmeye engel halleri ayrıca düzenlenen m.132 ve m.133 kapsamındadır.

Redde itiraz ve yargılama usulü: hangi kavramlar bilinmeli?

Ret kararı

Evlendirme memurunun, evlenme başvurusunu evlenme engeli veya eksik şart nedeniyle kabul etmemesi işlemidir. Maddenin koruması yalnızca bu kararın bulunduğu hallerle sınırlıdır.

Mutlak butlan sebebi

Evlenmenin hükümsüzlüğüne yol açan ve kamu düzenini ilgilendiren, en ağır evlilik engelleridir. Bu sebeplere dayanan ret kararına karşı itiraz basit yargılama usulünde incelenir.

Evrak üzerinde inceleme

Mahkemenin tarafları dinlemeden ve duruşma yapmadan, dosya içeriğine göre karar verdiği çekişmesiz yargı yöntemidir. Mutlak butlan dışı ret sebeplerinde uygulanır.

Basit yargılama usulü

Dava açılarak görülen, HMK'daki basit yargılama usulüne tabi yargılamadır. Mutlak butlan sebebine dayanan ret kararlarında uygulanır.

Kesin karar

Mahkemenin itiraz üzerine verdiği ve olağan kanun yollarına başvurulmasına izin verilmeyen karardır. Evrak üzerinde incelemede verilen karar bu niteliktedir.

Redde itiraz ve yargılama usulü: hangi şartlar aranır?

• Evlenecek kişilerden birinin, evlendirme memurunun ret kararına karşı mahkemeye başvurmuş olması gerekir.
• Başvurunun, ret kararını veren evlendirme memurunun bağlı olduğu yer asliye hukuk mahkemesine yapılması gerekir.
• Ret sebebinin mutlak butlan sebebi olmaması hâlinde, mahkeme incelemeyi evrak üzerinde yapar ve kesin karar verir.
• Ret sebebinin mutlak butlan sebeplerinden biri olması hâlinde, itiraz dava açılarak basit yargılama usulüne göre görülür.
• Başvuruyu yapanın, ret sebebinin ortadan kalktığını veya mutlak butlan sebebi bulunmadığını gösterecek bilgi ve belgeleri sunması gerekir.

Redde itiraz ve yargılama usulü: hangi sonuçları doğurur?

• Mutlak butlan dışı bir sebeple verilen ret kararına karşı yapılan itiraz, evrak üzerinde incelenip kesin karara bağlanır.
• Mutlak butlan sebebine dayanan ret kararına karşı açılan dava, basit yargılama usulünde görülür.
• Mahkeme itirazı kabul ederse evlenmeye engel bulunmadığı anlaşılmış olur ve evlenme yapılabilir.
• Mahkeme itirazı reddederse ret kararı kesinleşir ve evlenme yapılamaz.
• Madde itiraz süresi öngörmediğinden, itirazın hangi süre içinde yapılacağı kanunun bu maddesinden çıkarılamaz.

Redde itiraz ve yargılama usulü: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Mutlak butlan dışı bir ret kararına karşı dava açmak; bu hâlde dava açılmasına gerek yoktur, itiraz evrak üzerinde incelenir.
• Mutlak butlan sebebine dayanan ret kararına karşı evrak üzerinde inceleme yapılacağını sanmak; bu hâlde basit yargılama usulü uygulanır.
• Madde süre öngörmüyormuş gibi itiraz süresini belirsiz bırakmak; itirazın yapılacağı süre bu maddeden değil, evlendirme mevzuatından çıkarılmalıdır.
• Kesin karar niteliğini evlendirme memurunun ret kararına da vermek; kesinlik mahkemenin itiraz üzerine verdiği karara aittir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Evlendirme memurunun ret kararına karşı itirazın, mutlak butlan sebebi bulunmadığı hâllerde evrak üzerinde incelenip kesin karara bağlandığı kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2011/471 E., 2011/561 K., 28.09.2011)
• Mutlak butlan sebebine dayanan ret kararına karşı açılan davanın basit yargılama usulünde görüldüğü kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2014/683 E., 2014/616 K., 07.05.2014)
• Maddede yer alan "ve Cumhuriyet savcısının hazır bulunmasıyla" ibaresinin Anayasa Mahkemesince iptal edildiği görülmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2014/683 E., 2014/616 K., 07.05.2014)
• Evlenme engellerine ilişkin davalarda Cumhuriyet savcısının katılımının, madde uyarınca görülen yargılamalarda değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2011/471 E., 2011/561 K., 28.09.2011)

Nasıl ispat edilir?

• Ret kararına karşı itirazı yapan evlenecek kişi, itirazın dayanağını ve ret sebebinin mutlak butlan sebebi olmadığını ispatlamakla yükümlüdür.
• Ret sebebine ilişkin belge veya inandırıcı kanıt itiraza eklenmelidir; belge yoksa yetkili mahkeme inceleme sonucunu dosya içeriğinden çıkarır.
• Evlendirme memuru, itiraz sebebinin aksini gösteren bir belgeyi dosyada bulursa itirazı reddeder; bu hâlde karşı taraf aksi yöndeki belgeyi ileri sürerek savunmasını ispatlar.
• Mutlak butlan sebebinin varlığı, dava yoluyla açılan basit yargılamada tarafların sunacağı belgelerle ispatlanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.132: Evlenmeye engel hallerinden bazılarını düzenler; ret kararının dayanağı bu hükümlerde aranır.
• 4721 m.145: Mutlak butlan sebeplerini düzenler; maddenin basit yargılama usulüne bağladığı ret sebepleri bu hükümde belirlenir.
• 4721 m.143: Evlenmenin iptalini düzenler; evlenmenin yapılmasından sonra evlenmenin geçerliliği tartışıldığında bu hükümde bakılır.

TMK m.139, evlendirme memurunun evlenme koşullarının varlığını tespit ettiğinde veya mahkemece ret kararı kaldırıldığında evleneceklere evlenme gün ve saatini bildirmesini ya da evlenme izni belgesi vermesini düzenler ve bu belgenin sağladığı altı aylık evlenme hakkını kurar. Hüküm, evlenme başvurusunda bulunan ve evlenme koşullarının sağlandığı kabul edilen evleneceklere uygulanır. Başvurunun reddi ve ret kararına karşı mahkemeye itiraz (m.137 ve m.138 kapsamı) ile evlenme töreninin yapılış yeri ve şekli (m.141 ve sonrası), evlenmenin tescili ve aile cüzdanı düzenlenmesi (m.142-143 kapsamı) bu maddede düzenlenmez. Evlenme engelleri ve ehliyet koşulları (m.124-133) ile belge süresinin geçmesinin sonuçları (m.140) da bu maddenin konusu değildir.

Evlenme izni: hangi kavramlar bilinmeli?

Evlenme izni belgesi

Evlendirme memurunun, evlenme koşullarının varlığını tespit ettiğinde veya ret kararı mahkemece kaldırıldığında evleneceklere isterlerse verdiği belgedir. Belgenin verilmesi, evleneceklerin tören için bağlı olduğu tek bir memura bağlı kalmasını ortadan kaldırır.

Evlenme gün ve saatinin bildirilmesi

Koşulların varlığının tespitinden sonra evlendirme memurunun evleneceklere evlenme için gün ve saati yazılı olarak bildirmesi işlemidir. Evleneceklerin isteğine bağlı olarak izin belgesi yerine tercih edilebilir.

Evlenme hakkı

İzin belgesinin verildiği tarihten başlayarak altı ay içinde, herhangi bir evlendirme memurunun önünde evlenmeyi sağlayan haktır. Belgeyi veren memurla sınırlı değildir.

Ret kararı

Evlendirme memurunun, başvurunun usulüne uygun yapılmaması, ehliyet eksikliği veya yasal engel nedeniyle başvuruyu reddetmesi işlemidir. Mahkemece kaldırılması hâlinde bu madde devreye girer.

Evlenme izni: hangi şartlar aranır?

• Evlendirme memurunun evlenme koşullarının varlığını tespit etmiş olması gerekir ya da ret kararı mahkemece kaldırılmış bulunmalıdır.
• Evleneceklerin evlenme gün ve saatinin bildirilmesi veya isteklerinin bulunması hâlinde evlenme izni belgesinin verilmesi gerekir.
• Evlenme izni belgesi, verildiği tarihten başlayarak altı ay içinde kullanılmalıdır.
• Koşulların varlığının tespit edilmediği veya ret kararının kaldırılmadığı hâllerde bu hükme dayanılarak evlenme hakkı doğmaz.

Evlenme izni: hangi sonuçları doğurur?

• Koşulların varlığı tespit edildiğinde evlendirme memuru evleneceklere evlenme gün ve saatini bildirir.
• Evleneceklerin isteği hâlinde memur evlenme izni belgesini verir.
• İzin belgesi, verildiği tarihten başlayarak altı ay içinde herhangi bir evlendirme memuru önünde evlenme hakkı sağlar.
• Ret kararı mahkemece kaldırılırsa, koşulların yeniden incelenmesine gerek kalmadan gün ve saat bildirimi ya da izin belgesi verilir.
• Koşullar tespit edilmez ve ret kararı kaldırılmazsa bu maddeye dayanarak evlenme gün ve saati bildirilemez ya da belge verilemez.

Evlenme izni: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Evlenme izni belgesinin yalnızca belgeyi veren memur önünde kullanılabileceğini sanmak; madde herhangi bir evlendirme memuru önünde evlenme hakkı tanır.
• Altı aylık süreyi evlenme başvurusunun yapıldığı tarihten saymak; süre belgenin verildiği tarihten başlar.
• Ret kararının kaldırılmasının ardından evlenme koşullarının yeniden tam olarak incelenmesi gerektiğini düşünmek; madde gün ve saat bildirimi veya belge için yeterli bir sonuç doğurur.
• Gün ve saat bildirimini, izin belgesi ile aynı hakkı doğuran işlem saymak; belge verilmesi ayrı bir altı aylık hak yaratır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Evlendirme memurunun ret kararına karşı başvurulan mahkemenin, mutlak butlan sebebi bulunan ret kararlarında basit yargılama usulüyle inceleme yapması kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/4093 E., 2024/982 K., 20.02.2024)
• Evlenme ile ilgili işlemlerin 4721 sayılı Kanun'un 134-144. maddeleri kapsamında değerlendirilmesi ve evlendirme işleminin bu çerçevede usulüne uygun yapılması gerektiği kabul edilmektedir. (11. Ceza Dairesi, 2011/13837 E., 2013/8151 K., 20.05.2013)

Nasıl ispat edilir?

• Evlenme izni belgesinin verildiğini ve tarihini kanıtlamak, belgenin kendisi ile ispatlanır; belge tarihi süre hesabının başlangıcını belirler.
• Evlenme koşullarının varlığının tespit edildiğini ileri süren taraf, bunu evlendirme memurunun bildirimi veya belge ile ispatlar.
• Ret kararının mahkemece kaldırıldığını ileri süren taraf, mahkeme kararı ile ispatlar.
• Altı aylık sürenin geçtiği savunması karşı tarafça ileri sürülürse, belge tarihi ile evlenme tarihi arasındaki süre belgelerle karşılaştırılarak ispatlanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.134: Evlenme başvurusunun yapılması ve evlendirme memurunun yetkisini düzenler; bu madde evlenme başvurusunun sonunda uygulanacak işlemi gösterir.
• 4721 m.137: Evlendirme memurunun başvuruyu inceleme ve reddetme yetkisini düzenler; ret kararının kaldırılması bu maddeye bağlıdır.
• 4721 m.138: Ret kararına karşı mahkemeye başvuruyu düzenler; mahkemenin ret kararını kaldırması bu maddenin uygulanmasını doğurur.
• 4721 m.140: Evlenme izni belgesinin süresinin geçmesi hâlinde belgenin hükümsüz hâle gelmesini düzenler.

Bu madde, evlenme törenine ilişkin bir zaman sınırını düzenler: evlenme koşullarının bulunmadığının anlaşılması ya da evlenme belgelerinin verilmesinden itibaren altı ay geçtiğinde evlendirme memurunun törenı yapmasının yasaklanmasını kapsar. Uygulayıcısı evlendirme memurudur. Maddenin konusu evlenme engelleri ve evlenme ehliyeti değildir; bu konular 124 ila 133. maddelerde düzenlenmiştir. Madde evlenmenin butlanını, iptalini veya evlenme ehliyetinin koşullarını düzenlemez (m.145–151). Evlenme belgelerinin hangi makamlarca ve hangi usulle düzenleneceği, Evlendirme Yönetmeliği'ne ilişkin usul kuralları da bu maddenin kapsamına girmez. Evlenme iradesinin açıklanması ve evlendirme memurunun beyanı, 142. maddede düzenlenmiştir.

Evlenmenin yapılamaması: hangi kavramlar bilinmeli?

Evlendirme memuru

Evlenme törenini yapmaya yetkili resmi makamdır. Belediye başkanı, onun yetkilendirdiği memur, müftü, köy muhtarı veya yurt dışında Türk konsoloslukları bu görevi üstlenir. Memurun görevi evlenmeyi kurmak değil, tarafların iradelerinin açıklandığını beyan etmektir.

Evlenme koşullarının bulunmadığının anlaşılması

Evlendirme memurunun, evlenmeye engel bir durumun varlığını öğrendiği veya evlenme şartlarının eksik olduğunu tespit ettiği andır. Bu tespitin hangi aşamada yapıldığı, altı aylık süreyi başlatan olayı belirler.

Evlenme belgeleri

Evlenmeye engel bulunmadığını gösteren ve evlenme başvurusu sırasında ibraz edilen belgelerdir. Belgelerin verilmesi, altı aylık süreyi başlatan ikinci olaydır.

Evlenmenin yapılamaması: hangi şartlar aranır?

• Evlenme koşullarının bulunmadığının anlaşılması veya evlenme belgelerinin verilmesi olaylarından birinin gerçekleşmiş olması gerekir.
• Bu olaylardan itibaren altı ayın geçmiş olması gerekir.
• Altı ayın dolmasından sonra evlendirme memurunun evlenme törenini yapmaması gerekir; süre dolmadan tören yapılabilir.

Evlenmenin yapılamaması: hangi sonuçları doğurur?

• Altı ay geçmeden evlenme koşullarının eksikliği giderilirse ve tören yapılırsa, süre dolmamış olduğundan tören geçerli biçimde yapılabilir.
• Altı ay dolduktan sonra evlendirme memuru evlenme törenini yapamaz.
• Süre dolduktan sonra yeni bir evlenme başvurusu ve belge işlemi gerekir; eski belgeler kendiliğinden geçerliliğini korumaz.
• Maddenin uygulanması evlenme iradesini ortadan kaldırmaz; taraflar yeniden başvurarak evlenme sürecini başlatabilir.

Evlenmenin yapılamaması: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Altı ayı evlenme iradesinin açıklanmasından değil, belgelerin verilmesi ya da koşulların anlaşılmasından saymak; başlangıç olayını yanlış belirlemek.
• Süreyi, memurun törenden önce yapacağı ön incelemeyle karıştırmak; süre ancak yukarıdaki iki olaydan birinden işlemeye başlar.
• Süre dolduktan sonra yapılan törenin evlenmeyi hükümsüz kılacağını düşünmek; madde yalnızca memurun tören yapmasını yasaklar, evlenmenin geçerliliğine ilişkin bir hüküm kurmaz.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Kaynaklarda bu maddeye dayanan bir karar bulunmamaktadır; uygulama eğilimi bu malzemeden çıkarılamaz.

Nasıl ispat edilir?

• Altı aylık sürenin başlangıcını gösteren olay, yani koşulların bulunmadığının anlaşılma tarihi veya belgelerin verilme tarihi, evlendirme memurunun düzenlediği kayıt ve belgelerle ispatlanır.
• Süre dolmuş olduğunu ileri süren taraf, bu olayın tarihini belgeyle ortaya koymalıdır.
• Tören yapılmış ve süre dolmamış savunmasını yapan taraf, süreyi işleten olayın daha sonra gerçekleştiğini gösteren belgeyi sunmalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun m.142: Evlenmenin tarafların olumlu sözlü cevaplarıyla oluştuğunu ve memurun beyanının açıklayıcı olduğunu düzenler; tören yasağı bu törenin yapılmasını engeller.
• 4721 sayılı Kanun m.124: Evlenme ehliyetinin yaş koşulunu düzenler; evlenme koşullarının bulunmadığının anlaşılması çoğunlukla bu tür engellerden doğar.
• 4721 sayılı Kanun m.133: Akıl hastalarının evlenmesinde resmi sağlık kurulu raporu aranmasını düzenler; belgelerin eksikliği bu alanda süreyi başlatabilir.

TMK m.141, evlenme töreninin yapılış yerini ve töreninin açıklık ilkesine uygun biçimde, evlendirme memuru ve ayırt etme gücüne sahip ergin iki tanık huzurunda gerçekleştirilmesi koşulunu düzenler. Hüküm, Türkiye'de yapılan ve yabancılık unsuru taşıyan tüm evlenmelerde, tören yapılacak yer bakımından uygulanır. Maddede süre, tutar veya dinî töreni düzenleyen bir kural yoktur. Başvuru ve ret usulü (m.134-140), evlenme izni belgesinin süresi ve tescil (m.142 ve sonrası), dinî nikâhın aile cüzdanına bağlanması ve evlenme engelleri ayrı maddelerde düzenlenmiştir. Evlenmenin yokluk ve butlan sonuçları ile evlilik sonrası genel hükümler de m.141 kapsamı dışındadır (m.143-150 ve m.185-201).

Tören yeri: hangi kavramlar bilinmeli?

Evlendirme memuru

Evlenme başvurusunu alan, evlenme koşullarını denetleyen ve töreni yöneten kamu görevlisidir. Belediyelerde belediye başkanı veya görevlendireceği memur, köylerde muhtar bu sıfatı taşır. Yetkisi olmayan kişinin yaptığı tören bu sıfatı taşımaz.

Ayırt etme gücüne sahip ergin tanık

Törende bulunması zorunlu olan, reşit ve ayırt etme gücüne sahip iki kişidir. Tanığın görevi, irade açıklamalarının serbestçe yapıldığını ve evlenecek kişilerin kimliğinin doğruluğunu onaylamaktan ibarettir.

Açık tören

Törenin herkesin girebileceği biçimde, gizli olmadan yapılmasıdır. Aleniyet sağlandığı sürece kimsenin katılmamış olması evlenmeyi engellemez.

Evlendirme dairesi

Törenin yapılması için esas olan yerdir. Tarafların istemi üzerine evlendirme memurunun uygun göreceği başka bir yerde tören yapılabilir.

Tören yeri: hangi şartlar aranır?

• Törenin evlendirme dairesinde yapılması gerekir; bu yer esas yerdir.
• Tören evlendirme memurunun huzurunda gerçekleşmelidir.
• Törende ayırt etme gücüne sahip ergin iki tanık hazır bulunmalıdır.
• Tören açık olarak, yani aleni biçimde yapılmalıdır.
• Dairenin dışında yapılacaksa evleneceklerin istemi bulunmalı ve evlendirme memuru bu yeri uygun bulmalıdır.

Tören yeri: hangi sonuçları doğurur?

• Tören m.141'deki şekil koşullarına uygun yapılırsa evlenme, tarafların olumlu sözlü cevapları ile kurulur.
• Tören evlendirme dairesi dışında yapılırsa, istem ve memur onayı bulunmadıkça şekle aykırılık doğar.
• Tanık bulunmadan veya ayırt etme gücüne sahip olmayan kişilerle yapılan tören şekil kuralına aykırıdır.
• Kapalı kapılar ardında veya gizli yapılan tören aleniyet koşulunu karşılamaz.
• Şekle aykırı törenin hukuki sonucu, evlilik doğurup doğurmayacağı yönünden uygulamada ayrı değerlendirmeye tabidir; yokluk veya butlan sonuçları ayrıca tartışılır.
• Türkiye'de yabancılar arasında yapılan dinî tören, medeni şekle uyulmadığı sürece Türk hukukunda geçerli evlilik doğurmaz.

Tören yeri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Dinî törenin tek başına evlilik doğurduğunu saymak; medeni tören yapılmadan dinî nikâhın geçerli olduğunu varsaymak.
• Dairenin dışındaki töreni istem ve memur onayı aranmadan geçerli saymak.
• Tanık koşulunu gözden kaçırmak; ayırt etme gücü bulunmayan ya da tanık olmayan kişilerle yapılan töreni şekle uygun saymak.
• Aleniyet koşulunu, hiç kimsenin katılmamış olmasıyla karıştırmak; aleniyet sağlandığı sürece katılım olmaması şekil eksikliği değildir.
• Madde metninde süre bulunmadığı halde evlenme izni belgesinin altı aylık süresini m.141'e bağlamak; bu süre m.139 ile ilgilidir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Dinî törenle yapılan ve medeni nikâh yapılmamış birlikteliklerin evlilik sayılmayacağı, dinî törenin tek başına yeterli olmadığı kabul edilmektedir. (Ceza Genel Kurulu, 2011/25 E., 2011/91 K., 10.05.2011; Ceza Genel Kurulu, 2009/169 E., 2009/223 K., 06.10.2009)
• Medeni şekle uyulmadan dinî törenle evlenmenin Türk Ceza Kanunu'nda suç oluşturduğu, bu suçun unsurlarının m.141'deki yönteme aykırılıkla belirlendiği kabul edilmektedir. (Ceza Genel Kurulu, 2011/25 E., 2011/91 K., 10.05.2011; Ceza Genel Kurulu, 2009/169 E., 2009/223 K., 06.10.2009)
• Sahte nikâh akdinde tarafın bizzat iradesinin bulunmadığı ve törenin m.141 ile m.142 kurallarına uymadığı hallerde evliliğin yok hükmünde sayıldığı kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/5085 E., 2023/6284 K., 19.12.2023)
• Evlenmenin tarafların bizzat ve evlendirme memuru önünde bulunmasını gerektirdiği, temsilci veya haberci aracılığıyla gerçekleştirilemeyeceği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2006/243 E., 2006/271 K., 03.05.2006; Hukuk Genel Kurulu, 2006/242 E., 2006/270 K., 03.05.2006)
• Yabancılar arasında Türkiye'de yapılan dinî evliliklerin Türk hukuku bakımından geçersiz sayıldığı yönünde görüş hâkimdir.

Nasıl ispat edilir?

• Evliliğin m.141 şekline uygun yapıldığını iddia eden taraf, tören tutanağını, evlenme kütüğünü ve evlendirme memurunun düzenlediği belgeyi ibraz ederek ispat yükü altındadır.
• Tanıkların ayırt etme gücüne sahip ergin kişiler olduğu ve törende hazır bulunduğu, evlenme kütüğündeki imzalar ve tanık bilgileri ile ispatlanır.
• Törenin dairesi dışında yapıldığını ileri süren taraf, yerin istem ve memur onayı dışında belirlendiğini kanıtlamakla yükümlüdür.
• Dinî törenin medeni nikâh yerine geçtiğini savunan taraf, medeni şekle uyulduğunu belgeyle göstermek zorundadır; aile cüzdanı bu konuda temel belgedir.
• Tarafların bizzat hazır bulunmadığı iddiasında, karşı taraf yazılı kayıt ve kimlik belgeleriyle durumu ortaya koyabilir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.134: Evlenmenin erkek ve kadın arasında olması koşulunu koyar; tören bu koşulun gerçekleştiği bir evlenmenin şekli olduğu için dayanak niteliğindedir.
• 4721 m.142: Evlendirme memurunun tarafların irade açıklamalarını sorup tanıklara onaylatmasını ve evlenmenin kurulmuş olduğunu açıklamasını düzenler; m.141 töreninin içeriğini tamamlar.
• 4721 m.139: Evlenme izni belgesini ve altı aylık süreyi düzenler; belgenin verildiği evlendirme memurunun önünde tören yapılması zorunlu değildir.
• 4721 m.140: Belgenin süresi dolarsa veya eksiklik görülürse törenin yapılmayacağını düzenler; m.141 kapsamındaki tören bu koşullara bağlıdır.
• 4721 m.143: Evlenmenin yokluğu ve butlanını düzenler; m.141 şekline uyulmayan törenin hukuki sonucu bu maddeyle belirlenir.
• 4721 m.147: Evlenme töreninin şekli ve resmî nikâh ilişkisine yapılan atıf bağlamında m.141 ile birlikte değerlendirilir.
• 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.13: Evlenmenin şeklinin evlenme yeri hukukuna tabi olduğunu düzenler; yabancılık unsuru taşıyan törenin şekli bakımından m.141 ile birlikte uygulanır.

Madde, evlenmenin oluşum anını ve evlendirme memurunun tören sırasındaki sorusu ile beyanını düzenler. Evlenmenin tarafların olumlu sözlü cevabı ile kurulduğunu ve memurun beyanının bu kuruluşu açıklayıcı nitelikte olduğunu belirtir. Kime uygulandığı bakımından evlenecek erkek ve kadın ile evlendirme memurunu kapsar. Evlenme başvurusu, belge incelemesi ve reddi (m.134-140), evlenme izin belgesinin geçerlilik süresi (m.139), tören yeri ve tanık şartları (m.141), aile cüzdanı ve dini törenin sırası ile evlenme engelleri ve mutlak butlan sebepleri (m.130-132 ve m.143-144) bu maddede düzenlenmez.

Törenin şekli: hangi kavramlar bilinmeli?

Evlendirme memuru

Evlenme törenini yöneten ve evlenmenin kuruluşunu tespit eden kamu görevlisidir. Belediyelerde belediye başkanı veya görevlendirdiği memur, köylerde muhtar olarak belirlenir. Memurun görevi evlenmeyi kurmak değil, tarafların iradesini sorup açıklamaktır.

Olumlu sözlü cevap

Tarafların birbiriyle evlenmek isteyip istemediği sorusuna verdikleri, evlenme iradesini açıkça ortaya koyan cevaptır. Kelime seçimi zorunlu değildir; evet veya kabul ediyorum gibi açık bir ifade yeterlidir.

Evlenmenin kurucu anı

Evlenmenin hukuken oluştuğu andır ve madde bu anı tarafların olumlu sözlü cevaplarını verdikleri an olarak belirler. Bu andan sonra memurun beyanı evlenmeyi kurmaz.

Açıklayıcı beyan

Memurun evlenmenin kanuna uygun ve tarafların rızasıyla yapıldığını bildiren sözüdür. Bu beyan evlenmenin oluşması için değil, oluşmuş evlenmenin tespiti ve duyurulması için yapılır.

Törenin şekli: hangi şartlar aranır?

• Evlenecek erkek ve kadının evlendirme memuru önünde bizzat bulunmaları gerekir.
• Memurun her iki tarafa ayrı ayrı birbiriyle evlenmek isteyip istemediklerini sorması gerekir.
• Tarafların her ikisinin de olumlu sözlü cevap vermesi gerekir; bu cevap evlenme iradesini açıkça göstermelidir.
• Evlenmenin kanuna uygun ve tarafların rızasıyla yapıldığının memurca açıklanması gerekir; bu açıklama evlenmenin kuruluşu için şart değildir.
• Tören sırasında evlenme ancak taraflar cevap verdiği anda kurulur; cevapların tamamlanması ve memurun beyanı ile tören tamamlanır.

Törenin şekli: hangi sonuçları doğurur?

• Tarafların olumlu sözlü cevapları verdikleri anda evlenme kurulur.
• Memurun açıklaması evlenmenin kuruluşu için şart değildir; memur beyanını yapmadan evlenme kurulmuş olur.
• Tarafların cevapları verilmemişse veya evlenme iradesi açıkça ortaya konmamışsa evlenme kurulmaz.
• Evlenmenin kurulması için kamu erkinin ayrıca bir karara ihtiyacı yoktur; ret kararı ve izin belgesi gibi işlemler kuruluştan önce gerçekleşmiş olmalıdır.
• Taraflardan birinin rızası bulunmadığı veya evlenmeye yasal engel bulunduğu halde kurulan evlenme, bu maddenin sağladığı kurulma anı ile değil, ilgili butlan veya yokluk hükümleri ile değerlendirilir.

Törenin şekli: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Memurun açıklamasını evlenmenin kurucu unsuru saymak; oysa madde kuruluşu tarafların cevaplarına bağlar.
• Tarafların cevaplarını tören sonunda yazılı kayda bağlı saymak ve kütüğe yazılmadığı için evlenmenin kurulmadığını düşünmek.
• Kelime seçimini zorunlu saymak; açık bir evlenme iradesi içeren her ifade yeterlidir.
• Sağır veya dilsiz tarafın işaretle cevap verebileceğini gözden kaçırmak.
• Memurun beyanındaki kusuru, cevapların eksik olduğu sonucuna bağlamak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Evlenmenin hukuken yokluk mu, butlan mı olduğu tartışmalarında, tarafların olumlu cevapları verilmişse evlenmenin kurulduğu ve yokluk değil butlan konusu olduğu yaklaşımı benimsenmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/5085 E., 2023/6284 K., 19.12.2023)
• Evlenmenin yokluğu iddiasında, tarafların birinin cevap vermediği veya cevabın alınmadığı hallerde yokluk sonucu ileri sürülmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/5085 E., 2023/6284 K., 19.12.2023)
• Sahte nikâh iddialarında, hastanede serumda yatan bir kişinin tören sırasında iradesinin bulunup bulunmadığı ayrıca incelenmiştir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/5085 E., 2023/6284 K., 19.12.2023)
• Evlenmenin kurulması için memurun açıklamasının yapılmış olması aranmamaktadır; tören sırasında taraf cevaplarının bulunması yeterli kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2024/2507 E., 2024/2493 K., 16.04.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Evlenmenin kurulduğunu iddia eden taraf, tarafların olumlu sözlü cevapları verdiğini ispatlamalıdır; bunun için evlenme kütüğü, tören belgesi ve tanık beyanları kullanılabilir.
• Evlenmenin yokluğunu veya tarafın iradesinin bulunmadığını ileri süren taraf, cevabın verilmediğini veya iradenin bulunmadığını ispatlamalıdır.
• Evlenme kütüğündeki imza ve tarih-saat kayıtları, tanık beyanlarıyla birlikte değerlendirilerek cevapların verilip verilmediği tespit edilir.
• Sağır veya dilsiz tarafın işaret veya yazılı beyanı, bu beyanın iradeyi açık gösterdiğinin ispatıyla birlikte değerlendirilir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.141: Evlenme töreninin yeri, tanıkların bulunması ve evlenmenin açık yapılması şartlarını düzenler; bu madde ile birlikte tören şeklini tamamlar.
• 4721 m.139: Evlenme izin belgesini ve belgenin altı ay içinde kullanılma zorunluluğunu düzenler; memurun cevapları alacağı töreni bu belgeye bağlar.
• 4721 m.140: Belgenin süresinin dolması hâlinde hükümsüz olacağını ve işlemlerin yeniden başlayacağını düzenler.
• 4721 m.143: Evlenmenin kurulmuş olmasına rağmen geçersizlik sebeplerini düzenler; bu madde ile kurulma anının değerlendirilmesinde tamamlayıcıdır.
• 4721 m.144: Mutlak butlan sebeplerini düzenler; evlenmenin kurulmuş olmasına rağmen hükümsüz sayılacağı halleri belirler.

TMK m.143, evlenme töreninden hemen sonra evlendirme memurunun eşlere aile cüzdanı vermesini, aile cüzdanı gösterilmeden evlenmenin dinî töreninin yapılamayacağını ve evlenmenin geçerliliğinin dinî törene bağlı olmadığını düzenler. Düzenleme, medeni evlenme işlemini yapan evlendirme memuru ile evlenen erkek ve kadın bakımından uygulanır. Maddede evlenme başvurusu, evlenme izninin verilmesi, törenin yeri ve tescil işlemleri yer almaz; bunlar m.134-142 ile m.144 hükümlerinde düzenlenmiştir. Evlenmenin hükümsüzlük sebepleri ile evlenmenin yokluğu ve butlanı da bu maddenin konusu değildir (m.145-155). Nüfus kütüğüne bildirim ve tescil işlemleri ise Nüfus Hizmetleri Kanunu'nda düzenlenmiştir.

Aile cüzdanı ve dinî tören: hangi kavramlar bilinmeli?

Aile cüzdanı

Evlendirme memurunun evlenme töreni biter bitmez eşlere verdiği, evlenmenin yapıldığını gösteren belgedir. Evlenmenin geçerlik şartı değildir; yalnızca evlenmenin yapıldığına ilişkin belge niteliğindedir.

Dinî tören

Medeni evlenmeden bağımsız olarak, dinî kurallara göre yapılan nikâh törenidir. Maddeye göre dinî törenin yapılabilmesi için aile cüzdanının gösterilmesi gerekir.

Evlendirme memuru

Evlenme törenini yapmaya yetkili kamu görevlisidir. Belediyelerde belediye başkanı veya görevlendirdiği memur, köylerde muhtar bu görevi yürütür.

Aile cüzdanı ve dinî tören: hangi şartlar aranır?

• Evlenme töreninin evlendirme memuru önünde yapılmış olması gerekir; aile cüzdanı, ancak bu törenin bitmesinin hemen ardından verilir.
• Dinî törenin yapılabilmesi için eşlerin aile cüzdanını göstermesi gerekir; aile cüzdanı gösterilmeden yapılan dinî tören, bu maddenin koruduğu şarta aykırıdır.
• Medeni evlenmenin geçerli olması için dinî törenin yapılmış olması gerekmez; evlenmenin geçerliliği yalnızca evlendirme memuru önündeki medeni tören ile ortaya çıkar.

Aile cüzdanı ve dinî tören: hangi sonuçları doğurur?

• Evlenme töreni biter bitmez evlendirme memuru eşlere aile cüzdanı vermek zorundadır.
• Aile cüzdanı gösterilmeden evlenmenin dinî töreni yapılamaz.
• Evlenmenin geçerliliği dinî törenin yapılmasına bağlı değildir; dinî tören yapılmasa da medeni evlenme geçerli olur.
• Dinî tören yapılmış, ancak medeni evlenme gerçekleşmemişse evlenme yokluk ile sakattır; bu durum m.143'ün kapsamında değildir.

Aile cüzdanı ve dinî tören: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Aile cüzdanının verilmemesini evlenmenin geçersizliği sebebi saymak; oysa bu eksiklik evlenmenin geçerliliğini etkilemez.
• Dinî törenin yapılmasını medeni evlenmenin geçerlilik şartı olarak değerlendirmek; madde bu bağlantıyı açıkça reddeder.
• Aile cüzdanını evlenmenin kanıtı olarak değil, geçerlik şartı olarak yorumlamak; cüzdan yalnızca evlenmenin yapıldığını gösteren belgedir.
• Dinî törenin medeni evlenmeden önce yapılmasının medeni evlenmeyi etkilediğini düşünmek; medeni evlenme dinî törenden bağımsız gerçekleşir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Uygulamada aile cüzdanının verilmemiş olmasının evlenmenin geçerliliğini etkilemeyeceği kabul edilmektedir. (2017/180 E., 2018/109 K., 06.12.2018)
• Evlendirme memurunun yetki alanı dışında yapılan medeni nikâhın geçerli sayılması yönündeki içtihadı birleştirme kararı, medeni evlenmenin dinî törenden bağımsız olduğu ilkesiyle birlikte değerlendirilmektedir. (2014/36 E., 2015/51 K., 27.05.2015)

Nasıl ispat edilir?

• Aile cüzdanının verildiğini ispat yükü, belgenin varlığını ileri süren tarafa aittir; belge evlendirme memurluğunun kayıtlarından ya da eşlerin elindeki aile cüzdanından ortaya konur.
• Dinî törenin aile cüzdanı gösterilerek yapıldığını ispat yükü, dinî töreni yapan kişi veya tarafa aittir; bu hususta tanık beyanı yazılı belgenin yerini tutmaz.
• Medeni evlenmenin yapıldığı, evlendirme memurunun önünde iradelerin açıklandığı ve tutanağın düzenlendiği, evlenmenin geçerliliğini ileri süren tarafça evlenme tutanağı ve nüfus kaydı ile ispatlanır.
• Dinî törenin yapıldığı ancak medeni evlenmenin bulunmadığı iddiasında, medeni evlenmenin varlığını iddia eden taraf nüfus kaydını ortaya koymakla yükümlüdür.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.134: Evlenme başvurusunun yapıldığı evlendirme memurluğunu ve başvuru belgelerini düzenler; aile cüzdanını verecek olan memurun yetkisini belirler.
• 4721 m.141: Evlenme töreninin yapılacağı yeri ve törenin usulünü düzenler; aile cüzdanı bu törenin bitmesinden hemen sonra verilir.
• 4721 m.155: Evlenme töreninin yapılmaması ya da iradelerin aynı anda açıklanmaması hâlinde evlenmenin yokluğunu düzenler; dinî tören ile medeni evlenme arasındaki geçerlilik ayrımının sınırını belirler.
• 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu: Evlendirme memurunun evlenmeyi nüfus idaresine bildirmesini ve aile kütüğüne tescili düzenler; aile cüzdanı bu tescilden ayrı bir belgedir.

TMK m.144, evlenme işleminin, evlenme kütüğünün, evlenmeye ilişkin yazışmaların ve evlenmeyle ilgili diğer konuların ayrıntılı olarak yönetmelikle düzenleneceğini öngörür. Madde, evlenme yönteminin ve evlenme ehliyeti gibi esasa ilişkin koşulların kendisini düzenlemez; bu koşullar kanunda gösterilir. Kime uygulandığı bakımından, evlenmek isteyen kişiler ve evlenme işlemini yürüten resmi makamlar açısından bağlayıcı bir çerçeve çizer. Düzenlemediği konular arasında evlenme engelleri (m.132-133), evlenme töreni ve evlenmenin şekli (m.143) ile evliliğin iptali (m.147 vd.) yer alır. Evlenme ehliyeti ve evlenmeye engel hâller de bu maddenin kapsamı dışındadır (m.124-131).

Yönetmelik: hangi kavramlar bilinmeli?

Evlenme işlemi

Nikâh akdinin resmi makamda yapılmasına ilişkin usul bütününü ifade eder. Maddenin yönetmelik yetkisi bu işlemin ayrıntılarını kapsar.

Evlenme kütüğü

Evlenmelerin resmi olarak kaydedildiği sicildir. Kütüğün tutulmasına, kayıt biçimine ve düzenlenmesine ilişkin usul yönetmelikle belirlenir.

Evlenmeye ilişkin yazışma

Evlenme işlemi sırasında ilgili makamlar ile taraflar arasında yapılan resmi haberleşmedir. Yazışmanın biçimi ve yürütülmesi yönetmelik konusudur.

Yönetmelik

Yürütme organının kanuna dayanarak çıkardığı, genel ve soyut düzenleyici işlemdir. Anayasa m.124 uyarınca ancak ilgili kanunun uygulanmasını sağlamak amacıyla ve ona aykırı olmamak şartıyla çıkarılabilir.

Yönetmelik: hangi şartlar aranır?

• Evlenme işleminin ayrıntılarının yönetmelikle düzenlenebilmesi için, düzenlemenin konusunun evlenme işlemi, evlenme kütüğü, evlenmeye ilişkin yazışma veya evlenmeyle ilgili diğer konulardan biri olması gerekir.
• Yönetmelik, TMK'nın evlenmeye ilişkin kanun hükümlerine aykırı olmamalıdır; kanunda düzenlenmiş esaslı koşulları değiştirememelidir.
• Yönetmelik, kanunun gösterdiği çerçevede ve uygulamayı sağlamak amacıyla çıkarılmalıdır.

Yönetmelik: hangi sonuçları doğurur?

• Evlenme işleminin ayrıntıları yönetmelikle belirlendiğinde, bu usul kurallarına uyulmadan yapılan işlemlerin hukuki sonucu yönetmelik hükmüne göre değerlendirilir.
• Yönetmelik kanun hükmüne aykırı bir düzenleme içeremez; aykırı hüküm kanun karşısında uygulanamaz hale gelir.
• Evlenmenin geçerliliğine ilişkin esaslı koşullar bu maddeye değil, kanunun ilgili hükümlerine göre belirlenir.

Yönetmelik: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Yönetmeliği, kanunda düzenlenmiş evlenme engellerini veya evlenme ehliyetini değiştirebilecek bir kaynak gibi görmek.
• Evlenme işlemine ilişkin usul eksikliğini doğrudan evlenmenin butlanı sayarak esaslı koşul ile usul kuralını karıştırmak.
• Madde metninde yer almayan bir süre veya tutarı bu maddeye bağlamak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Mahkemeler, evlenme işleminde yönetmelik hükümlerinin uygulanmasında kanunda düzenlenmiş esaslı koşulların öncelikli olduğunu kabul etmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2006/243 E., 2006/271 K., 03.05.2006; 10. Hukuk Dairesi, 2006/7506 E., 2006/9287 K., 20.06.2006; 10. Hukuk Dairesi, 2005/2910 E., 2005/4925 K., 03.05.2005)
• Evlenme işlemine ilişkin usul eksikliklerinin evlenmenin geçerliliğini etkilemeyeceği yönünde değerlendirme yapılmaktadır, ancak bu konu kanunun ilgili hükümlerine göre belirlenir. (11. Ceza Dairesi, 2011/13837 E., 2013/8151 K., 20.05.2013)

Nasıl ispat edilir?

• Evlenme işleminin usulüne uygun yapıldığını iddia eden taraf, evlenme kütüğü ve aile cüzdanı gibi resmi belgelerle bunu ispatlar.
• Evlenme işleminde usul eksikliği ileri süren taraf, bu eksikliği resmi kayıt ve ilgili belgelerle ortaya koymakla yükümlüdür.
• Yönetmelik hükmüne dayanılacaksa, ilgili yönetmelik metninin ve yetki kaynağının kanunda bulunduğu gösterilmelidir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.143: Evlenme töreni ve evlenmenin şekline ilişkin temel hükümleri içerir; yönetmelik bu çerçevenin ayrıntısını düzenler.
• 4721 m.132: Evlenme engellerini düzenler; yönetmelik bu engelleri değiştiremez.
• 4721 m.133: Evlenme engellerinin kapsamını belirler; yönetmelik bu kapsamı genişletemez.
• 4721 m.147: Evliliğin iptalini düzenler; yönetmelik iptal sebeplerini belirleyemez.