Bilanço esası nedir?

Bilanço esasında mükellef, madde uyarınca yevmiye defteri, defteri kebir ve envanter defterini tutar.

Bilanço esası dışında kalan mükellefler bu maddedeki defter yükümlülüğüne tabi değildir.

Bu maddedeki üç temel defter zorunluluğu yalnızca bilanço esasına tabi olanlar bakımından doğar.

İşletme hesabında kazanç, dönem içindeki hasılat ile giderin karşılaştırılmasıyla bulunur; ayrıca dönem başı ve sonu mahsulleri düzeltme olarak dikkate alınır.

Bilanço esasında ise kazanç, dönem başı ve sonu aktif-pasif farkı üzerinden belirlenir.

Hangi esasın uygulanacağı, mükellefin defter ve tespit yöntemine göre belirlenir; işletme hesabı esasında yalnız bu maddedeki hasılat-gider ve mahsul ilavesi kuralları uygulanır.

Bilanço esasına göre defter tutanlarda karşılaştırma gelir tablosundaki brüt satış tutarı ile yapılır.

İşletme hesabı esasına göre defter tutanlarda işletme hesap özetindeki dönem içi hasılat; serbest meslek kazanç defteri tutanlarda ise serbest meslek kazanç bildirimindeki gayrisafi hasılat esas alınır.

Her defter türünde karşılaştırılacak tutar farklıdır; hangi belgenin esas alınacağı mükellefin defter türüne göre belirlenir.

Bilanço esasına göre defter tutan mükellef, özel karşılık hesabı açar ve kıymetleri aktifine kaydeder.

İşletme hesabı esasına göre defter tutan mükellef, emtiayı gider kısmına satın alınan mal olarak kaydeder.

Kayıt yeri ve vergisel sonuç farklılaşır; işletme hesabı esasında karşılık hesabı kurulmaz, ayrı özel karşılık mekanizması yalnız bilanço esasında işler.

Bilanço esasına göre defter tutan mükellef, kıymetler için pasifte özel fon hesabı açar.

Serbest meslek kazanç defteri veya işletme hesabı esasına göre defter tutan mükellef, kıymetleri defterinde ayrıca gösterir.

Bilanço esasında hesap sermayenin cüzü sayılır ve tasfiyede vergilendirilmez; diğer defter sisteminde yalnız ayrı gösterim yapılır.

İşletme hesabı esasında ya da serbest meslek kazanç defteri tutan mükellef satış farkını doğrudan defterinde hasılat veya gider olarak kaydeder.

Bilanço esasında defter tutan mükellef, aynı farkı kâr ve zarar hesabına geçirir ve ayrıca pasifte geçici hesap tutma imkânından yararlanabilir.

Yalnız bilanço esasındaki mükellef satış kârını yenileme koşuluyla pasifte bekletebilir; işletme hesabı mükellefi bu imkâna sahip değildir.