Şekil ve usul, evlâtlık ilişkisinin kaldırılması

Bu madde, evlât edinme kararının hangi mahkemece verileceğini (evlât edinenin oturma yeri mahkemesi; birlikte evlât edinmede eşlerden birinin oturma yeri mahkemesi), kararın evlâtlık ilişkisini kurucu etkisini ve başvurudan sonra evlât edinenin ölmesi ya da ayırt etme gücünü kaybetmesinin evlât edinmeye etkisini düzenler. Ayrıca başvuru sırasında küçüğün ergin olması hâlinde hangi hükümlerin uygulanacağını belirler. Madde, evlât edinmenin kuruluş koşullarını, yaş farkını, rızaları, eşlerin birlikte evlât edinme koşullarını ve evlât edinmenin iptalini düzenlemez (m.305-m.313 ve m.316 ve devamı). Evlât edinme kararına karşı başvuru yolları ve dava usulü ile yetki kurallarının ayrıntısı da bu maddenin kapsamı dışındadır (HMK ve evlât edinmeye ilişkin usul hükümleri).

Genel olarak: hangi kavramlar bilinmeli?

Evlât edinme kararı

Evlât edinmenin mahkemece verilen ve evlâtlık ilişkisini kuran kararıdır. Karar, mahkeme tarafından verilmesiyle birlikte evlâtlık ilişkisini doğurur; ayrıca bir tescil veya başka bir işleme bağlı değildir.

Yetkili mahkeme (oturma yeri)

Kararın verileceği mahkemenin belirlenmesinde esas alınan yerdir. Kural olarak evlât edinenin oturma yeri mahkemesi yetkilidir; birlikte evlât edinmede ise eşlerden birinin oturma yeri mahkemesi yetkilidir.

Birlikte evlât edinme

Eşlerin birlikte, aynı başvuru ile evlât edinmesidir. Bu hâlde yetki, eşlerden birinin oturma yerine göre belirlenir.

Ayırt etme gücü

Evlât edinenin hukuki sonuçlarını anlayarak karar verebilme yetisidir. Başvurudan sonra bu gücün kaybı, diğer koşullar etkilenmediği sürece evlât edinmeye engel değildir.

Başvuru tarihi

Evlât edinme talebinin mahkemeye sunulduğu andır. Maddenin ikinci ve üçüncü fıkrasındaki değerlendirme, bu andaki durum ve koşullara göre yapılır.

Küçüklerin evlât edinilmesi hükümleri

Küçük bir kişinin evlât edinilmesine ilişkin kurallardır. Başvurudan sonra küçüğün ergin olması hâlinde, koşulların önceden yerine getirilmiş olması şartıyla bu hükümler uygulanmaya devam eder.

Genel olarak: hangi şartlar aranır?

• Evlât edinme kararının, evlât edinenin oturma yeri mahkemesince verilmesi gerekir; birlikte evlât edinmede eşlerden birinin oturma yeri mahkemesi yetkilidir.
• Mahkeme kararının verilmesiyle evlâtlık ilişkisi kurulmuş olur; bunun için ayrıca bir işlem aranmaz.
• Başvurudan sonra evlât edinenin ölmesi veya ayırt etme gücünü kaybetmesi, diğer koşullar bundan etkilenmediği sürece evlât edinmeye engel olmaz.
• Başvurudan sonra küçüğün ergin olması hâlinde, evlât edinmenin koşullarının daha önceden yerine getirilmiş olması gerekir; bu koşullar varsa küçüklerin evlât edinilmesine ilişkin hükümler uygulanır.

Genel olarak: hangi sonuçları doğurur?

• Yetkili mahkeme kararını verdiğinde evlât edinme kurulmuş olur ve evlâtlık ilişkisi doğar.
• Evlât edinenin oturma yeri mahkemesi dışındaki bir mahkeme kararı, bu maddenin yetki kuralına aykırı düşer.
• Başvurudan sonra evlât edinenin ölmesi veya ayırt etme gücünü kaybetmesi, diğer koşullar yerinde ise evlât edinmeye engel olmaz.
• Başvurudan sonra evlât edinenin ölmesi veya ayırt etme gücünü kaybetmesi, diğer koşulları da etkiliyorsa evlât edinme engellenebilir.
• Başvuru sırasında küçük olan kişi, başvurudan sonra ergin olursa ve koşullar önceden yerine getirilmişse küçüklerin evlât edinilmesine ilişkin hükümler uygulanır.
• Koşullar önceden yerine getirilmemişse ergin olmuş kişi bakımından bu hükümler uygulanmaz.

Genel olarak: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Yetkili mahkemeyi, evlât edinenin oturma yeri yerine çocuğun oturma yeri veya başvuru yapılan yer olarak belirlemek.
• Birlikte evlât edinmede yetkiyi her iki eşin oturma yerine göre değerlendirmek; madde yalnızca eşlerden birinin oturma yerini esas alır.
• Başvurudan sonra evlât edinenin ölümünü veya ayırt etme gücü kaybını, diğer koşullardan bağımsız olarak her zaman engel saymak.
• Başvurudan sonra evlât edinenin ölümü hâlinde başvurunun kendiliğinden sona erdiğini kabul etmek; madde diğer koşullar bakımından bağlayıcı bir değerlendirme ister.
• Başvuru sırasında küçük olan kişinin ergin olması hâlinde, koşulların önceden yerine getirilmiş olması aranmaksızın küçüklere ilişkin hükümleri uygulamak.
• Mahkeme kararından önce evlâtlık ilişkisinin kurulduğunu kabul etmek; ilişki ancak kararın verilmesiyle kurulur.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Evlât edinme davasının şahsa sıkı sıkıya bağlı bir hak olduğu ve bu nedenle vekâletnamede özel yetki bulunmadan dava açılamayacağı kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/1076 E., 2023/5222 K., 07.11.2023)
• Evlât edinme kararının mahkeme kararıyla birlikte evlâtlık ilişkisini kurduğu ve bu hükmün, mülga 743 sayılı Kanun'daki medeni hukuk sözleşmesi anlayışından ayrıldığı kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/422 E., 2024/370 K., 10.07.2024)
• Başvurudan sonra evlât edinenin ölümü hâlinde davanın devam edip edemeyeceği, bu maddenin ikinci fıkrası çerçevesinde değerlendirilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/1076 E., 2023/5222 K., 07.11.2023)
• Maddenin ikinci fıkrasında yer alan başvuru sonrası ölüm ve ayırt etme gücü kaybının, diğer koşullara etkisi olup olmadığına bakılması gerektiği kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2024/7971 E., 2024/7362 K., 15.10.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Evlât edinme talebini ileri süren taraf, evlât edinenin oturma yerini ve yetkili mahkemeyi gösteren belgelerle yetkinin varlığını ispat eder.
• Birlikte evlât edinmede başvuranlar, eşlerden birinin oturma yerini nüfus kayıtları veya ikametgâh belgesiyle ispat eder.
• Başvurudan sonra evlât edinenin ölümü veya ayırt etme gücünü kaybetmesi iddiası, ilgili tıbbi veya resmî belgelerle ispat edilir; bu olgunun diğer koşulları etkilemediğini ileri süren taraf bunu ispatlar.
• Başvuru sırasında küçük olan kişinin ergin olduğu ve koşulların önceden yerine getirildiği iddiası, nüfus kayıtları ve evlât edinmeye ilişkin belgelerle ispat edilir.
• Vekil aracılığıyla açılan davalarda vekâletnamede evlât edinme davası için özel yetkinin bulunduğu belgelenmelidir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/1076 E., 2023/5222 K., 07.11.2023)

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.305: Evlât edinmenin genel koşullarını düzenler; bu maddedeki yetki ve kuruluş kuralı, o koşulların yerine getirilmiş olmasını varsayar.
• 4721 m.306: Evlât edinenin yaş ve ayırt etme gücüne ilişkin koşullarını düzenler; başvurudan sonra ayırt etme gücünün kaybı bu hükümle birlikte değerlendirilir.
• 4721 m.313: Evlât edinmeye rıza ve buna ilişkin koşulları düzenler; ikinci fıkradaki başvuru sonrası değişiklik bu koşulları etkileyebilir.
• 4721 m.314: Evlât edinmenin ikinci fıkra ile birlikte ele alınan başvuru ve karar aşamasındaki etkilerini tamamlayan hükümdür.
• 4721 m.316: Evlât edinmenin sonuçlarına ilişkin hükümleri içerir; mahkeme kararından sonra doğan hukuki durumun devamını düzenler.

Madde, evlat edinme kararından önce yapılacak araştırmayı düzenler: esaslı sayılan durumların kapsamlı biçimde araştırılması, evlat edinen ile evlat edinilenin dinlenmesi ve gerektiğinde uzman görüşü alınması ile araştırmanın içeriğini oluşturan kişilik, sağlık, ekonomik durum, eğitme yeteneği, evlat edinme sebepleri, aile ve bakım ilişkileri ile evlat edinenin altsoyunun tavır ve düşüncelerini kapsar. Evlat edinmeye ilişkin kişilere ve koşullara bu madde uygulanır. Maddenin düzenlemediği konular: evlat edinmenin şartları ve rıza koşulu (m.311-313 ile ilgili hükümler), evlat edinme kararının sonuçları ve soybağı (m.320 vd.), evlat edinmenin iptali (m.324 vd.) ve bu konulardaki dava ve usul süreleri, ayrıca evlat edinme ilişkisinin sona ermesi.

Araştırma: hangi kavramlar bilinmeli?

Esaslı sayılan durumlar

Evlat edinmenin yerinde olup olmadığını etkileyen, hâkimin kararında dikkate alacağı her türlü hal ve koşul. Madde bunları sınırlı biçimde saymaz; ikinci fıkra ile örnek olarak belirtilen unsurlar araştırmanın asgari kapsamını gösterir.

Kapsamlı araştırma

Evlat edinen ile evlat edinilen arasında kurulacak aile ilişkisinin riskini ortaya koyacak ölçüde yapılan inceleme. Araştırma, karar verilmeden önce tamamlanmış olmalıdır.

Dinleme

Evlat edinen ile evlat edinilenin hâkim önünde beyanlarının alınması. Madde bu dinlemeyi zorunlu kılar.

Uzman görüşü

Kişilik, sağlık, eğitim ya da psikolojik durum gibi konularda uzmanlardan alınan rapor. Madde bunu her olayda değil, gerektiğinde öngörür.

Altsoy

Evlat edinenin çocukları ve torunları gibi doğrudan alt kuşaktan olanlar. Yalnızca evlat edinenin altsoyu varsa onların tavır ve düşünceleri değerlendirilir.

Araştırma: hangi şartlar aranır?

• Evlat edinme kararından önce esaslı sayılan her türlü durum ve koşulların kapsamlı biçimde araştırılmış olması gerekir.
• Evlat edinen ile evlat edinilenin dinlenmiş olması gerekir.
• Gerektiğinde uzmanların görüşünün alınmış olması gerekir; uzman görüşü her olayda zorunlu değildir, ihtiyaç halinde aranır.
• Araştırmada evlat edinen ile evlat edinilenin kişisel özellikleri ve sağlık durumu, aralarındaki karşılıklı ilişkiler, mali imkânları, evlat edinenin çocuk yetiştirme becerisi, evlat edinmeye iten nedenler ile aile ve bakım ilişkilerindeki gelişmelerin açıklığa kavuşturulmuş olması gerekir.
• Evlat edinenin altsoyu varsa, onların evlat edinmeye ilişkin tavır ve düşüncelerinin değerlendirilmiş olması gerekir.

Araştırma: hangi sonuçları doğurur?

• Araştırma ve dinleme tamamlanmadan evlat edinmeye karar verilemez.
• Gerektiğinde uzman görüşü alınmadan karar verilmesi, araştırmanın eksik kalması sonucunu doğurur.
• Araştırmanın sonucunda evlat edinme ilişkisinin riskleri belirlenirse, bu durum evlat edinmenin reddine yol açabilir.
• Araştırmada sonuca etki eden unsurların açıklığa kavuşturulmaması halinde karar eksik araştırmaya dayanır ve hükmün bozulmasına sebep olabilir.

Araştırma: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Araştırmayı yalnızca sosyal inceleme raporuna dayandırmak; madde kapsamlı araştırma ve dinleme ödevini açıkça ayrı ayrı öngörür.
• Uzman görüşünü her olayda zorunlu saymak; madde bunu yalnızca gerektiğinde öngörür.
• Evlat edinen tarafın araştırmasını yapıp evlat edinilenin durumunu araştırmamak; madde iki tarafın durumunu da kapsar.
• Evlat edinenin altsoyunun tavır ve düşüncelerini araştırmamak; bu, altsoy bulunan hallerde eksik araştırma sayılır.
• Araştırmanın sadece ekonomik durum ile sınırlı tutulması; madde ekonomik durumun yanında kişilik, sağlık ve eğitme yeteneğini de sayar.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Evlat edinme davasında hâkimin karar verebilmesi için evlat edinmenin uygunluğunu gösteren araştırma raporunun dosyada bulunması gerektiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/422 E., 2024/370 K., 10.07.2024; 2. Hukuk Dairesi, 2024/8164 E., 2024/7364 K., 15.10.2024)
• Davacının ölümü halinde de evlat edinme davasının konusuz kalmayacağı, kural olarak 316. maddeye göre araştırmanın yeniden değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/1076 E., 2023/5222 K., 07.11.2023)
• Evlat edinmede anne babanın rızasının aranmadığı hallerde dahi, evlat edinilen ile evlat edinen arasındaki ilişkinin araştırılması gerektiği kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/533 E., 2023/2370 K., 11.05.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Evlat edinmeyi isteyen taraf, evlat edinmenin uygunluğunu gösteren araştırma ve delilleri sunmakla yükümlüdür.
• Araştırma, sosyal inceleme raporu, tanık beyanı ve gerektiğinde uzman raporu ile yapılır.
• Evlat edinen ile evlat edinilenin beyanları hâkim önünde alınarak dinleme ödevi yerine getirilir.
• Evlat edinenin altsoyu varsa, onların tavır ve düşüncelerinin araştırıldığı ayrıca belgelenir; bu eksikliğin ileri sürülmesi karşı tarafın ispatıyla değil, dosya incelemesiyle ortaya çıkar.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun: Evlat edinme ile ilgili kuralların bütünü; m.316 bu kanunun evlat edinme bölümündeki karar öncesi araştırma hükmüdür.

TMK m.317, evlatlık ilişkisinin kurulmasında rızası alınması gereken kişilerin rızasının bulunmaması hâlinde, bu eksikliğe dayanarak hâkimden evlatlık ilişkisinin kaldırılmasının istenmesini düzenler; yani rıza eksikliğinden doğan iptal davasının esas koşullarını belirler. Hüküm, evlat edinme ilişkisinin kurulmuş olduğu ve rızası aranan kişilerin rızası alınmamış olduğu durumlarda uygulanır. Dava, rızası alınması gereken kişiler tarafından açılabilir. Esasa ilişkin diğer noksanlıkları (m.318), dava hakkının düşmesini (m.319) ve evlat edinme aracılığını (m.320) düzenlemez; bunlar m.318, m.319 ve m.320 kapsamındadır.

Rızanın bulunmaması: hangi kavramlar bilinmeli?

Rıza

Ana ve babanın, küçüğün evlat edinilmesine sarih ve kesin biçimde verdiği, mahkemede sözlü veya yazılı açıklanıp tutanağa geçirilen beyandır. Şarta bağlı rıza beyanı geçersizdir; geleceğe ilişkin beklentinin gerçekleşmemesi rızayı etkilemez.

Yasal sebep

Rızanın aranmamasını haklı kılan kanuni hallerdir (TMK m.311 kapsamındaki haller). Bu sebep varsa rıza alınmamış olması iptal sebebi oluşturmaz.

Evlatlık ilişkisinin kaldırılması

Kurulmuş evlat edinme ilişkisinin mahkeme kararıyla geçmişe etkili olarak ortadan kaldırılmasıdır. Bozucu yenilik doğuran dava niteliğindedir ve yalnız kanunda sayılan sebeplerle istenebilir.

Küçüğün menfaatinin ağır biçimde zedelenmesi

İptal kararının verilebilmesi için aranan olumsuz şarttır. İptalin küçüğün menfaatine ağır zarar vereceği durumda dava kabul edilemez; ölçüt somut olaya göre belirlenir.

Rızası alınması gereken kişiler

Kanunun evlat edinme için rızasını aradığı kişilerdir; küçük ayırt etme gücüne sahipse kendisi, ana ve baba ile, ergin veya kısıtlı evlat edinilmesinde evlat edinenin altsoyu ve evlat edinilenin eşidir.

Rızanın bulunmaması: hangi şartlar aranır?

• Evlat edinme ilişkisinin kurulmuş olması gerekir; kurulmamış bir ilişki için bu dava değil, evlat edinme sürecine ilişkin yollar söz konusu olur.
• Rızası alınması gereken bir kişinin rızasının alınmamış olması gerekir.
• Rızanın alınmamasının yasal bir sebebe dayanmıyor olması gerekir; yasal sebep varsa dava açılamaz.
• Rıza beyanının geçersiz olması da rızanın alınmamışı sayılır; irade sakatlığı nedeniyle iptal edilmiş veya şarta bağlı yapılmış rıza bu kapsamdadır.
• Evlatlık ilişkisinin kaldırılmasının küçüğün menfaatini ağır biçimde zedelememesi gerekir.
• Davanın, rızası alınmamış kişi veya kişiler tarafından, m.319'daki süre içinde açılması gerekir.

Rızanın bulunmaması: hangi sonuçları doğurur?

• Rızası alınması gereken kişinin rızası alınmamışsa ve küçüğün menfaati ağır biçimde zedelenmeyecekse, hâkim evlatlık ilişkisini kaldırır.
• Kaldırma kararı, evlat edinme ilişkisini geçmişe etkili olarak ortadan kaldırır.
• Küçüğün menfaati bu sonuçla ağır biçimde zedelenecekse dava reddedilir.
• Yasal sebep bulunuyorsa rıza alınmamış olsa bile evlatlık ilişkisi kaldırılamaz.
• Rızanın yalnız şekle ilişkin eksikliği tek başına kaldırma sebebi değildir.

Rızanın bulunmaması: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Rızanın yalnız şekle ilişkin eksikliğini esasa ilişkin bir noksanlık gibi değerlendirmek; şekil eksikliği tek başına iptal sebebi olmaz.
• Geleceğe ilişkin bir beklentinin gerçekleşmemesini rızanın geçersizliği sayıp dava açmak; bu durum rızanın geçerliliğini etkilemez.
• Yasal sebebin bulunduğu hâlde rızanın alınmadığı gerekçesiyle dava açmak; m.311 kapsamındaki hallerde iptal sebebi oluşmaz.
• Evlatlığın küçük olmadığı durumda küçüğün menfaatini ağır zedelenme ölçütüne göre değerlendirmemek; ergin veya kısıtlıda da menfaat değerlendirmesi yapılır.
• Dava hakkını m.318 davasıyla karıştırmak; m.317 davasını yalnız rızası alınmamış kişi açabilir, Cumhuriyet savcısı açamaz.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Evlat edinme kararına karşı kanun yolu bulunmadığı hâllerde m.317 uyarınca iptal davasının açılabileceği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/422 E., 2024/370 K., 10.07.2024)
• Mahkemeler, m.317 ve m.318 kapsamındaki koşulların somut olayda gerçekleşip gerçekleşmediğini inceleyerek karar vermektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/9357 E., 2023/6469 K., 25.12.2023; 2. Hukuk Dairesi, 2023/9662 E., 2024/8 K., 09.01.2024; 2. Hukuk Dairesi, 2024/5251 E., 2024/7047 K., 09.10.2024)
• Kesinleşmiş evlat edinme kararının denetimini aynı nevideki başka bir mahkemenin yapamayacağı; evlat edinme şartlarının evlatlık ilişkisinin kaldırılması davasında yeniden irdelenemeyeceği kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/3655 E., 2023/3104 K., 13.06.2023)
• Yargıtay, m.317 davasında hak düşürücü sürenin geçip geçmediğini ve davanın süresinde açılıp açılmadığını önce belirleyip, ardından esasa girilmesini istemektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/4627 E., 2023/5974 K., 06.12.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Dava hakkını kullanan rızası alınmamış kişi, rızanın alınmadığını ya da geçersiz olduğunu ispat yükü altındadır; bu bakımdan tutanak, mahkeme kaydı ve ilgili beyanlar esas delildir.
• Rızanın yasal sebebe dayandığını ileri süren karşı taraf, bu sebebi (m.311 kapsamında) ispatlamakla yükümlüdür.
• Rızanın şarta bağlı verildiği ya da irade sakatlığı nedeniyle iptal edildiği iddiasını ileri süren taraf, bu durumu belge ve tanıkla ispatlamalıdır.
• Küçüğün menfaatinin ağır biçimde zedeleneceğini ileri süren taraf, bu zararı somut delille göstermek zorundadır; mahkeme bu değerlendirmeyi olayın koşullarına göre yapar.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.318: Evlat edinmenin esasa ilişkin diğer noksanlıklarına dayanan iptal davasını düzenler; m.317 ile birlikte evlatlık ilişkisinin kaldırılma sebeplerini oluşturur.
• 4721 m.319: Dava hakkının süresini ve düşme koşullarını düzenler; m.317 davası da bu süreye tabidir.
• 4721 m.309: Rızanın verilme yöntemini, tutanağa geçirilmesini ve geri alınma yolunu düzenler; rızanın geçerliliği bu hükümle belirlenir.
• 4721 m.311: Rızanın aranmadığı yasal sebepleri düzenler; bu hâllerde m.317 davası açılamaz.
• 4721 m.310: Ana ve babanın rızasının doğumdan altı hafta önce verilmesi ve geri alma süresi ile ilgilidir; bu hâllerde rızanın geçerliliği etkilenir.

TMK m.318, evlatlık ilişkisinin kaldırılmasında esasa ilişkin diğer noksanlıklar nedeniyle açılacak davayı düzenler. Davayı kimin açabileceğini (Cumhuriyet savcısı ve her ilgili) ve dava hakkının hangi hallerde kullanılamayacağını belirler. Maddede evlat edinmenin usule ilişkin noksanlıkları nedeniyle iptali, evlat edinmenin geçersizlik hâlleri ve evlatlık ilişkisinin kaldırılmasının hukuki sonuçları düzenlenmez. Evlat edinmenin esasa ilişkin şartları ve kaldırma sebepleri ile ayrı hükümler (m.317 ve m.316 gibi) ise bu maddenin dışındadır. Dava süresi ve usulüne ilişkin ayrıntılar da bu maddede yer almaz.

Diğer noksanlıklar: hangi kavramlar bilinmeli?

Esasa ilişkin noksanlık

Evlat edinme işleminin geçerliliğini etkileyen, kanunda öngörülen esas şartlardan birinin eksik olması halidir. Maddede bu noksanlığın ne olduğu tek tek sayılmamış, yalnızca diğer noksanlıklardan biri olarak anılmıştır. Yalnız biçim veya usul eksikliği bu kapsamda değerlendirilmez.

Evlatlık ilişkisinin kaldırılması

Esasa ilişkin bir noksanlık bulunan evlat edinme ilişkisinin mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir. Bu yol, noksanlığın varlığı ve maddede öngörülen engellerin bulunmaması halinde kullanılabilir.

İlgili

Evlatlık ilişkisinin kaldırılması davasını açma hakkına sahip, Cumhuriyet savcısı dışındaki kişidir. Maddede açıkça tanımlanmamış olup, ilişkinin kaldırılmasında hukuki menfaati bulunan kişiler bu kapsamda değerlendirilir.

Evlâtlığın menfaati

Kaldırma davasının sınırını çizen ölçüttür. Noksanlık ortadan kalkmış ya da yalnız usule ilişkinse, ilişkinin kaldırılması evlatlığın menfaatini ağır biçimde zedeleyecekse dava açılamaz.

Diğer noksanlıklar: hangi şartlar aranır?

• Evlat edinmenin esasa ilişkin diğer noksanlıklardan birini taşıması gerekir.
• Davayı Cumhuriyet savcısı veya ilgili kişi açmalıdır.
• Noksanlık dava tarihinde ortadan kalkmış olmamalıdır.
• Noksanlık yalnız usule ilişkin olmamalıdır.
• İlişkinin kaldırılması evlatlığın menfaatini ağır biçimde zedelemeyecek olmalıdır.

Diğer noksanlıklar: hangi sonuçları doğurur?

• Esasa ilişkin noksanlık varsa ve maddede öngörülen engeller bulunmuyorsa, Cumhuriyet savcısı veya ilgili kişi evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilir.
• Noksanlık bu arada ortadan kalkmışsa, ilişkinin kaldırılması istenemez.
• Noksanlık yalnız usule ilişkinse, ilişkinin kaldırılması istenemez.
• Usule ilişkin noksanlık ve ortadan kalkmış noksanlık hâlinde ilişkinin kaldırılması evlatlığın menfaatini ağır biçimde zedeleyecekse bu yola gidilemez.
• Maddede bu hakkın kullanımı sonucunda evlatlık ilişkisinin kaldırılmasının sonuçları ayrıca düzenlenmemiştir.

Diğer noksanlıklar: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Yalnız usule ilişkin bir eksikliği esasa ilişkin noksanlık sayarak kaldırma davası açmak; madde bu yolu yalnız esasa ilişkin noksanlıklar için açar.
• Noksanlığın dava sırasında ortadan kalktığını göz ardı edip kaldırma talebini kabul etmek; madde ortadan kalkmış noksanlık halinde bu yolu kapatır.
• Evlatlığın menfaatini incelemeden kaldırma kararı vermek; menfaat engeli bulunuyorsa dava reddedilmelidir.
• Cumhuriyet savcısının açtığı davada ilgililik şartını aramak; savcı için ayrı bir sınırlama öngörülmemiştir.
• Madde metnindeki 'ilgili' kavramını genişleterek, hukuki menfaati bulunmayan kişilerin de dava açabileceğini kabul etmek.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Uygulamada, evlatlık ilişkisinin kaldırılması davasında 318. maddenin koşullarının gerçekleşip gerçekleşmediğinin, somut olayda noksanlığın varlığı ve evlatlığın menfaati birlikte incelenerek değerlendirildiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/422 E., 2024/370 K., 10.07.2024)
• Mahkemelerin, evlatlık ilişkisinin kaldırılması talebini 318. madde kapsamında incelerken, ilişkinin kurulma biçiminin 743 sayılı Kanun'a göre olması halinde bile talebin 4721 sayılı Kanun hükümlerine göre değerlendirildiği kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2024/5244 E., 2024/6674 K., 01.10.2024)
• Dava açanın kişisi yönünden, davacının evlat edinilen kişinin yakını olması ve evlat edinmenin hileyle yapıldığı iddiasıyla 317 ve 318. maddelerin birlikte ileri sürüldüğü hâllerde, 318. madde kapsamındaki talebin ayrıca incelendiği kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/4627 E., 2023/5974 K., 06.12.2023)
• Usul ve esas yönünden iddia edilen aykırılıkların birlikte değerlendirildiği, 318. maddedeki kaldırma talebinin davacının menfaatini de gözeterek karara bağlandığı görülmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/3655 E., 2023/3104 K., 13.06.2023)
• Kaldırma davasının kabulünde, 318. maddedeki kaldırma yolunun uygulanmasının ilk derece mahkemesince gerekçeli olarak karara bağlandığı kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2024/4811 E., 2024/6680 K., 01.10.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyen taraf, evlat edinmede esasa ilişkin bir noksanlığın bulunduğunu ispatlamakla yükümlüdür.
• Noksanlığın dava tarihinde ortadan kalkmadığı ve yalnız usule ilişkin olmadığı da davacı tarafından ortaya konulmalıdır.
• Karşı taraf, noksanlığın ortadan kalktığını veya yalnız usule ilişkin olduğunu savunursa, bunu da ispatlamakla yükümlüdür.
• Esasa ilişkin noksanlığın ispatında, evlat edinme dosyası ve ilgili belgeler ile tanık beyanları kullanılabilir; uygulamada uzman raporu da alınabilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/422 E., 2024/370 K., 10.07.2024)
• Evlatlığın menfaatinin ağır biçimde zedeleneceği savunması, karşı tarafça ileri sürülüp ispatlanmalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.317: Evlat edinmenin geçersizliğine ilişkin hükümlerle birlikte okunur. Bu madde ile arasındaki ayrım, geçersizlik ile kaldırma yollarının kapsamını belirler.
• 4721 m.316: Evlat edinmenin şartlarını ve usul kurallarını düzenleyen hükümdür. Bu madde, o şartlardan biri eksik kalmışsa ortaya çıkan kaldırma yolunu ayrıca düzenler.

Bu madde, evlâtlık ilişkisinin kaldırılması davasında dava hakkının kullanılabileceği süreyi düzenler. Düzenlediği konu, evlâtlık ilişkisinin kaldırılmasına ilişkin dava hakkının hangi süre içinde kullanılması gerektiği ve bu sürenin hangi andan itibaren işleyeceğidir. Hüküm, evlâtlık ilişkisinin kaldırılması sebebini öğrenen ve bu dava hakkına sahip olan kişiler bakımından uygulanır. Maddede evlâtlık ilişkisinin kaldırılmasının sebepleri (m.317, m.318) ve davanın esasına ilişkin şartlar düzenlenmez (m.317, m.318). Dava hakkını kullanabilecek kişilerin sıfatı ve dava açılmasının usul kuralları da bu maddede yer almaz. Evlâtlık ilişkisinin kaldırılması sebeplerine ilişkin ayrıntılar ile dava açma yetkisinin kimlere tanındığı ayrı maddelerde gösterilmelidir.

Hak düşürücü süre: hangi kavramlar bilinmeli?

Evlâtlık ilişkisinin kaldırılması davası

Evlâtlık ilişkisinin, kanunda öngörülen sebeplerin varlığı halinde mahkeme kararıyla sona erdirilmesini isteyen bozucu yenilik doğuran dava türüdür. Sebepleri ve dava açma şartları bu maddede değil, m.317 ve m.318'de düzenlenmiştir.

Hak düşürücü süre

Süre geçtiğinde hakkın kendiliğinden sona erdiği, hâkimin bu sonucu re'sen dikkate aldığı süredir. Bu maddede öngörülen bir yıllık süre bu niteliktedir, zamanaşımı gibi durmaz ve kesilmez.

Sebebin öğrenilmesi

Sürenin başlangıç anıdır. Kişinin kaldırma sebebinin varlığını gerçekten bilmesi, yani bu sebebe ilişkin bilgiye sahip olması gerekir. Sadece tahmin etmesi ya da şüphelenmesi yeterli değildir.

Hak düşürücü süre: hangi şartlar aranır?

• Dava hakkını kullanacak kişinin, evlâtlık ilişkisinin kaldırılması sebebinin varlığını öğrenmiş olması gerekir.
• Öğrenme anından itibaren bir yıllık sürenin işlemeye başlaması gerekir.
• Davanın bu süre dolmadan açılması gerekir; süre dolduktan sonra açılan dava hakkın düşmesi nedeniyle reddedilir.
• Sürenin dolup dolmadığı, dava tarihi ile sebebin öğrenildiği tarih karşılaştırılarak belirlenmelidir.

Hak düşürücü süre: hangi sonuçları doğurur?

• Süre içinde dava açıldığında dava hakkı korunur ve davanın esasına girilir.
• Süre dolduktan sonra açılan dava, hakkın düşmesi nedeniyle reddedilir.
• Süre, dava hakkının kullanılması için tanındığından, taraflar sözleşmeyle uzatamaz ya da kısaltamaz.
• Hakkın düşmesi, sebebin öğrenilmesinden itibaren bir yıl geçmekle gerçekleşir; sebep daha önce öğrenilmiş olsa bile sürenin işlemeye başlayacağı an öğrenme anıdır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yargıtay, evlâtlık ilişkisinin kaldırılması davasını bozucu yenilik doğuran dava olarak nitelendirmekte ve bu davayı açma hakkının m.319 uyarınca bir yıllık süreye bağlı olduğunu kabul etmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2024/1971 E., 2024/1514 K., 06.03.2024)
• Uygulamada, davacının kaldırma sebebini ne zaman öğrendiği ile dava tarihi karşılaştırılarak süre dolup dolmadığı belirlenmektedir; sebebin öğrenildiği tarih ile dava tarihi arasında bir yıldan fazla fark varsa dava hakkı düşmüş sayılmaktadır. (2. Hukuk Dairesi, 2023/3416 E., 2024/3714 K., 22.05.2024)
• Sebebin öğrenilmesinin, evlâtlık ilişkisinin kurulduğu aile çevresinde bilinmesi gibi somut olgularla değil, davacının bu sebebi öğrenmiş olması ile ispatlandığı kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/422 E., 2024/370 K., 10.07.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Hak düşürücü süreyi ileri süren ya da süre geçtiği için davanın reddini isteyen taraf, süre geçtiğini ispat etmelidir; davanın süresinde açıldığını ise davacı ispat etmelidir.
• Sebebin öğrenildiği tarih, davacının tanık beyanı, aile içi yazışmalar veya başka yazılı belgelerle ispatlanabilir.
• Dava tarihi mahkeme kayıtlarından kolayca belirlenir; öğrenme tarihinin ispatı ise davacıya bağlı olgulara dayanır.
• Karşı tarafın, davacının sebebi daha önce öğrendiğini ileri sürmesi halinde bu iddiayı ispat yükü ona aittir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/422 E., 2024/370 K., 10.07.2024)

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.317: Evlâtlık ilişkisinin kaldırılmasının sebeplerini düzenler; bu maddedeki süre, o sebeplerden birine dayanan dava hakkı için işler.
• 4721 m.318: Evlâtlık ilişkisinin kaldırılmasına ilişkin ek sebepleri ve şartları düzenler; süre bu sebepler bakımından da uygulanır.

Madde, küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin aracılık faaliyetlerinin kimler tarafından yapılabileceğini belirler ve aracılık faaliyetlerinin yürütülmesine ilişkin esasların Cumhurbaşkanınca çıkarılacak yönetmelikle düzenleneceğini öngörür. Düzenleme, evlat edinme aracılığını yetkilendirilmiş kurum ve kuruluşlara bırakan bir izin sınırıdır ve yetki verilmiş kurum dışındaki kişi ve kuruluşların aracılık yapmasını engeller. Ergin kişilerin evlat edinilmesine, evlat edinme işleminin kendisine ve evlat edinmenin şartlarına ilişkin koşullar madde kapsamında değildir. Evlat edinmenin şartları (m.305-313) ile rızanın alınması ve sonuçları (m.314-316 ile m.315) bu maddede düzenlenmez. Evlatlık ilişkisinin kaldırılması ve iptal davası (m.317-319) ile yabancı ülkede gerçekleşen evlat edinmelerin tanınması (Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku alanı) bu maddenin kapsamı dışındadır.

Evlâtlık işlemlerinde aracılık: hangi kavramlar bilinmeli?

Aracılık faaliyeti

Küçüğün evlat edinilmesi için evlat edinecek kişi ile küçük arasında bağlantı kurulmasını sağlayan faaliyettir. Madde yalnızca küçüklere ilişkin evlat edinme aracılığını kapsar; ergin kişilerin evlat edinilmesi bu kavramın dışındadır.

Yetki verilen kurum ve kuruluş

Cumhurbaşkanınca aracılık yetkisi verilmiş tüzel kişiliklerdir. Yetki, maddenin ifadesiyle kurumsal nitelikte bir yetkilendirmedir; yetkisi bulunmayan kişi veya kuruluşlar aracılık yapamaz.

Yönetmelik

Aracılık faaliyetinin yürütülmesine ilişkin usul ve esasları düzenleyen, Cumhurbaşkanınca çıkarılan idari düzenlemedir. Madde bu konuda yönetmelik çıkarılmasını emretmektedir.

Evlâtlık işlemlerinde aracılık: hangi şartlar aranır?

• Aracılık faaliyetinin konusunun küçüğün evlat edinilmesi olması gerekir; ergin kişilerin evlat edinilmesine ilişkin aracılık bu hükmün kapsamında değildir.
• Aracılığı yapan kişi veya kuruluşun Cumhurbaşkanınca aracılık yetkisi verilmiş kurum ve kuruluş olması zorunludur.
• Aracılık faaliyetinin yürütülmesine ilişkin usul ve esasların Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikte düzenlenmiş olması gerekir.

Evlâtlık işlemlerinde aracılık: hangi sonuçları doğurur?

• Aracılık faaliyeti yalnızca Cumhurbaşkanınca yetki verilen kurum ve kuruluşlarca yapılabilir.
• Yetki verilmemiş kişi ve kuruluşların küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin aracılık yapması, bu hükme aykırılık oluşturur.
• Aracılık faaliyetinin yürütülmesine ilişkin hususlar Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir; bu usul ve esaslar yetkili kurumların faaliyetini sınırlar.
• Hükmün emredici nitelikte olduğu, aksini öngören sözleşme kaydının geçerli olmadığı kabul edilmelidir.

Evlâtlık işlemlerinde aracılık: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Yetki belgesi olmayan kuruluşun aracılığını geçerli saymak; madde yetkisiz aracılığı açıkça engeller.
• Ergin kişilerin evlat edinilmesini de bu maddedeki yetki şartına bağlamak; madde yalnızca küçükleri kapsar.
• Yönetmelik hükümlerini kanun hükmü gibi değerlendirip, yönetmelikteki usul eksikliğini doğrudan maddenin ihlali saymak; maddenin asıl normu kanun metnidir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Evlat edinme aracılığına ilişkin uygulamada, yetki verilmiş kurum ve kuruluşların rolünün ve aracılık kanalının önemi üzerinde durulmaktadır. (18. Hukuk Dairesi, 2014/10804 E., 2014/13834 K., 02.10.2014)
• Aracılık için kurum başvurusu yapılmadığı gerekçesiyle dava şartı yokluğundan davanın reddedildiği görülmektedir; bu, madde hükmünün usul bakımından uygulamada dikkate alındığını göstermektedir. (18. Hukuk Dairesi, 2014/10804 E., 2014/13834 K., 02.10.2014)
• Evlat edinme hükümlerinin 305-320. maddeler arasında düzenlendiği ve bu kapsamda değerlendirildiği kabul edilmektedir. (8. Hukuk Dairesi, 2021/15981 E., 2022/351 K., 19.01.2022; 2017/167 E., 2017/172 K., 13.12.2017)

Nasıl ispat edilir?

• Aracılık faaliyetini yetkili kurum eliyle yapıldığını iddia eden taraf, bu iddiasını kurumun Cumhurbaşkanınca verilmiş yetki belgesi ile ispatlamalıdır.
• Yetkisiz aracılık iddiasında ispat yükü, aracılığın yetkili kurum dışında yapıldığını ileri süren tarafta bulunur ve bu tespit kurum kayıtları ile yapılabilir.
• Kurum başvurusunun yapılmadığına ilişkin savunma, dava şartı bakımından somut belgelerle ortaya konmalıdır. (18. Hukuk Dairesi, 2014/10804 E., 2014/13834 K., 02.10.2014)

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.305-313: Evlat edinmenin şartlarını düzenler; aracılık yoluyla gerçekleşen evlat edinmenin de bu şartlara tabi olduğu kabul edilir.
• 4721 m.315-316: Evlat edinme kararının mahkemece verilmesi ve şekil-usul kurallarını düzenler; aracılık sonucunda yapılan evlat edinme bu usule tabidir.
• 4721 m.317-319: Evlatlık ilişkisinin kaldırılması ve iptal davasını düzenler; aracılık aykırılığının evlatlık ilişkisi üzerindeki etkisi bu hükümlerle değerlendirilir.