Küçüklerin evlât edinilmesi, ana ve babanın rızası

Madde, küçüğün evlat edinilmesinin temel koşullarını düzenler: evlat edinenin bir yıl süreyle bakıp eğitmiş olması şartı ile evlat edinmenin küçüğün yararına olması ve evlat edinenin diğer çocuklarının yararlarının hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemesi şartları. Küçük kavramı 18 yaşını doldurmamış kişiyi ifade eder ve madde, küçükler bakımından uygulanır; ergin ve kısıtlıların evlat edinilmesi bakımından uygulanmaz. Madde, rızanın alınmasına, rızanın geri alınmasına, küçüklerin birlikte evlat edinilmesine, eşlerin yaş ya da evlilik süresi koşullarına, ergin ve kısıtlıların evlat edinilmesine, evlat edinme kararının verilmesine ve evlat edinmenin hukuki sonuçlarına ilişkin ayrıntıları düzenlemez (m.306, m.307, m.308, m.309, m.310, m.311, m.312, m.313, m.314, m.315, m.316 ve m.317 ile ilgili hükümler). Kanun koyucunun bakım süresini şart koşmasının gerekçesi ile bu süreye ilişkin uygulama ayrıca ele alınabilir.

Genel koşulları: hangi kavramlar bilinmeli?

Küçük

18 yaşını doldurmamış kişidir. Evlilik ya da mahkeme kararı ile ergin olan kişi, bu madde bakımından küçük sayılmaz; böyle bir kişinin evlat edinilmesi m.313 şartlarına tabidir. Yaş, evlat edinme başvurusunun yapıldığı an itibarıyla değerlendirilir.

Bakım ve eğitim (bir yıl)

Evlat edinenin küçüğe sürekli bir ilişki içinde bakması ve onu eğitmesidir. Süre bir yıldır ve kesintisiz olmak zorunda değildir; ancak birlikte bulunmanın sürekli bir ilişki niteliği taşıması gerekir. Sadece boş zamanların birlikte geçirilmesi bu şartı karşılamaz.

Evlat edinenin diğer çocukları

Evlat edinenin evlat edinme sırasında mevcut olan diğer çocuklarıdır. Bu çocukların yararlarının hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemesi, evlat edinmenin ek bir koşuludur.

Küçüğün yararı

Evlat edinmenin, küçüğün kişiliğinin gelişimi ve somut yaşam koşulları bakımından ona yarar sağlaması ölçütüdür. Bu ölçüt her hâlde aranır; yani evlat edinmenin diğer koşulların varlığı ile yetinilemez.

Genel koşulları: hangi şartlar aranır?

• Evlat edinilecek kişinin 18 yaşını doldurmamış olması gerekir; yaş, evlat edinme başvurusunun yapıldığı an itibarıyla belirlenir.
• Evlat edinen tarafından küçüğe bir yıl süreyle bakılmış ve küçük eğitilmiş olmalıdır; bu süre başvurudan önce dolmuş olmalıdır, başvurudan sonra küçük ergin olursa en geç ergin olma anına kadar süre dolmuş olmalıdır.
• Evlat edinmenin her hâlde küçüğün yararına olması gerekir.
• Evlat edinenin diğer çocuklarının yararlarının hakkaniyete aykırı bir biçimde zedelenmemesi gerekir.
• Yukarıdaki genel koşulların yanında m.306 vd. hükümlerinde öngörülen rıza, izin ve kişi koşulları da aranır; bu madde tek başına yeterli değildir.
• Bakım süresi kesintisiz olmak zorunda değildir ancak sürekli bir ilişkinin varlığı gerekir; boş zamanların birlikte değerlendirilmesi tek başına yeterli sayılmaz.

Genel koşulları: hangi sonuçları doğurur?

• Bir yıllık bakım ve eğitim koşulu gerçekleşmişse küçüğün evlat edinilmesi bu yönden engelsiz kalır.
• Bir yıllık bakım ve eğitim koşulu gerçekleşmemişse evlat edinme kararı verilemez.
• Evlat edinmenin küçüğün yararına olmadığı anlaşılırsa, diğer koşullar tamam olsa bile evlat edinme yapılamaz.
• Evlat edinenin diğer çocuklarının yararlarının hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmesi hâlinde evlat edinme yapılamaz.
• Başvurudan sonra küçük ergin olursa ve koşullar önceden gerçekleşmişse küçüklere ilişkin hükümler uygulanmaya devam eder.
• Bu madde emredicidir; taraflar sözleşme ile bakım süresini kısaltamaz ve yararlılık ölçütünü ortadan kaldıramaz.

Genel koşulları: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Bir yıllık bakım süresini ardışık ve kesintisiz bir sürenin tek başına şartı olarak yorumlamak; sürekli bir ilişkinin varlığı yeterlidir, kesinti her zaman şartı ortadan kaldırmaz.
• Boş zamanların birlikte geçirilmesini bakım ve eğitim olarak saymak; bu sürekli bir ilişki sayılmaz.
• Ergin olan kişiyi m.305'e göre değerlendirmek; evlilik veya mahkeme kararı ile ergin olan kişi m.313 kapsamındadır.
• Yaşı evlat edinme kararı verildiği an itibarıyla belirlemek; yaş başvuru anına göre değerlendirilir.
• Yararlılık ölçütünü diğer koşullar gerçekleşince kendiliğinden gerçekleşmiş saymak; küçüğün yararı her hâlde ayrıca incelenmelidir.
• Evlat edinenin diğer çocuklarının yararını yalnızca yasal mirasçılık açısından değerlendirmek; hakkaniyete aykırı zedelenme daha geniş bir ölçüttür.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yargıtay, bir yıllık bakım ve eğitim şartının sürekli bir ilişkinin kurulmasını gerektirdiğini, boş zamanların birlikte değerlendirilmesinin bu şartı karşılamadığını kabul etmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/422 E., 2024/370 K., 10.07.2024)
• Bakım ve eğitim süresinin doldurulup doldurulmadığı, başvuru tarihi itibarıyla değerlendirilmektedir; başvurudan sonra küçüğün ergin olması hâlinde süre en geç ergin olma anına kadar dolmuş olmalıdır. (2. Hukuk Dairesi, 2024/7036 E., 2024/7903 K., 24.10.2024)
• Küçüklerin evlat edinilmesi m.305 ila m.312 arasında düzenlendiğinden, küçük sayılan kişilerin evlat edinilmesinde bu hükümler esas alınmaktadır. (2. Hukuk Dairesi, 2024/2353 E., 2024/2936 K., 29.04.2024)
• Korunma kararı gereği bakım tedbiri uygulanan küçüklerin evlat edinilmesinde de m.305 ila m.312 hükümleri uygulanmakta, işlemlerin iptali talepleri bu çerçevede değerlendirilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2022/10450 E., 2024/1471 K., 05.03.2024)
• Evlat edinen tarafından küçüğe bakılması ve küçüğün eğitilmesi şartının somut olayda gerçekleşip gerçekleşmediği, tanık beyanları ve fiili birlikte yaşam bilgileri ile değerlendirilmektedir. (8. Daire, 2020/2287 E., 2022/5544 K., 12.10.2022)

Nasıl ispat edilir?

• Evlat edinmeyi talep eden evlat edinen, küçüğe bir yıl süreyle bakıldığını ve küçüğün eğitildiğini ispatlamakla yükümlüdür.
• Bakım ve eğitim süresi, fiili birlikte yaşamayı gösteren belgeler (okul kayıtları, sağlık kayıtları, ikamet bilgileri) ve tanık beyanları ile ispatlanabilir.
• Evlat edinmenin küçüğün yararına olduğunu ispat yükü başvurana aittir; sosyal inceleme raporu ve uzman görüşü bu konuda önemli delillerdir.
• Evlat edinenin diğer çocuklarının yararlarının zedelenmediğini gösterme yükü başvurana aittir; aile yapısı ve çocukların durumuna ilişkin bilgiler bu yönde delil olur.
• Sürekli bir ilişkinin bulunmadığını ileri süren taraf, boş zamanların birlikte değerlendirildiğini ve bakım ilişkisinin kurulmadığını ispatlamakla yükümlüdür.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.306: Küçüğün evlat edinilmesinde rızanın aranmasını ve rızanın nasıl alınacağını düzenler; m.305 koşullarının yanında ek bir şart oluşturur.
• 4721 m.313: Ergin ve kısıtlıların evlat edinilmesini düzenler; küçük sayılmayan kişiler bakımından m.305 uygulanmaz.
• 4721 m.315: Başvurudan sonra küçüğün ergin olması hâlinde küçüklere ilişkin hükümlerin hangi koşulla uygulanacağını belirtir; m.305'teki bir yıllık sürenin yorumunda dikkate alınır.
• 4721 m.307: Birlikte evlat edinmenin kurallarını düzenler; birlikte evlat edinmede m.305 koşulları eşler bakımından birlikte değerlendirilir.
• 4721 m.308: Eşlerin yaş ve evlilik süresi koşullarını belirler; m.305'teki bakım şartı ile birlikte aranır.

TMK m.306, eşlerin çocuk evlat edinmesinde birlikte evlat edinme kuralını, bu kuralın koşullarını (evlilik süresi veya yaş) ve eşlerden birinin diğerinin çocuğunu evlat edinmesinin koşullarını düzenler. Evli olmayanların birlikte evlat edinemeyeceği kural olarak bu maddede belirlenmiştir. Madde, evlat edinenlerin kimler olabileceği bakımından evlat edinme isteyen eşler ile evli olmayan kişiler için uygulanır. Maddenin ikinci fıkrasının çocuk yönünden iptal edildiği, iptal kararının yürürlük tarihine ilişkin açıklama maddede yer alır. Evlat edinmenin genel koşulları (küçüğün yararı, bir yıl bakma, rıza) bu maddede düzenlenmez (m.305); tek başına evlat edinme istisnası (m.307) ile evlat edinmenin şekli ve kararın verilmesi (m.315-316), evlatlığın hukuki sonuçları (m.314) ve evlatlık ilişkisinin kaldırılması (m.317-320) da bu maddenin kapsamı dışındadır.

Birlikte evlât edinme: hangi kavramlar bilinmeli?

Birlikte evlat edinme

Eşlerin ortak başvuruyla aynı çocuğu birlikte evlatlığa almasıdır. Kanun bu yolu eşler bakımından hem hak hem de bir ölçüde zorunluluk olarak düzenler; evli olmayan kişiler için kullanılamaz.

Üvey çocuğun evlat edinilmesi

Eşlerden birinin diğer eşin çocuğunu, yani kendisiyle soybağı bulunmayan çocuğu evlat edinmesidir. Birlikte evlat edinmenin süre veya yaş koşulları bu hâl için ayrı sürelerle düzenlenmiştir.

Evlilik süresi koşulu

Birlikte evlat edinmede en az beş yıl, üvey çocuk evlat edinmede ise en az iki yıl evliliğin aranmasıdır. Evliliğin süresi, evlat edinme başvurusunun yapıldığı tarihe göre hesaplanır.

Yaş koşulu

Birlikte evlat edinmede eşlerin otuz yaşını doldurmuş olması, üvey çocuk evlat edinmede ise evlat edinen eşin otuz yaşını doldurmuş olmasıdır. Yaş koşulu evlilik süresi koşuluna alternatif olarak öngörülmüştür.

Evli olmayanlar

Evlilik birliği bulunmayan kişilerdir. Bu kişiler birlikte evlat edinemez; ancak yaş koşulunu sağlayan kişi tek başına evlat edinme yoluna başvurabilir (m.307).

Birlikte evlât edinme: hangi şartlar aranır?

• Evlat edinenlerin evli olması gerekir; evli olmayanlar birlikte evlat edinemez.
• Birlikte evlat edinmede eşlerin en az beş yıldan beri evli olmaları veya ikisinin de otuz yaşını doldurmuş bulunması gerekir; bu koşullardan biri yeterlidir.
• Üvey çocuk evlat edinmede eşlerden birinin diğerinin çocuğunu evlat edinebilmesi için en az iki yıldan beri evli olmaları veya evlat edinen eşin otuz yaşını doldurmuş bulunması gerekir.
• Birlikte evlat edinmede evlilik, en geç evlat edinme başvurusunun yapıldığı anda kurulmuş olmalıdır.
• Çocuk yönünden iptal edilen birinci fıkradaki koşullar, iptal kararının yürürlüğe girdiği tarihten itibaren uygulanmalıdır; bu tarihe kadar birlikte evlat edinme için ilgili düzenleme yürürlükte kalır.

Birlikte evlât edinme: hangi sonuçları doğurur?

• Koşullar sağlandığında eşler birlikte evlat edinme yapabilir; mahkeme, diğer koşulların da bulunması halinde evlat edinmeye karar verir.
• Evli olmayan kişiler birlikte evlat edinme başvurusunda bulunamaz.
• Birlikte evlat edinmede beş yıl evlilik veya otuz yaş koşulu sağlanmazsa, eşler birlikte evlat edinemez.
• Üvey çocuk evlat edinmede iki yıl evlilik veya evlat edinen eşin otuz yaş koşulu sağlanmazsa evlat edinme gerçekleşmez.
• Birinci fıkranın çocuk yönünden iptali, Anayasa Mahkemesinin kararının Resmî Gazete'de yayımlandığı 21/7/2012 tarihinden itibaren bir yıl sonra yürürlüğe girmesi şartına bağlanmıştır.
• Birlikte evlat edinmenin koşulları m.307 kapsamında tek başına evlat edinme ile tamamlanır; eşlerden birinin evlat edinmeye karşı çıkması halinde birlikte evlat edinme gerçekleşmez.

Birlikte evlât edinme: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Birlikte evlat edinme için beş yıl evlilik ve otuz yaş koşullarını birlikte aramak; bunlar alternatiftir, biri yeterlidir.
• Üvey çocuk evlat edinmede beş yıl evlilik süresini uygulamak; bu hâlde süre iki yıldır.
• Evlilik süresini başvuru tarihi yerine kararın verildiği tarihe göre hesaplamak; koşul en geç başvuru anında aranır.
• Evli olmayan çiftin birlikte evlat edinmesine izin vermek; kanun bunu açıkça yasaklar.
• Yaş koşulunu birlikte evlat edinmede yalnızca bir eşin otuz yaşında olmasıyla yeterli saymak; birlikte evlat edinmede her iki eşin otuz yaşını doldurmuş olması gerekir.
• İkinci fıkranın çocuk yönünden iptalini, iptal kararının yürürlük tarihini beklemeden uygulamak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Birlikte evlat edinme başvurusunda evliliğin, en geç başvuru tarihinde kurulmuş olması aranmaktadır. (2. Hukuk Dairesi, 2023/1076 E., 2023/5222 K., 07.11.2023)
• Evlat edinen eşten birinin ölmesi veya ayırt etme gücünü kaybetmesi, diğer koşullar etkilenmediği sürece evlat edinmeye engel sayılmamaktadır. (2. Hukuk Dairesi, 2023/3316 E., 2023/2682 K., 25.05.2023; 2. Hukuk Dairesi, 2023/8324 E., 2023/5433 K., 21.11.2023)
• Üvey çocuk evlat edinmede diğer eşin rızası ve evlat edinmenin çocuğun yararına olması ayrıca değerlendirilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2024/2353 E., 2024/2936 K., 29.04.2024)
• Evlat edinme davasında evlat edinen tarafın yaşı ve evlilik süresi koşulları davanın dayanağı olarak incelenmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/422 E., 2024/370 K., 10.07.2024; 2004/38 E., 2009/108 K., 09.07.2009)

Nasıl ispat edilir?

• Evlat edinme isteyen eşler, evliliklerinin süresini (5 yıl veya 2 yıl) ya da yaş koşulunu evlilik cüzdanı ve nüfus kaydı ile ispatlamakla yükümlüdür.
• Yaş koşulunda doğum tarihi nüfus kaydı ile kanıtlanır; evlilik süresi ise evlenme kaydı ile ispatlanır.
• Eşlerin evlilik birliği içinde olmadığı iddia edilirse karşı taraf bunu ayrılık ya da boşanma belgesi ile ispat eder.
• Eşlerden birinin evlat edinmeye rıza göstermediği veya m.307 istisnası ileri sürülürse, bu iddiayı ileri süren taraf delil sunmakla yükümlüdür.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun m.305: Evlat edinmenin genel koşullarını (küçüğün yararı, bakma süresi, evlat edinenin yaşı) düzenler; m.306 bu genel koşullara ek olarak eşlere özgü şartları koyar.
• 4721 sayılı Kanun m.307: Eşlerin birlikte evlat edinemediği hallerde otuz yaşını doldurmuş eşin tek başına evlat edinmesine olanak tanır; m.306 ile birlikte okunur.
• 4721 sayılı Kanun m.314: Birlikte evlat edinmenin hukuki sonuçlarını (ana ve baba haklarının geçmesi, soyadı, nüfus kaydı) düzenler.
• 4721 sayılı Kanun m.315: Evlat edinme kararının hangi mahkemece ve hangi araştırma ile verileceğini düzenler; birlikte evlat edinmede eşlerden birinin oturma yeri de yetkili mahkeme olabilir.
• 4721 sayılı Kanun m.317: Evlat edinme işleminin sonradan kaldırılmasını düzenler; evli olmayan çiftin birlikte evlat edinmesi bu yolla da düzeltilebilir.

Madde, evli olmayan kişinin tek başına evlat edinme ehliyetini ve evli kişinin, eşi birlikte evlat edinmeye elverişli olmadığı için tek başına evlat edinebilmesinin şartlarını düzenler. Maddenin uygulanması evlat edinmek isteyen kişinin medeni hali ve yaşı bakımındandır; evlatlığın yaşı ve evlatlık ile evlat edinen arasındaki yaş farkı bu maddenin konusu değildir. Evlat edinmenin genel şartlarını, birlikte evlat edinmeyi, ergin ve kısıtlıların evlat edinilmesini, evlat edinmenin hüküm ve sonuçlarını ve şeklini düzenlemez; bunlar sırasıyla 305 ve 306 (m.305, m.306), 313 (m.313), 314 (m.314) ve 315-316 (m.315-316) maddelerindedir. Eşlerden birinin diğerinin çocuğunu evlat edinmesi de m.306 kapsamındadır ve bu madde ile karıştırılmamalıdır.

Tek başına evlât edinme: hangi kavramlar bilinmeli?

Tek başına evlat edinme

Evlat edinen tarafın yalnızca kendisinin taraf olduğu, eşin ya da başka bir kişinin birlikte başvurmadığı evlat edinme işlemidir. Maddeye göre evli olmayan kişi ve belirli koşullarda evli kişi bu yolla evlat edinebilir.

Sürekli yoksunluk

Eşin ayırt etme gücünden kalıcı biçimde yoksun olmasıdır. Geçici bir durum bu ölçüte girmez.

Nerede olduğunun bilinmemesi

Eşin uzun süredir bulunduğu yerin ve yaşam durumunun kimse tarafından bilinmemesidir. Bu hal iki yılı aşmalıdır ve gaiplik kararı alınmış olması şart değildir.

Mahkeme kararıyla ayrı yaşama

Eşlerin mahkeme kararına dayanarak iki yılı aşkın süredir ayrı yaşamasıdır. Yalnızca evlilik birliğinin korunmasına ilişkin tedbir niteliğindeki ayrı yaşama bu kapsamda değildir.

Tek başına evlât edinme: hangi şartlar aranır?

• Evlat edinen evli değilse otuz yaşını doldurmuş bulunmalıdır.
• Evli olan kişi tek başına evlat edinmek istiyorsa kendisi otuz yaşını doldurmuş olmalıdır.
• Evli kişinin tek başına evlat edinebilmesi için, diğer eşin ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun olması, iki yılı aşkın süredir nerede olduğunun bilinmemesi ya da mahkeme kararıyla iki yılı aşkın süredir ayrı yaşaması hallerinden birinin bulunması gerekir.
• Bu hallerden birinin varlığı nedeniyle eşlerin birlikte evlat edinmesinin mümkün olmadığı ispat edilmelidir.
• Evli kişinin tek başına evlat edinmesi için gaiplik kararı alınmış olması gerekmez.
• Evlilik birliğinin korunmasına ilişkin tedbir niteliğindeki ayrı yaşama tek başına yeterli değildir; iki yılı aşkın ayrılığın mahkeme kararına dayanması gerekir.

Tek başına evlât edinme: hangi sonuçları doğurur?

• Evli olmayan kişi otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir.
• Evli olmayan kişi otuz yaşını doldurmamışsa tek başına evlat edinemez.
• Evli kişi, eşinin ayırt etme gücünden sürekli yoksunluğu, iki yılı aşkın süreyle nerede olduğunun bilinmemesi ya da mahkeme kararıyla iki yılı aşkın ayrılık hallerinden birini ispat ederse, otuz yaşını doldurmuş olmak kaydıyla tek başına evlat edinebilir.
• Evli kişi bu hallerden birini ispat edemezse tek başına evlat edinemez ve evlat edinme ancak birlikte yapılabilir.
• Evli kişinin tek başına evlat edinmesine gaiplik kararı şart değildir.
• Evlilik birliğini korumak için verilen tedbir niteliğindeki ayrı yaşama tek başına yeterli değildir ve bu durumda birlikte evlat edinme yolu kapalı kalmaz.
• Ayırt etme gücünden yoksunluk durumunda, madde iki yıllık süre aramaz; sürekli yoksunluk yeterlidir.
• Tek başına evlat edinmenin geçerliliği, evlatlığın çocuk ya da ergin olmasına ve diğer genel şartlara (m.305 ve m.313 vd.) bağlı kalır; bu madde onları ortadan kaldırmaz.

Tek başına evlât edinme: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Evli kişinin tek başına evlat edinmesi için gaiplik kararı almayı şart saymak; madde gaiplik kararı aramaz.
• Ayırt etme gücünden yoksunluk halinde de iki yıllık süreyi aramak; bu hal için iki yıl şartı yoktur.
• Tedbir niteliğindeki ayrı yaşamayı mahkeme kararıyla ayrılık yerine saymak; m.307 yalnızca iki yılı aşkın ve mahkeme kararına dayanan ayrılığı kabul eder.
• Evli olmayan kişi için otuz yaş şartını unutmak ve birlikte evlat edinme hakkını ona tanımak; evli olmayan kişi yalnızca tek başına evlat edinebilir.
• Evli kişinin otuz yaşını doldurmuş olmasını, ayırt etme gücü ya da ayrılık hallerinden birinin varlığının yerine koymak; her iki şart birlikte aranır.
• Evlat edinen ile evlatlık arasındaki on sekiz yaş farkını m.307'nin kendi şartıymış gibi değerlendirmek; bu fark m.308'dendir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yargıtay, küçüklerin evlat edinilmesi ile erginlerin ve kısıtlıların evlat edinilmesinin farklı hükümlere bağlandığını ve bu iki hal için ayrı değerlendirme yapılması gerektiğini kabul etmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/422 E., 2024/370 K., 10.07.2024)
• Yargıtay, küçüklerin evlat edinilmesi kurallarının 305-312. maddeler arasında düzenlendiğini ve m.307'nin de bu çerçevede okunması gerektiğini kabul etmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2024/7036 E., 2024/7903 K., 24.10.2024; 2. Hukuk Dairesi, 2024/2353 E., 2024/2936 K., 29.04.2024)
• Yargıtay, evlat edinme şartlarını genel olarak 305-320. maddeler çerçevesinde değerlendirmektedir. (8. Hukuk Dairesi, 2021/15981 E., 2022/351 K., 19.01.2022)
• Yargıtay, evlat edinmenin ancak mahkeme kararıyla kurulan bir ilişki olduğunu ve kararın kurucu nitelikte olduğunu kabul etmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2024/2353 E., 2024/2936 K., 29.04.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Tek başına evlat edinmek isteyen kişi, evli değilse otuz yaşını doldurduğunu nüfus kaydı ile ispatlamak zorundadır.
• Evli kişi, diğer eşin ayırt etme gücünden sürekli yoksunluğunu sağlık raporu gibi tıbbi belgelerle ispatlamalıdır.
• Evli kişi, diğer eşin iki yılı aşkın süredir nerede olduğunun bilinmediğini araştırma, polis ya da yerel makam kayıtları gibi delillerle göstermelidir; bu hal için gaiplik kararı gerekmez.
• Evli kişi, mahkeme kararına dayanan iki yılı aşkın ayrılığı mahkeme kararı ile ispatlamalıdır; tedbir niteliğindeki ayrı yaşamanın tek başına yeterli olmadığı karşı tarafça ileri sürülürse bu hususta da ispat yükü başvuranındır.
• Evlat edinme davasında, birlikte evlat edinmenin imkânsızlığını ispat etmek zorunda olan evli başvurandır; karşı taraf bu savunmayı ileri sürerse onun delili üzerinden değerlendirme yapılır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun m.305: Evlat edinmenin genel şartlarını (çocuğun yararı ve evlat edinenin çocuklarının haklarının zedelenmemesi) düzenler; m.307'deki tek başına evlat edinme de bu şartlara tabidir.
• 4721 sayılı Kanun m.306: Evli eşlerin kural olarak birlikte evlat edinmesini düzenler ve eşlerden birinin diğerinin çocuğunu evlat edinmesini ayrıca kurar; m.307 bu kuralın istisnasıdır.
• 4721 sayılı Kanun m.308: Evlat edinen ile evlatlık arasında en az on sekiz yaş farkı şartını düzenler; m.307'deki tek başına evlat edinmede de uygulanır.
• 4721 sayılı Kanun m.195: Evlilik birliğinin korunması için mahkemece uygulanacak tedbirleri düzenler; bu tedbir niteliğindeki ayrı yaşamanın m.307 bakımından tek başına yeterli olmadığını anlamak için bağlantılıdır.
• 4721 sayılı Kanun m.170-171: Eşlerin mahkeme kararıyla ayrı yaşamasına ilişkin hükümleri içerir; m.307'deki mahkeme kararıyla ayrılık halinin kaynağıdır.
• 4721 sayılı Kanun m.313: Ergin ve kısıtlıların evlat edinilmesini düzenler; m.307 ile ilgisi, evlat edinenin tek başına hareket etmesidir ve m.313 evlat edinenin alt soyunun açık muvafakatini arar.

Madde, küçüklerin evlat edinilmesinde iki temel koşulu düzenler: evlat edinen ile evlat edinilen arasındaki en az yaş farkı ve evlat edinilecek küçüğün rızası ile vesayet altındaki küçük bakımından vesayet dairesinin izni. Madde, evlat edinenin kim olabileceğini, evlatlığın soyadı ve hukuki bağlarını, evlat edinme kararının şekil ve onay usulünü düzenlemez. Erginlerin ve kısıtlıların evlat edinilmesi (m.313), evlat edinme ehliyeti ve evlat edinenin koşulları (m.306, m.307), evlat edinmenin hukuki sonuçları (m.311) ve iptal ile feshi (m.318 ve devamı) başka maddelerde düzenlenmiştir. Madde, evlat edinenin tarafı olduğu yaş farkı kuralını evlat edinilen tarafında uygular.

Küçüğün rızası ve yaşı: hangi kavramlar bilinmeli?

En az on sekiz yaş fark

Evlat edinilenin, evlat edinenden en az on sekiz yaş küçük olmasını ifade eder. Yaş farkı takvim yılı değil, doğum tarihleri arasındaki süre ile ölçülür. Fark on sekiz yıldan az ise koşul gerçekleşmez.

Ayırt etme gücü

Küçüğün, yaptığı bir işlemin anlamını ve sonuçlarını algılayıp buna göre davranabilme yeteneğidir. Madde bu yeteneğin varlığına göre küçüğün rızasını aranan bir koşul hâline getirir.

Küçüğün rızası

Ayırt etme gücüne sahip küçüğün evlat edinilmeye açık ve bağlayıcı biçimde verdiği onaydır. Rıza, evlat edinmenin gerçekleşmesi için zorunlu bir öğedir; yasal temsilcinin rızası bu eksikliği gidermez.

Vesayet dairesinin izni

Vesayet altındaki küçüğün evlat edinilmesi için vesayet makamının verdiği izindir. Madde bu izni, küçüğün ayırt etme gücüne sahip olup olmadığına bakılmaksızın öngörür.

Küçüğün rızası ve yaşı: hangi şartlar aranır?

• Evlat edinilenin, evlat edinenden en az on sekiz yaş küçük olması gerekir.
• Ayırt etme gücüne sahip küçük evlat edinilecekse, onun rızasının bulunması gerekir; rıza olmadan evlat edinme gerçekleşmez.
• Vesayet altındaki küçük evlat edinilecekse, ayırt etme gücüne sahip olup olmadığına bakılmaksızın vesayet dairesinin izninin alınması gerekir.
• Ayırt etme gücüne sahip olmayan ve vesayet altında bulunmayan küçük bakımından ayrı bir rıza veya izin şartı öngörülmediği için bu hâllerde madde yalnızca yaş farkı koşulunu arar.

Küçüğün rızası ve yaşı: hangi sonuçları doğurur?

• Evlat edinilenin evlat edinenden en az on sekiz yaş küçük olmaması hâlinde evlat edinme, bu maddeye aykırılık nedeniyle geçersiz olur.
• Ayırt etme gücüne sahip küçüğün rızası yoksa evlat edinme gerçekleşmez.
• Vesayet altındaki küçük, ayırt etme gücüne sahip olsun ya da olmasın, vesayet dairesinin izni olmadan evlat edinilemez.
• Vesayet altındaki küçük, vesayet dairesinin izniyle evlat edinilebilir; bu durumda ayırt etme gücü ayrıca aranmaz.
• Madde küçüğün evlat edinilmesini kapsadığından, erginlerin evlat edinilmesi için bu maddedeki koşullar uygulanmaz.

Küçüğün rızası ve yaşı: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Yaş farkını yıl bazında kabaca hesaplamak; doğum tarihleri arasındaki süreyi tam olarak ölçmek gerekir.
• Vesayet altındaki küçükte ayırt etme gücünün bulunmasının vesayet dairesinin izni aranmasını ortadan kaldırdığını düşünmek; madde ayırt etme gücüne bakılmaksızın izin şartı koyar.
• Ayırt etme gücüne sahip küçüğün rızası yerine yasal temsilcinin rızasını yeterli saymak; madde küçüğün kendi rızasını şart koşar.
• Yaş farkı koşulunu erginlerin evlat edinilmesine de uygulamak; erginler için m.313 ayrı rejim getirir.
• Yaş farkı şartının her hâlde zorunlu olduğunu, mahkemenin takdir yetkisiyle esnetilemeyeceğini gözden kaçırmak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Mahkemeler ve nüfus makamları, yaş farkı koşulunu doğum tarihlerinden hesaplayarak denetler; on sekiz yıllık farkın tam olarak sağlanıp sağlanmadığı kayıtlar üzerinden incelenmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2022/11248 E., 2023/1034 K., 15.03.2023)
• Uygulamada, evlat edinen ile evlat edinilen arasında on sekiz yıldan az fark bulunması hâlinde evlat edinmenin m.308 aykırılığı nedeniyle iptal edilebileceği kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2022/11248 E., 2023/1034 K., 15.03.2023)
• Küçüklerin evlat edinilmesinin m.305 ila m.312 arasında, erginlerin ve kısıtlıların evlat edinilmesinin ise m.313 kapsamında ayrı düzenlendiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/422 E., 2024/370 K., 10.07.2024)
• Madde hükmünün anayasaya uygunluğu, yaş farkı koşulu bakımından Anayasa Mahkemesi önünde tartışılmış; itiraz başvurusunda maddenin birinci fıkrası konu edilmiştir. (2025/220 E., 2025/211 K., 06.11.2025)
• Yaş farkı kuralı, evlat edinmenin geçerliliği için emredici bir koşul olarak yorumlanmakta ve ilgili kararlarda bu nitelikle uygulanmaktadır. (Genel Kurul, 2020/10490 E., 25.07.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Evlat edinilenin doğum tarihi ile evlat edinenin doğum tarihi nüfus kayıtlarıyla ispatlanır; yaş farkının on sekiz yıl olduğunu iddia eden taraf bu kayıtları sunmakla yükümlüdür.
• Ayırt etme gücüne sahip küçüğün rızasının varlığını, evlat edinmeyi isteyen taraf rıza belgesi veya mahkeme önündeki beyanla ispatlamalıdır.
• Vesayet altındaki küçük bakımından vesayet dairesinin izninin alındığını, evlat edinmeyi isteyen taraf izin belgesi ile ispatlamalıdır; izin bulunmadığını ileri süren taraf bu savunmayı kayıtlarla gösterir.
• Evlat edinilenin ayırt etme gücüne sahip olup olmadığı tartışmalıysa, bu durum tıbbi veya bilirkişi incelemesi ile belirlenir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 m.313: Erginlerin ve kısıtlıların evlat edinilmesini ayrı bir rejime bağlar; bu madde küçükler bakımından uygulanır, erginlik için ise m.313 geçerlidir.
• 4721 m.306: Evlat edinme ehliyetini ve evlat edinenin koşullarını düzenler; yaş farkı kuralı ile birlikte değerlendirilir.
• 4721 m.307: Eşlerin ortak evlat edinmesi bakımından evlat edinenin koşullarını tamamlar.
• 4721 m.305: Küçüklerin evlat edinilmesinin genel koşullarını ve bu bölümün kapsamını belirler; m.308 bu çerçevede uygulanır.

TMK m.309, küçüğün evlat edinilmesinde ana ve babanın rızasının şeklini, rızanın verileceği mahkemeyi ve evlat edinenlerin belirlenmemiş olmasının rızanın geçerliliğine etkisini düzenler. Rıza beyanının yöneltilmesi, tutanağa geçirilmesi ve belirli kişiye bağlanmaksızın verilebilmesi bu maddenin konusudur. Hüküm, küçüğün evlat edinilmesi bakımından uygulanır; erginlerin ve kısıtlıların evlat edinilmesi ayrı bir rejime tabidir. Rızanın hangi hallerde aranmayacağı, rızanın geri alınması ve irade sakatlığı nedeniyle iptali bu maddede düzenlenmez (m.310, m.311, m.317). Evlat edinmenin genel koşulları ve ehliyet ayrı maddelerde yer alır (m.305-308).

Şekil: hangi kavramlar bilinmeli?

Rıza

Küçüğün evlat edinilmesine ana ve babanın yenilik doğuran biçimde verdiği, evlat edinme işlemine onay niteliğindeki beyandır. Madde metni rızanın şeklini ve yöneltileceği mahkemeyi belirler; rıza, işlemin yapılmasından önce veya sonra verilebilecek bir irade beyanıdır.

Tutanağa geçirme

Rızanın mahkemede sözlü ya da yazılı olarak açıklanıp tutanağa kaydedilmesi işlemidir. Sözlü rızada beyanı veren kişi tutanağı imzalar; bu işlem rızanın şekli açısından zorunlu bir unsurdur.

Yetkili mahkeme

Rızanın açıklanabileceği yer mahkemesi, küçüğün veya ana ve babanın oturduğu yer mahkemesidir. Madde bu iki yerden birini seçimlik olarak öngörür.

Evlat edinenlerin belirlenmemesi

Rızanın verildiği anda evlat edinecek kişinin adının bilinmemesi veya henüz kimin evlat edineceğinin kesinleşmemiş olmasıdır. Bu durum rızanın geçerliliğini etkilemez; rıza genel nitelikte de verilebilir.

Şekil: hangi şartlar aranır?

• Küçüğün evlat edinilmesi için ana ve babanın rızasının bulunması gerekir.
• Rızanın, küçüğün veya ana ve babanın oturdukları yer mahkemesinde açıklanması gerekir.
• Rızanın sözlü veya yazılı olarak açıklanması ve tutanağa geçirilmesi gerekir.
• Rızanın sarih ve kesin nitelikte olması gerekir; şarta bağlı rıza, evlat edinme ilişkisinin niteliğiyle bağdaşmayacak biçimde verilemez.
• Evlat edinenlerin adının belirtilmemiş olması veya henüz belirlenmemiş olması rızanın geçerliliğine engel değildir.

Şekil: hangi sonuçları doğurur?

• Ana ve babanın rızası olmadan küçük için evlat edinme ilişkisi kurulamaz, bu koşul m.311 şartları gerçekleşmediği sürece aranır.
• Rıza, madde metninde öngörülen mahkemede sözlü veya yazılı açıklanıp tutanağa geçirilmezse rıza geçerli sayılmaz.
• Rıza, evlat edinenlerin adı belirtilmemiş veya henüz belirlenmemiş olsa da geçerlidir.
• Rıza geçerli biçimde verildiğinde, evlat edinenin henüz belli olmaması evlat edinme işlemini engellemez.

Şekil: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Rızanın velayet hakkına sahip ana veya babadan yalnızca birinin verdiği tek taraflı rıza ile yeterli sayılması, rızanın her iki ana babadan da aranmasını gözden kaçırmaktır.
• Rızanın telefonla veya davranışla verilebileceğini kabul etmek, rızanın sözlü açıklanıp tutanağa geçirilmesi zorunluluğunu yanlış anlamaktır.
• Evlat edinenlerin belli olmadığı gerekçesiyle rızayı geçersiz saymak, m.309/son hükmünü yanlış uygulamaktır.
• Rızanın belirli bir geleceğe ilişkin koşula bağlı verilmesini geçerli saymak, rızanın sarih ve kesin olması gerektiğini göz ardı etmektir.
• Rızanın küçüğün oturduğu yer mahkemesi dışında hiçbir yerde açıklanamayacağını düşünmek, maddedeki seçimlik yetkiyi yanlış okumaktır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Küçüğün evlat edinilmesinde her iki ana ve babanın rızasının aranması, velayete sahip olmaya bağlı değildir; velayet hakkı olmasa dahi ana ve babanın rızası gerekir, m.311 koşulları gerçekleşmedikçe bu zorunluluk devam eder. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/422 E., 2024/370 K., 10.07.2024)
• Ana babanın rızasının bulunmaması halinde mahkemelerin küçüğün evlat edinilmesine karar vermesi, m.309 ve m.311 hükümlerinin birlikte değerlendirilmesini gerektirmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2024/7036 E., 2024/7903 K., 24.10.2024)
• Mahkemelerin evlat edinmeye ilişkin davalarda m.309'un rıza şartını gözetmesi ve rızanın yasal şekilde alınıp alınmadığını değerlendirmesi beklenir. (2. Hukuk Dairesi, 2024/2353 E., 2024/2936 K., 29.04.2024)
• Rıza dava konusu yapılmadan önce ana babanın rıza beyanının hangi mahkemede ve hangi şekilde verildiğinin dosya kapsamında belgelenmesi uygulamada önem taşımaktadır. (2. Hukuk Dairesi, 2023/5440 E., 2023/6354 K., 20.12.2023)
• Küçüğün koruma altına alınarak geçici evlat edindirme sözleşmesi ile bir aileye yerleştirildiği hallerde de ana babanın rızası m.309 uyarınca aranmaktadır. (2. Hukuk Dairesi, 2023/5440 E., 2023/6354 K., 20.12.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Evlat edinme ilişkisinin kurulmasını isteyen taraf, ana ve babanın rızasının bulunduğunu ispatlamakla yükümlüdür.
• Rızanın tutanağa geçirilmiş olması, mahkeme kayıtlarıyla ispat edilir; tutanakta beyanı veren ana veya babanın imzası bulunmalıdır.
• Rızanın sözlü açıklandığı iddia ediliyorsa tutanak dışında bir delille kanıtlanması güçtür; bu nedenle mahkeme tutanağı esas alır.
• Rıza beyanının şarta bağlı olduğunu ileri süren taraf, bu iddiayı beyanın içeriğiyle ispatlamak zorundadır.
• Rızanın irade sakatlığı nedeniyle geçersiz olduğu savunulursa, bu savunmayı ileri süren taraf sakatlığı ispatlamakla yükümlüdür.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun m.311: Ana ve babanın rızası aranmayan halleri düzenler. Rızanın aranmadığı hallerde m.309'daki şekil ve yetki kuralları uygulanmaz.
• 4721 sayılı Kanun m.310: Rızanın geri alınmasını düzenler; m.309'da verilen rızanın geri alınması bu maddeye göre ayrıca değerlendirilir.
• 4721 sayılı Kanun m.317: Rıza beyanının geçersiz olması halinde evlat edinme ilişkisinin kaldırılmasını düzenler; şarta bağlı rızanın sonucu bu maddeye dayanır.

Madde, küçüğün evlat edinilmesinde aranan anne babanın rızasının zamana bağlı sınırlarını düzenler: rızanın küçüğün doğumundan önce ya da doğumun üzerinden altı hafta geçmeden verilemeyeceğini, tutanağa geçirilen rızanın altı haftalık süre içinde aynı usulle geri alınabileceğini ve geri alınıp yeniden verilen rızanın kesin olduğunu hükme bağlar. Madde, evlat edinmeye rıza gösteren anne ve babayı ve bu rızanın alınması sürecini ilgilendirir. Maddenin metninde yer alan "rızanın aranmaması" başlığı, rızanın hangi hallerde aranmayacağını gösteren ayrı bir başlık olup bu maddenin hükmünü oluşturmaz; bu konuda ayrıntılı koşullar maddede yer almamaktadır. Madde, rızanın aranmayacağı halleri (ör. m.313 kapsamındaki ergin evlat edinmesi ya da m.311'deki hâller) ayrıntılı olarak düzenlemez; bunlar ilgili diğer maddelerde yer alır. Evlat edinme ilişkisinin kuruluşu, mahkeme kararının şartları ve evlat edinmenin sonuçları da bu maddede düzenlenmez.

Zamanı: hangi kavramlar bilinmeli?

Rıza

Küçüğün evlat edinilmesine izin veren, anne ve babanın verdiği hukuki beyan. Rızanın geçerli olabilmesi için madde metninde belirtilen zamanlama şartlarına uyulması gerekir.

Doğum tarihi üzerinden altı hafta

Rızanın verilebilmesi için küçüğün doğumundan itibaren geçmesi gereken asgari süre. Bu süre geçmeden verilen rıza geçersizdir.

Tutanağa geçirilme

Rızanın yetkili makam önünde yazılı hale getirilmesi. Geri alma süresi bu andan itibaren işler.

Rızanın geri alınması

Verilmiş rızanın, tutanağa geçirilmesinden başlayan altı haftalık süre içinde aynı usulle ortadan kaldırılması. Süre geçtikten sonra geri alma mümkün değildir.

Kesin rıza

Geri alındıktan sonra yeniden verilen rızanın artık geri alınamaz niteliği. Bu rızaya ilişkin altı haftalık geri alma hakkı yeniden doğmaz.

Zamanı: hangi şartlar aranır?

• Rızanın, küçüğün doğumunun üzerinden altı hafta geçtikten sonra verilmesi gerekir; doğumdan önce veya altı hafta dolmadan verilen rıza geçerli değildir.
• Rızanın tutanağa geçirilmiş olması gerekir; geri alma süresi tutanağa geçirilme tarihinden başlar.
• Geri alma, rızanın verilmesinde kullanılan usulle aynı usulle yapılmalıdır.
• Geri alma, tutanağa geçirilme tarihinden başlayan altı haftalık süre içinde yapılmış olmalıdır; süre geçtikten sonra geri alınamaz.
• Geri alındıktan sonra yeniden verilen rıza, kesin nitelik taşır ve tekrar geri alınamaz.

Zamanı: hangi sonuçları doğurur?

• Küçüğün doğumunun üzerinden altı hafta geçmeden verilen rıza geçersiz olur.
• Tutanağa geçirilen rıza, altı haftalık süre içinde aynı usulle geri alınabilir.
• Altı haftalık süre geçtikten sonra rıza geri alınamaz ve verilmiş rıza geçerliliğini korur.
• Geri alındıktan sonra yeniden verilen rıza kesin olur ve artık geri alınamaz.
• Geri alma, rızanın verildiği usulle yapılmadıkça hükmü doğurmaz.

Zamanı: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Altı haftayı doğum tarihi yerine rızanın verildiği tarihten saymak; süre doğumun üzerinden işler.
• Geri alma süresini tutanağa geçirilme tarihinden değil, rızanın fiilen verildiği andan saymak.
• Rızanın geri alınmasında aynı usulün aranmamasını kabul etmek; geri alma verilişteki usulle yapılmalıdır.
• Yeniden verilen rızanın da altı haftalık süre içinde geri alınabileceğini düşünmek; bu rıza kesindir.
• Doğumdan önce verilen rızayı, süre sonradan dolduğunda geçerli saymak; madde doğum öncesi rızayı geçersiz kılar.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Küçüklerin evlat edinilmesinin 305 ila 312. maddeler arasında ayrı kurallara bağlandığı kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/422 E., 2024/370 K., 10.07.2024; 2. Hukuk Dairesi, 2024/2353 E., 2024/2936 K., 29.04.2024)
• Küçüğün doğumundan kısa süre sonra kuruma bırakılan çocuklarda rızanın altı haftalık süre içinde geri alınıp alınmadığının somut olarak incelendiği görülmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2024/7036 E., 2024/7903 K., 24.10.2024; 2. Hukuk Dairesi, 2022/10450 E., 2024/1471 K., 05.03.2024)
• Rıza belgesinin tarihinin çocuğun doğum tarihiyle aynı olduğu hallerde, rızanın doğum sonrası altı haftalık sınır dikkate alınarak değerlendirildiği kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/625 E., 2023/5220 K., 07.11.2023)
• Evlat edinmenin asli unsurlarının 305 ila 320. maddeler arasında düzenlendiği ve rıza hükümlerinin bu bütünlük içinde uygulandığı kabul edilmektedir. (8. Hukuk Dairesi, 2021/15981 E., 2022/351 K., 19.01.2022)

Nasıl ispat edilir?

• Rızanın geri alınmasını ileri süren taraf, geri alma beyanının altı haftalık süre içinde ve aynı usulle yapıldığını ispatlamakla yükümlüdür.
• Rızanın tutanağa geçirilme tarihi, resmi tutanak ile ispatlanır; tutanağın tarihi süre başlangıcını belirler.
• Rızanın doğumdan önce veya altı hafta dolmadan verildiği iddiasında, bu tarihin doğum belgesi ve rıza tutanağı karşılaştırılarak ispat edilmesi gerekir.
• Karşı taraf, rızanın geri alma süresi geçtikten sonra yapıldığını ileri sürerse, geri alma tarihini ve tutanağın tarihini ispatlamakla yükümlüdür.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun m.305: Küçüklerin evlat edinilmesinde genel koşulları düzenler; m.310'daki rıza şartı bu genel çerçevenin bir parçasıdır.
• 4721 sayılı Kanun m.313: Ergin ve kısıtlıların evlat edinilmesini düzenler; rıza kurallarının küçük evlat edinmesinden farklı işlediği hallerdir.

Bu madde, küçüğün evlat edinilmesinde ana veya babadan birinin rızasının aranmayacağı iki hâli düzenler: ana ve babanın kimliğinin ya da uzun süredir bulunduğu yerin bilinmemesi veya ayırt etme gücünden sürekli yoksun olması hâli ile küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmeyen ana veya baba hâli. Madde, evlat edinme sürecinde rıza istisnasını kapsar ve bu istisnanın uygulandığı kişiyi ana ve baba olarak sınırlar. Madde, rızanın aranmamasının hangi usulle karara bağlanacağını, evlat edinmeye izin kararının koşullarını ve evlat edinmenin genel şartlarını düzenlemez; bunlar için evlat edinmeye ilişkin diğer hükümlere (m.305-312 arasındaki düzenlemeler) bakılmalıdır. Erginlerin ve kısıtlıların evlat edinilmesi (m.313) ile evlat edinme sonrası ilişkiler de bu maddenin kapsamı dışındadır.

m.311: hangi kavramlar bilinmeli?

Rıza istisnası

Küçüğün evlat edinilmesinde ana veya babadan birinin açıklaması gereken rızanın, maddede sayılan hâllerde aranmamasıdır. Rıza istisnası ana ve babanın her ikisi için de değil, bu hâllerden birinin gerçekleştiği ana ya da baba bakımından geçerlidir.

Kimliği veya uzun süredir bulunduğu yeri bilinmeyen ana/baba

Ana ya da babanın kim olduğunun belirlenememesi ya da uzun süreden beri nerede oturduğunun bilinmemesi durumudur. Maddede sayılan bu durum tek başına değil, bilinmezlik hâlinin varlığıyla birlikte değerlendirilir.

Ayırt etme gücünden sürekli yoksunluk

Ana ya da babanın, rıza vermesini sağlayacak şekilde karar verme yeteneğinden sürekli olarak yoksun bulunması hâlidir. Geçici bir yoksunluk bu hâli oluşturmaz; sürekli olması aranır.

Küçüğe karşı özen yükümlülüğü

Ana ve babanın çocuğa bakma, gözetme ve yetiştirme konusundaki yükümlülüklerinin yeterince yerine getirilmesidir. Yükümlülüğün yerine getirilmemesi, ihmal ya da ilgisizlik gibi somut davranışlarla belirlenir.

m.311: hangi şartlar aranır?

• Evlat edinilecek kişinin küçük olması gerekir; ergin ya da kısıtlı için bu madde değil m.313 uygulanır.
• Ana veya babanın kim olduğu bilinmemeli ya da uzun süreden beri nerede oturduğu bilinmelidir; ya da bu ana veya babanın ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun bulunması gerekir (birinci bent).
• Ana veya babanın küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmediğinin ortaya konulması gerekir (ikinci bent).
• Yukarıdaki hâllerden birinin gerçekleştiği ana veya baba bakımından rıza aranmaz; diğer ebeveynin rızası ayrıca aranır.

m.311: hangi sonuçları doğurur?

• Birinci bent veya ikinci bent koşullarından birinin gerçekleştiği ana veya baba bakımından rıza aranmaz.
• Rıza aranmadığında evlat edinmeye izin kararı yine mahkemece verilir; rıza istisnası bu kararın yerine geçmez.
• Koşulların gerçekleşmediği hâllerde ana ve babanın rızası aranır ve rıza olmadan evlat edinme yapılamaz.
• Madde iki bentte sayılan koşullardan birinin varlığını yeterli kabul eder; bentlerin birlikte bulunması zorunlu değildir.

m.311: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Birinci bent ile ikinci bendi birbirine karıştırmak; ikinci bentte aranan özen ihmalini birinci bentteki objektif durum gibi değerlendirmek.
• Ayırt etme gücünden geçici yoksunluğu sürekli yoksunluk saymak ve rıza istisnasını buna dayandırmak.
• Rızanın aranmamasını evlat edinmeye izin kararının yerine geçen bir işlem olarak görmek.
• Bir ebeveyn için rıza istisnası koşulu oluştuğunda diğer ebeveynin rızasını da aranmayacak saymak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Mahkemeler, rıza aranmaması için ana veya babanın gerçekten bilinmediğini ya da yerinin tespit edilemediğini dosya kapsamıyla ortaya koymasını beklemektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/818 E., 2023/5221 K., 07.11.2023)
• Uygulamada 311. maddenin ikinci fıkrası şartlarının varlığı, ana veya babanın çocuğa karşı ilgisizliği ve çocukla ilişkisinin bulunmaması gibi somut olgularla değerlendirilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/818 E., 2023/5221 K., 07.11.2023; 2. Hukuk Dairesi, 2022/11198 E., 2023/1962 K., 26.04.2023)
• Rıza istisnasının uygulanmasında, ilgili ana ya da baba için 311. maddenin bentlerinin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2022/10278 E., 2023/1423 K., 29.03.2023)
• Rıza aranmamasına karar verilmesi için mahkemelerin dosyada evlat edinme dava sürecinin usulüne uygun işlediğini gösterecek belgeleri aradığı görülmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2024/7036 E., 2024/7903 K., 24.10.2024; 2. Hukuk Dairesi, 2024/155 E., 2024/6166 K., 19.09.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Rıza istisnasından yararlanmak isteyen taraf, ana veya babanın kimliğinin ya da yerinin bilinmediğini, ayırt etme gücünden sürekli yoksunluğunu ya da özen yükümlülüğünü yerine getirmediğini ileri sürer ve ispatlar.
• Kimliğin veya yerin bilinmediği hâlde, bu durumun belirlenmesinde nüfus kayıtları, adres araştırması ve ilgili kurum yazıları gibi resmî belgeler kullanılır.
• Ayırt etme gücünden sürekli yoksunluk, sağlık kurulu raporu gibi tıbbi belgelerle ispatlanır.
• Özen yükümlülüğünün yerine getirilmediği, çocukla ilgisizlik, bakımın üstlenilmemesi ve tanıklarla desteklenen olgularla ortaya konur; karşı taraf ise ilişkinin sürdüğünü ya da ihmalin bulunmadığını ispatlamakla yükümlüdür.
• Rızası aranmayan ana veya babaya karşı, rıza istisnasının koşullarının gerçekleştiğini gösteren deliller dosyada bulunmalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun m.312: Ana ve babanın rızasının alınmasına ilişkin usul ve rızanın yerine geçen durumları düzenler; bu maddedeki istisnalarla birlikte okunur.
• 4721 sayılı Kanun m.313: Ergin ve kısıtlıların evlat edinilmesini düzenler; m.311'in küçüklere ilişkin olduğunu ayırt etmek için gerekir.
• 4721 sayılı Kanun m.305: Küçüğün evlat edinilmesine ilişkin genel çerçeveyi çizer ve m.311'in uygulandığı evlat edinme düzenlemesinin başlangıcıdır.

TMK m.312, küçüğün evlat edinilmek amacıyla bir kuruma yerleştirilmesi halinde ana veya babadan birinin rızasının eksik olması durumunda, bu rızanın aranıp aranmayacağına dair mahkeme kararının zamanlamasını ve bu kararın bildirilmesini düzenler. Hüküm, evlat edinen, evlat edinmede aracılık yapan kurum veya ilgili küçük bakımından, küçüğün kuruma yerleştirilmesi ve ana/baba rızasının eksik kaldığı hallerde uygulanır. Maddenin düzenlemediği konular: evlat edinmenin şartları ve rızanın aranmaması sebepleri (m.311), evlat edinme davasının açılması ve yürütülmesi, evlat edinmenin hükümleri ve sonuçları (m.305-310 ve m.313 çerçevesinde), ana ve babanın rızasını vermesi veya geri alması ile ilgili esaslar (m.320 ve devamı) ve bu kararlara karşı kanun yollarına ilişkin usul hükümleri.

m.312: hangi kavramlar bilinmeli?

Evlat edinmek amacıyla kuruma yerleştirme

Küçüğün gelecekte evlat edinilmesi amacıyla bir kurum bakımına alınmasıdır. Bu yerleştirme, rızanın aranıp aranmayacağı kararının hangi zamanda verileceğini belirleyen temel olaydır.

Rızanın aranmaması kararı

Ana veya babadan birinin rızası eksik olduğunda, bu rızanın evlat edinme işleminde aranıp aranmayacağına ilişkin mahkeme kararıdır. Karar, yerleştirmeden önce ya da evlat edinme işlemleri sırasında verilir.

Özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmeme

Ana veya babanın küçüğe karşı bakım ve koruma görevini yeterli biçimde yerine getirmemesidir. Bu hal, rızanın aranmaması sebebi olarak madde metninde yer alır ve kararın yazılı bildirilmesini gerektirir.

Küçüğün oturduğu yer mahkemesi

Maddenin birinci fıkrasına göre yerleştirmeden önce rızanın aranıp aranmayacağına karar verecek yetkili mahkemedir. Yetki, küçüğün oturduğu yere bağlanmıştır.

m.312: hangi şartlar aranır?

• Küçüğün evlat edinilmek amacıyla bir kuruma yerleştirilmesi gerekir.
• Ana veya babadan birinin rızasının eksik olması gerekir.
• Evlat edinenin veya evlat edinmede aracılık yapan kurumun istemi bulunmalıdır; birinci fıkradaki yerleştirme öncesi karar için bu istem aranır.
• Kural olarak karar, küçüğün yerleştirilmesinden önce verilmelidir ve bu karar küçüğün oturduğu yer mahkemesinden alınmalıdır.
• Yerleştirmeden sonra veya evlat edinme işlemleri sırasında karar verilecekse, bu karar evlat edinme işlemleri sırasında verilmelidir.
• Ana veya babanın özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemesi nedeniyle rızasının aranmaması halinde, bu karar ilgiliye yazılı olarak bildirilmelidir.

m.312: hangi sonuçları doğurur?

• Ana veya babadan birinin rızası eksik olduğunda, evlat edinen veya aracı kurumun istemi üzerine mahkeme rızanın aranıp aranmayacağına karar verir.
• Kural olarak bu karar küçüğün yerleştirilmesinden önce verilir.
• Maddenin ikinci fıkrasındaki diğer hallerde karar evlat edinme işlemleri sırasında verilir.
• Ana veya babanın özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemesi nedeniyle rızası aranmazsa, karar ilgiliye yazılı olarak bildirilir.
• Maddede bahsedilen rıza eksikliği ve karar yükümlülüğü, evlat edinmenin diğer koşullarının yerine geçmez; evlat edinme işlemi bu kararla birlikte yürütülür.

m.312: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Maddenin birinci fıkrasındaki yerleştirme öncesi karar ile ikinci fıkradaki evlat edinme işlemleri sırasında verilen kararı karıştırmak; kararın zamanını yanlış belirlemek.
• Kararın yetkili mahkemesini küçüğün oturduğu yer mahkemesi yerine başka bir mahkeme olarak belirlemek.
• Özen yükümlülüğü gerekçesiyle rızanın aranmadığı hallerde yazılı bildirimi yapmamak ya da bu bildirimi zorunlu görmemek.
• Rızanın aranmaması kararını yalnızca evlat edinme davasının sonucu gibi değerlendirip ayrı bir karar olduğunu gözden kaçırmak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yargıtay, küçüklerin evlat edinilmesinde rızanın aranıp aranmayacağına ilişkin kararın bu maddeye göre verildiğini ve küçüklerin evlat edinilmesinin 305 ila 312. maddeler arasında düzenlendiğini kabul etmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/422 E., 2024/370 K., 10.07.2024; 2. Hukuk Dairesi, 2024/7036 E., 2024/7903 K., 24.10.2024)
• Uygulamada, evlat edinmek amacıyla kuruma yerleştirilen çocuklar bakımından rızanın aranmaması kararının bu madde uyarınca alınacağı ve bu kararın korunma kararı ve bakım tedbiri ile birlikte değerlendirildiği kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2024/155 E., 2024/6166 K., 19.09.2024; 2. Hukuk Dairesi, 2023/7386 E., 2024/2089 K., 26.03.2024)
• Yargıtay, rızanın aranmaması kararı verilen küçük hakkındaki işlemlerin iptali ve teslim istemlerinin bu düzenlemeye bağlı olarak görüldüğünü kabul etmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2022/10450 E., 2024/1471 K., 05.03.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Rızanın aranıp aranmayacağına ilişkin kararı isteyen evlat edinen veya aracı kurum, rızanın eksik olduğunu ve yerleştirme veya evlat edinme sürecinin bu karara bağlı olduğunu ispatlamakla yükümlüdür.
• Özen yükümlülüğünün yeterince yerine getirilmediği iddiası, ana veya babanın bakım ve koruma görevini ihlal ettiğini gösteren somut delillerle ispat edilir.
• Karşı taraf olan ana veya baba, özen yükümlülüğünü yerine getirdiğini ve rızasının aranması gerektiğini ileri sürebilir; bu savunmayı kendisi ispatlamakla yükümlüdür.
• Yerleştirme tarihi, kurum kayıtları ve ilgili mahkeme kararı yazılı delil olarak esas alınır.
• Rızanın aranmaması kararının yazılı bildirildiğinin ispatı, bildirimi yapan kurum veya mahkeme kayıtlarıyla sağlanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun m.311: Rızanın aranmaması hallerini ve rızanın aranmasında esas alınan koşulları düzenler; bu maddedeki karar mekanizmasının dayanağıdır.
• 4721 sayılı Kanun m.313: Erginlerin ve kısıtlıların evlat edinilmesini düzenler; küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin 312. maddenin kapsamı dışındadır, ancak kararın karşılaştırmalı ayrımında dikkate alınır.

TMK m.313, ergin ve kısıtlıların evlat edinilebilmesi için aranan halleri ve şartları düzenler. Evlat edinenin altsoyunun açık muvafakatinin gerekliliği, üç ayrı evlat edinme halinin (uzun süreli bakım ve gözetim, küçükken bakılıp eğitilme, diğer haklı sebeplerle aile hâlinde birlikte yaşama) sayılması, evli kişinin eşinin rızası ve küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin hükümlerin kıyasen uygulanması bu maddenin konusudur. Madde, evlat edinen ile evlat edinilen arasında aranan yaş farkını, küçüklerin evlat edinilmesinde aranan şartları ve mahkeme kararının şeklî ve usulî koşullarını ayrıca düzenlemez; bunlar TMK m.307-309 ve m.315-316 hükümlerindedir. Evli kişinin tek başına evlat edinmesi (m.307), eşlerin birlikte evlat edinmesi (m.306) ve evlat edinmenin hüküm ve sonuçları (m.314) da bu maddenin dışındadır. Madde, küçük çocukların evlat edinilmesine ilişkin rıza usulünü de düzenlemez (m.312).

Erginlerin ve kısıtlıların evlât edinilmesi: hangi kavramlar bilinmeli?

Açık muvafakat

Evlat edinenin hayatta olan altsoyunun, evlat edinme işlemine açıkça onay vermesidir. Madde metni bu onayı, ergin ve kısıtlıların evlat edinilmesinin ön koşulu olarak koymaktadır.

Ergin veya kısıtlı

Evlat edinilecek kişinin 18 yaşını doldurmuş olması ya da evlenme veya mahkeme kararıyla ergin sayılmış olmasıdır. Kısıtlı, hakkında kısıtlama kararı verilmiş kişiyi ifade eder. Evlat edinme başvurusu tarihinde küçük olan kişi için küçüklere ilişkin hükümler uygulanır.

Aile hâlinde birlikte yaşama

Evlat edinen ile evlat edinilenin sürekli bir sosyal ilişki içinde birlikte oturmasıdır. Yalnızca birlikte oturmak yeterli değildir; yoğun bir kişisel ilişkinin bulunması gerekir.

Kıyas yoluyla uygulama

Maddede açıkça düzenlenmeyen konularda küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin hükümlerin, ergin ve kısıtlılar bakımından da uygulanmasıdır. Bu yol, madde metninde yer alan üç halden ayrı olarak ve ancak boşluk bulunduğunda işler.

Diğer haklı sebepler

Üçüncü halde aranan, evlat edinme ilişkisini meşru kılan ek gerekçedir. Beş yıllık aile hâlinde birlikte yaşama ile birlikte bulunmalıdır ve tek başına birlikte yaşamanın yeterli olmadığı kabul edilmektedir.

Erginlerin ve kısıtlıların evlât edinilmesi: hangi şartlar aranır?

• Evlat edinenin hayatta olan altsoyunun açık muvafakatinin alınmış olması gerekir; bu koşul madde metninin ilk cümlesinde yer alır ve olumlu bir şarttır.
• Evlat edinilen ergin veya kısıtlı olmalıdır; başvuru tarihinde küçük olan kişi için m.313 değil küçüklere ilişkin hükümler uygulanır.
• Üç halden en az birinin gerçekleşmiş olması gerekir: bedensel veya zihinsel engeli nedeniyle sürekli yardıma muhtaç olup en az beş yıl evlat edinen tarafından bakılıp gözetilmiş olma; küçükken en az beş yıl evlat edinen tarafından bakılıp gözetilmiş ve eğitilmiş olma; ya da diğer haklı sebeplerin bulunması ve en az beş yıl aile hâlinde birlikte yaşama.
• Evli bir kimse evlat edinilecekse eşinin rızası bulunmalıdır; rıza olmadan evlat edinilme gerçekleşmez.
• Yukarıdaki haller dışında kalan konularda küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin hükümler kıyas yoluyla uygulanır; bu nedenle küçüklere ilişkin şartların da karşılanması gerekebilir.
• Beş yıllık bakım, gözetim veya birlikte yaşama süresinin kesintisiz olması, ya da kesintinin süreklilik ilişkisini ortadan kaldırmaması gerekir.

Erginlerin ve kısıtlıların evlât edinilmesi: hangi sonuçları doğurur?

• Açık muvafakat, üç halden birinin gerçekleşmesi ve (evli ise) eşin rızası birlikte bulunduğunda evlat edinme için yeterli olur ve mahkeme kararıyla evlatlık ilişkisi kurulur.
• Altsoyun açık muvafakati olmadan verilen evlat edinme kararı, m.313 bakımından aranan koşul eksik kaldığı için hukuka aykırıdır.
• Üç halden hiçbiri gerçekleşmiyorsa evlat edinme m.313 kapsamında yapılamaz; yalnızca kıyas yoluyla başka bir dayanak aranamaz.
• Evli kişinin eşinin rızası yoksa evlat edinme kararı verilemez.
• Başvurudan sonra evlat edinilenin ergin olması, koşullar daha önceden yerine getirilmişse küçüklere ilişkin hükümlerin uygulanmasını engellemez.
• Maddenin ikinci cümlesindeki eş rızası ve birinci cümledeki altsoy muvafakati kanunda emredici nitelikte kabul edilmektedir; tarafların sözleşmeyle bu koşulları değiştirmesi mümkün değildir.

Erginlerin ve kısıtlıların evlât edinilmesi: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Üç halden birinin şartlarını birbirine karıştırmak; örneğin ikinci halde aranan beş yıllık bakım ve eğitimi, birinci halin güncel bakım şartıyla aynı saymak.
• Bakım ve gözetimin hafta sonu gibi aralıklı yapılmasını yeterli saymak; sürekliliğin aranması gerektiği göz ardı edilir.
• Üçüncü halde yalnızca birlikte yaşama süresini yeterli görmek; haklı sebeplerin ve yoğun kişisel ilişkinin ayrıca aranması gerektiği atlanır.
• Evli kişinin eşinin rızasını yalnızca küçük evlat edinmelerinde aranan bir koşul saymak; m.313 ikinci fıkrasında ergin ve kısıtlılar için de açıkça aranır.
• Altsoyun açık muvafakatini yalnızca altsoyun varlığına bağlamak; m.313 metninde altsoyun açık muvafakati birinci cümlede bağımsız bir koşul olarak yer alır.
• Evlat edinilenin başvuru anındaki yaşını dikkate almamak; küçükken başvuru yapılmış ve sonradan ergin olunmuşsa küçüklere ilişkin hükümler uygulanabilir.
• Kıyas yolunu, maddede sayılan üç halin yerine geçecek genel bir dayanak gibi görmek; kıyas yalnızca maddede düzenlenmeyen konularda işler.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Beş yıllık bakım ve gözetimin evlat edinenle birlikte oturma suretiyle ve süreklilik arz edecek biçimde yerine getirilmiş olması aranmakta; hafta sonu gibi ara sıra gerçekleşen ilişkilerin bu şartı karşılamadığı kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2024/4100 E., 2024/6222 K., 23.09.2024)
• Üçüncü halde yalnızca birlikte yaşamanın yeterli olmadığı, aralarında yoğun bir kişisel ilişkinin bulunması gerektiği kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/4685 E., 2023/6470 K., 25.12.2023)
• Erginlerin evlat edinilmesinde m.313'ün üç halinden hiçbirinin gerçekleşmediği durumda, küçüklere ilişkin hükümlerin kıyasen uygulanmasıyla evlat edinmeye izin verilemeyeceği kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2022/9358 E., 2024/751 K., 12.02.2024)
• Evlat edinilenin ergin olduğu dönemde yapılan başvurularda, evlat edinen ile evlat edinilenin ilişkisinin beş yıl boyunca fiilen devam edip etmediği somut olarak araştırılmaktadır. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/422 E., 2024/370 K., 10.07.2024)
• Altsoyun açık muvafakati ve evlat edinen ile evlatlık arasındaki ilişkinin niteliği, yalnızca kayıtlara değil, tanık beyanları ve ilişkinin fiilî durumuna göre değerlendirilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2025/1983 E., 2025/7379 K., 16.09.2025)

Nasıl ispat edilir?

• Evlat edinmeyi talep eden taraf, üç halden hangisine dayandığını ve bu halin şartlarını ispatlamakla yükümlüdür; bakım ve gözetimin beş yıl sürdüğünü ve süreklilik taşıdığını gösterecek delillerle ispat yükü evlat edinendedir.
• Evlat edinenin altsoyunun açık muvafakati, yazılı bir beyanla veya mahkemede dinlenme sırasında yapılan açıklamayla ispatlanır; muvafakatin bulunmadığını ileri süren taraf bunu gösterir.
• Aile hâlinde birlikte yaşama ve diğer haklı sebepler, nüfus kayıtları, tanık beyanları ve sosyal inceleme raporlarıyla ispatlanır; yazılı kayıt ile tanık beyanı arasında kesin bir üstünlük yoktur, mahkeme tüm delilleri birlikte değerlendirir.
• Evli olan kişinin eşinin rızasının bulunduğunu ispat yükü evlat edinen tarafındadır; rızanın yokluğunu ileri süren taraf bunu gösterebilir.
• Karşı taraf, bakım ve gözetimin kesintiye uğradığını ya da süreklilik taşımadığını iddia ederek savunma yapabilir; bu savunmanın ispat yükü ileri süren tarafa aittir.
• Evlat edinme başvurusunun tarihinin ve evlat edinilenin yaşının belgelenmesi, küçüklere ilişkin hükümlerin uygulanıp uygulanmayacağını belirlediği için kritik öneme sahiptir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun m.312: Küçüğün evlat edinilmesinde ana ve babanın rızasının aranıp aranmayacağına ilişkin kuralları düzenler; m.313 bu rızayı düzenlemez ve küçüklere ilişkin hükümlerin kıyasen uygulanmasında bağlantılıdır.
• 4721 sayılı Kanun m.307: Evli kişinin tek başına evlat edinmesine olanak tanır; m.313 ikinci fıkradaki eş rızası kuralının ilgili olduğu bir istisnadır.
• 4721 sayılı Kanun m.308: Evlat edinen ile evlat edinilen arasında en az on sekiz yaş farkı aranmasını ve ergin ya da kısıtlının rızasını düzenler; m.313 kıyas yoluyla uygulandığında bu koşullar da geçerli olur.
• 4721 sayılı Kanun m.315: Evlat edinme kararının verilmesi, araştırma ve kurucu mahkeme kararını düzenler; m.313'te sayılan şartların mahkemece araştırılmasının usulünü belirler.
• 4721 sayılı Kanun m.314: Evlat edinmenin hüküm ve sonuçlarını düzenler; m.313 ile kurulan evlatlık ilişkisinin sonuçlarını belirler.
• 4721 sayılı Kanun m.306: Eşlerin birlikte evlat edinmesini ve eşin çocuğunu evlat edinmesini düzenler; m.313'ün evli kişiye ilişkin ikinci fıkrası ile bağlantılıdır.

Madde, evlat edinmenin sonuçlarından üç konuyu düzenler: evlatlığın evlat edinenin haklarına ve yükümlülüklerine girmesi ile mirasçı olması, küçük ya da ergin evlatlığın soyadı ve nüfus kaydındaki ana-baba adına ilişkin kurallar ile evlat edinen ve evlatlığın aile kütükleri arasındaki bağ ve kesinleşmiş kararın nüfus kütüklerine işlenmesi. Ayrıca evlat edinmeye ilişkin kayıt, belge ve bilgilerin gizliliğini düzenler. Kapsamı evlat edinen ile evlatlığa, evlat edinilen diğer kişilere ve nüfus kayıt işlemlerine uygulanır. Evlat edinmenin şartlarını, yaşını ve onay koşullarını düzenlemez (m.305-313). Evlat edinmenin iptalini ve sonuçlarını düzenlemez (m.316-324). Evlatlığın öz ailesiyle olan bağlarının sona ermesi de ayrı hükümlere tabidir ve bu madde bunu düzenlemez (m.314 ile ilişkili m.315 ve sonraki hükümler, metinde açıkça ayrıca belirtilmemiştir)."

Hükümleri: hangi kavramlar bilinmeli?

Evlatlık

Evlat edinme yoluyla evlat edinenin aile bağına alınan kişidir. Madde, evlatlığın evlat edinenin altsoyu gibi kabul edilip edilmeyeceği yerine yalnızca mirasçılığını ayrıca belirtir.

Naklen gelme

Evlatlığın, evlat edinilmeden önce bulunduğu aile kütüğünden evlat edinenin aile kütüğüne taşınması anlamına gelir. Bu taşınma ile ana ve baba haklarının evlat edinene geçişi birlikte gerçekleşir.

Ayırt etme gücü

Kişinin işlerinin sonuçlarını anlayabilmesi ve buna göre davranabilmesi yeteneğidir. Nüfus kaydındaki ana-baba adına ilişkin ayrım bu ölçüte bağlanmıştır.

Aile kütüğü bağı

Evlatlık ile evlat edinen arasında, evlat edinenin ve evlatlığın aile kütükleri arasında kurulan her türlü bağdır. Bu bağ miras ve diğer hakların korunması ile aile bağlarının sürmesi amacına hizmet eder.

Gizlilik

Evlat edinmeye ilişkin kayıt, belge ve bilgilerin açıklanamaması kuralıdır. Açıklama yalnız mahkeme kararıyla veya evlatlığın isteğiyle mümkündür.

Hükümleri: hangi şartlar aranır?

• Evlat edinme işleminin geçerli olarak kurulmuş ve evlatlığın evlat edinen ile hukuki bağının doğmuş olması gerekir.
• Evlatlığın küçük olması halinde evlat edinenin soyadını alması ve evlat edinenin isterse çocuğa yeni bir ad vermesi mümkündür.
• Ergin evlatlığın evlat edinilme sırasında dilerse evlat edinenin soyadını alabilmesi için bu yönde açık bir beyanda bulunması gerekir.
• Ayırt etme gücüne sahip olmayan küçüklerin nüfus kaydında ana ve baba adı olarak, birlikte evlat edinmede eşlerin adlarının, tek başına evlat edinmede evlat edinenin adının yazılması gerekir.
• Evlat edinilen diğer kişiler hakkında da talepleri halinde aynı nüfus kaydı kuralının uygulanması gerekir.
• Evlatlığın naklen geldiği aile kütüğü ile evlat edinenin aile kütüğü arasında her türlü bağın kurulması gerekir.
• Evlatlıkla ilgili kesinleşmiş mahkeme kararının her iki nüfus kütüğüne işlenmesi gerekir.
• Evlat edinme ile ilgili kayıt, belge ve bilgilerin mahkeme kararı veya evlatlığın isteği olmadan açıklanmaması gerekir.

Hükümleri: hangi sonuçları doğurur?

• Evlat edinme ile ana ve babaya ait haklar ve yükümlülükler evlat edinene geçer.
• Evlatlık, evlat edinenin mirasçısı olur.
• Evlatlık küçük ise evlat edinenin soyadını alır; evlat edinen isterse çocuğa yeni bir ad verebilir.
• Ergin evlatlık, evlat edinilme sırasında dilerse evlat edinenin soyadını alabilir; bu tercih yapılmazsa soyadı değişmez.
• Kesinleşmiş mahkeme kararı her iki nüfus kütüğüne işlenir.
• Evlat edinme ile ilgili kayıt, belge ve bilgiler mahkeme kararı olmadıkça veya evlatlık istemedikçe açıklanamaz; bu yasağa aykırı açıklama hukuka aykırılık doğurur.

Hükümleri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Evlatlığı evlat edinenin altsoyu gibi değerlendirmek; madde yalnızca mirasçılığı belirtir, altsoy sayılmasını düzenlemez.
• Ergin evlatlığın soyadını kendiliğinden değişmiş saymak; soyadı alma tercihinin beyana bağlı olduğu gözden kaçırılmamalıdır.
• Diğer evlat edinilen kişilerde nüfus kaydı kuralını talep aranmaksızın uygulamak; bu hüküm talep halinde uygulanır.
• Gizlilik kuralını yalnızca kayıt belgeleri ile sınırlı görmek; kayıt, belge ve bilgilerin tamamını kapsar.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Evlatlığın altsoy sayılmadığı, ancak evlat edinenin mirasçısı olduğu kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2025/1983 E., 2025/7379 K., 16.09.2025)
• Asliye Hukuk (Aile) Mahkemesi kararlarında evlatlığın soyadı kuralının kanun metnindeki haliyle uygulandığı görülmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2023/4759 E., 2023/5753 K., 29.11.2023)
• Evlat edinmeye ilişkin uyuşmazlıkların değerlendirilmesinde madde hükmüne ilişkin Anayasa Mahkemesi denetimi yapılmış olduğu görülmektedir. (2023/3 E., 2023/139 K., 26.07.2023)
• Evlat edinme ile ilgili kararların ve kayıtların mahkeme kararı dışında açıklanamayacağı kabul edilmektedir. (2. Hukuk Dairesi, 2024/2353 E., 2024/2936 K., 29.04.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Evlat edinenin evlatlığa ilişkin mirasçılık, soyadı veya nüfus kaydı talebini ileri süren taraf, evlat edinmenin kesinleşmiş mahkeme kararıyla gerçekleştiğini nüfus kaydı veya mahkeme kararıyla ispatlar.
• Ergin evlatlığın soyadı alma tercihinin evlat edinilme sırasında açık beyanla yapıldığı, bu beyanın yazılı kayıtla ispatlanması gerekir.
• Gizlilik yükümlülüğüne aykırılık iddiasını ileri süren taraf, açıklamanın mahkeme kararı veya evlatlığın isteği olmadan yapıldığını ispatlar.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 4721 sayılı Kanun m.305-313: Evlat edinmenin şartlarını ve onay koşullarını düzenler; bu madde ise yalnızca evlat edinmenin sonuçlarını düzenler.
• 4721 sayılı Kanun m.316-324: Evlat edinmenin iptali ve sonuçlarını düzenler; bu madde iptal sonrası durumu değil, evlat edinme anındaki sonuçları belirler.