Genel hizmet sözleşmesi

TBK m.393, hizmet sözleşmesinin tanımını ve bu sözleşmenin iki görünümünü düzenler: işçinin işverene bağımlı olarak belirli veya belirsiz süreyle işgörmeyi, işverenin de zamana veya yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlendiği sözleşme ile işçinin bir hizmeti kısmi süreli olarak düzenli biçimde yerine getirmeyi üstlendiği sözleşme. Ayrıca genel hizmet sözleşmesine ilişkin hükümlerin çıraklık sözleşmesine kıyasen uygulanacağını ve özel kanun hükümlerinin saklı kaldığını belirtir. Hüküm, işçi ve işveren arasındaki ilişkilerde uygulanır. Maddenin kendisi, hizmet sözleşmesinin şekline, işçinin korunmasına, ücret, süre ve fesih rejimine ilişkin ayrıntıları düzenlemez; bunlar başka maddelerde yer alır: sözleşmenin şekli ve geçersizliğinin sonuçları (m.394), işçinin ve işverenin borçları (m.396 vd.), işçinin ücret hakkı (m.399 vd.) ile fesih hükümleri (m.434 vd.). Pazarlamacılık sözleşmesi (m.448 vd.) ve evde hizmet sözleşmesi (m.461 vd.) ayrı rejimlere tabidir ve bu maddenin kapsamı dışındadır. Hizmet sözleşmesinden doğan işçilik alacaklarının zamanaşımı ve iş mevzuatının uygulanması ayrı bir alandır.

Tanımı: hangi kavramlar bilinmeli?

Hizmet sözleşmesi

İşçinin işverene bağımlı olarak işgörmeyi, işverenin de ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Sözleşmenin asli unsurları bağımlılık, işgörme ve ücrettir.

Bağımlı olarak işgörme

İşçinin işverenin emir ve talimatına uygun biçimde çalışmasıdır. Bağımlılık, işçinin işverenin yönetim ve denetim yetkisine tabi olmasını ifade eder; bağımsız çalışan kişinin işi bu kapsamda değildir.

Zamana göre ücret

Ücretin çalışılan süreye bağlı olarak belirlendiği ücret biçimidir. Maddede yapılan işe göre ücretle birlikte alternatif olarak sayılmıştır.

Yapılan işe göre ücret

Ücretin üretilen iş miktarı veya tamamlanan işe bağlı olarak hesaplandığı ücret biçimidir.

Kısmi süreli düzenli hizmet

İşçinin işverene bir hizmeti belirli süre dışında kalan zamanlarda, düzenli biçimde yerine getirmeyi üstlendiği ilişkidir. Saatlik, yarım gün veya tam gün hizmetler bu kapsamda değerlendirilir.

Çıraklık sözleşmesi

Mesleki eğitim amacıyla kurulan ve genel hizmet sözleşmesi hükümlerinin kıyas yoluyla uygulandığı özel bir sözleşme türüdür. Özel kanun hükümleri saklıdır.

Tanımı: hangi şartlar aranır?

• İşçinin işverene bağımlı olarak işgörme edimini üstlenmiş olması gerekir; işgörme işverenin emir ve talimatına uygun yapılmalıdır.
• Sözleşmede işgörmenin belirli veya belirsiz süreli olabileceği kararlaştırılmış olmalıdır.
• İşverenin ücret ödeme borcunu üstlenmiş olması gerekir; ücret zamana veya yapılan işe göre belirlenmelidir.
• Kısmi süreli hizmet sözleşmesinde işçinin hizmeti düzenli biçimde yerine getirmeyi üstlenmiş olması gerekir; tek seferlik veya düzensiz hizmet bu fıkra kapsamına girmemelidir.
• Çıraklık sözleşmesinde genel hizmet sözleşmesi hükümlerinin kıyas yoluyla uygulanabilmesi için özel kanunda aksine düzenleme bulunmamalıdır.

Tanımı: hangi sonuçları doğurur?

• İşçinin bağımlı olarak işgördüğü ve ücret karşılığında çalıştığı ilişki, sözleşmenin şekli serbest olduğundan yazılı olmasa da hizmet sözleşmesi sayılır.
• Kısmi süreli ama düzenli biçimde yerine getirilen hizmet hizmet sözleşmesi sayılır ve genel hükümlere tabi olur.
• Bağımlılık unsuru bulunmayan ilişkiler (örneğin bağımsız çalışma ya da eser sözleşmesi niteliğindeki işler) bu maddenin kapsamı dışında kalır.
• Çıraklık sözleşmesinde genel hizmet sözleşmesi hükümleri yalnızca kıyas yoluyla uygulanır; özel kanun hükümleri öncelikli olur.
• Pazarlamacılık ve evde hizmet sözleşmeleri hakkındaki özel hükümler saklı kalır; bu hallerde genel hükümler ancak özel düzenleme bulunmadığında uygulanır.

Tanımı: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Hizmet sözleşmesini yalnızca yazılı şekle bağlı bir sözleşme saymak; oysa madde ve m.394 uyarınca şekil serbesttir.
• Bağımlılık unsurunu ihmal ederek her ücretli çalışmayı hizmet sözleşmesi saymak; bağımsız çalışma ilişkileri bu kapsama girmez.
• Kısmi süreli hizmet sözleşmesini tam zamanlı çalışmadan ayrı bir sözleşme tipi gibi ele almak; m.393/II hem tam hem kısmi süreli düzenli ilişkiyi hizmet sözleşmesi sayar, fark yalnızca süredir.
• Çıraklık sözleşmesine genel hükümleri doğrudan uygulamak; genel hükümler yalnızca kıyas yoluyla ve özel kanun hükümleri saklı kalarak uygulanır.
• Düzensiz, tek seferlik işleri m.393/II kapsamına sokmak; bu fıkra yalnızca düzenli kısmi süreli hizmetleri kapsar.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yargıtay, hizmet sözleşmesinin varlığını belirlerken yazılı sözleşmeden çok fiili ilişkinin bağımlılık, emir-talimat ve ücret ödemesi ölçütlerine bakmaktadır. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/738 E., 2025/379 K., 18.06.2025; Hukuk Genel Kurulu, 2019/627 E., 2022/794 K., 31.05.2022)
• Bağımlılık unsurunun varlığı, işçinin işverenin denetim ve talimatına tabi olup olmadığı, işin kim adına ve kimin araç-gereciyle yapıldığı birlikte değerlendirilerek belirlenmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2016/1414 E., 2016/1072 K., 16.11.2016; Hukuk Genel Kurulu, 2024/403 E., 2025/732 K., 19.11.2025)
• Hizmet sözleşmesinin, ilişkinin niteliğine göre bir eser sözleşmesi veya vekâlet sözleşmesinden ayrılması gerektiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/251 E., 2024/662 K., 11.12.2024)
• İş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin hizmet sözleşmesi ilişkisinde genel hükümlerle birlikte uygulanması kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/226 E., 2024/234 K., 15.05.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Hizmet sözleşmesinin varlığını ileri süren taraf, bağımlılık, işgörme ve ücret unsurlarının bulunduğunu ispatlamakla yükümlüdür; bu ispat yükü genellikle işçidedir.
• Sözleşmenin şekline bağlı olmadığından tanık, bordro, banka kaydı, işe giriş belgesi, SGK kayıtları ve yazışmalar gibi her türlü delil ile ispat edilebilir.
• İşverenin ilişkinin bağımsız bir iş ilişkisi (eser veya vekâlet) olduğunu savunması hâlinde, bağımlılığın bulunmadığını ispat yükü işverene geçer.
• Kısmi süreli düzenli çalışma iddiasında, hizmetin düzenli biçimde yerine getirildiğini gösteren vardiya çizelgesi, devam kayıtları veya tanık beyanları ile ispat yapılır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 6098 sayılı Kanun m.394: Hizmet sözleşmesinin şekle bağlı olmadığını ve geçersiz sözleşmenin ilişki sona erene kadar geçerli bir sözleşme gibi sonuç doğuracağını düzenler; m.393 tanımının sonuçlarını tamamlar.
• 6098 sayılı Kanun m.469: Pazarlamacılık ve evde hizmet sözleşmelerinde özel hüküm bulunmayan hallerde genel hizmet sözleşmesi hükümlerinin uygulanacağını belirtir; m.393'ün uygulama alanını belirler.
• 4857 sayılı İş Kanunu: Aynı ilişkiyi iş sözleşmesi olarak tanımlar; TBK m.393 hükmünün bağımlılık ve ücret unsurları bakımından paralel bir düzenlemedir. Özel kanun olarak saklı kalan hükümlerin başında gelir.
• 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu: Çıraklık sözleşmesine ilişkin özel düzenlemeleri içerir; m.393/III uyarınca özel kanun hükmü olarak genel hizmet sözleşmesi hükümlerine önceliklidir.

6098 sayılı Kanun'un 394. maddesi hizmet sözleşmesinin kurulmasını düzenler; şekil serbestisini, ücret karşılığı fiilî hizmet ilişkisinin sözleşme sayılmasını ve geçersiz hizmet sözleşmesinin geçerli sözleşme gibi sonuç doğurmasını kapsar. Madde, hizmet sözleşmesinin taraflarını (işveren ve hizmet edeni) bakımından uygulanır. Madde; hizmet sözleşmesinin geçerlilik koşullarını (ehliyet, rıza) genel olarak düzenlemez, bunlar genel hükümlere tabidir. Madde; işçinin bizzat çalışma borcunu (m.395), özen ve sadakat borcunu (m.396) düzenlemez. Hizmet sözleşmesinin sona ermesi ve fesih rejimi bu maddede yer almaz. Geçersiz sözleşmede sebepsiz zenginleşme ve tazminat taleplerinin ayrıca değerlendirilmesi de bu maddenin kapsamı dışındadır.

Kurulması: hangi kavramlar bilinmeli?

Hizmet sözleşmesi

Bir tarafın (hizmet edenin) diğer tarafa (hizmet verene) belirli bir süre için bağımlı biçimde iş görmeyi, karşılığında da ücret almayı üstlendiği sözleşmedir. Sözleşmenin kurulması için özel bir şekil aranmaz; aksi kanunda açıkça öngörülmedikçe sözlü veya fiilî olarak da kurulabilir.

Şekil serbestisi

Hizmet sözleşmesinin yazılı olma, resmî işlem gibi bir şekle tabi tutulmamasıdır. Kanunun öngördüğü istisnalar (ör. çıraklık sözleşmesinin yazılı yapılması gibi özel düzenlemeler) bu ilkenin dışındadır.

Fiilî hizmet ilişkisi (örtülü hizmet sözleşmesi)

Bir kişinin ancak ücret karşılığında yapılabilecek bir işi belli bir süre için görmesi ve işverenin bu işi kabul etmesi hâlinde, taraflar arasında açıkça bir sözleşme kurulmamış olsa da hizmet sözleşmesinin kurulmuş sayılmasıdır. Bunun için işin durumun gereklerine göre ücretle yapılabilecek nitelikte olması ve işverenin kabulü gerekir.

Geçersiz hizmet sözleşmesi

Geçerlilik koşullarından birini taşımayan, ancak fiilen uygulanmaya başlanmış hizmet sözleşmesidir. Bu sözleşmeye dayanan hizmet ilişkisi sona erinceye kadar geçerli sözleşme gibi sonuç doğurur; geçersizlik ileriye etkili olarak sonuç değiştirmez.

Hizmet ilişkisinin ortadan kaldırılması

Fiilen devam eden hizmet ilişkisinin fesih, sona erme veya başka bir nedenle sona ermesidir. Geçersiz sözleşmenin geçerli sözleşme gibi sonuç doğurması bu ana kadar sürer.

Kurulması: hangi şartlar aranır?

• Hizmet sözleşmesinin kurulması için kanunda aksi öngörülmemişse özel bir şekle uyulmamalıdır; sözleşme yazılı olmadan da geçerli kurulabilir.
• Fiilî hizmet ilişkisinde bir kimsenin durumun gereklerine göre ancak ücret karşılığında yapılabilecek bir işi görmesi gerekir.
• Fiilî hizmet ilişkisinde bu iş belli bir zaman için görülmüş olmalıdır.
• Fiilî hizmet ilişkisinde bu işin işveren tarafından kabul edilmiş olması gerekir; kabul açıkça da örtülü olarak da gerçekleşebilir.
• Geçersiz hizmet sözleşmesinin sonuç doğurabilmesi için sözleşmeye dayanan hizmet ilişkisinin fiilen kurulmuş ve sürmekte olması gerekir.
• Geçersizlik sonradan anlaşılmış olmalı, yani sözleşmenin kurulduğu anda geçersizlik nedeni taraflarca bilinmiyor olmalıdır; sözleşme ilk anda geçersizse de hizmet ilişkisi ortadan kalkıncaya kadar geçerli sözleşmenin sonuçları doğar.

Kurulması: hangi sonuçları doğurur?

• Hizmet sözleşmesi kanunda aksi öngörülmedikçe şekle bağlı olmadığından, yazılı olmayan sözleşme de geçerlidir.
• Ücret karşılığında yapılabilecek bir işin belli bir süre için görülmesi ve işverenin kabulü hâlinde, taraflar arasında hizmet sözleşmesi kurulmuş sayılır.
• Geçersizliği sonradan anlaşılan hizmet sözleşmesi, hizmet ilişkisi ortadan kalkıncaya kadar geçerli sözleşmenin tüm hüküm ve sonuçlarını doğurur; işçi bu süre için ücret ve diğer haklara, işveren de borçlara bağlanır.
• Geçersizlik bilinerek çalıştırılan hallerde (işçinin ya da işverenin geçersizliği bilmesi) madde metninde açıkça hüküm yoktur; gerekçede işçinin geçersizliği bildiği hâlde bu hükümden yararlanamayacağı, geçersizliği bilerek işçi çalıştıran işverenin de geçersizliği ileri süremeyeceği belirtilmektedir.
• Bir kimse ücretle yapılması gerekmeyen veya belli bir zamana bağlı olmayan bir işi görmüşse ya da işveren işi kabul etmemişse, bu maddeye göre hizmet sözleşmesi kurulmuş sayılmaz.

Kurulması: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Şekil serbestisini her hizmet sözleşmesi için geçerli saymak; kanunda özel şekil öngörülen (ör. çıraklık) hallerde bu istisnayı gözden kaçırmak.
• Fiilî hizmet ilişkisinde ücret karşılığı yapılabilir ve belli bir zaman için görülen iş koşullarını birlikte aramamak; yalnızca çalışmanın fiilen yapılmış olmasını yeterli saymak.
• Geçersiz hizmet sözleşmesini ilk günden itibaren yok saymak; oysa hizmet ilişkisi sona erinceye kadar geçerli sözleşmenin sonuçları doğar.
• Geçersizliğin sonradan anlaşıldığı koşulunu gözden kaçırıp, sözleşmenin kurulduğu andan itibaren geçersizliği bilinen durumları m.394/3 kapsamında değerlendirmek.
• Geçersiz sözleşmenin sonuçlarının ne zaman sona erdiğini hizmet ilişkisinin ortadan kalkmasına bağlamak yerine, dava tarihine veya başka bir tarihe bağlamak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Hizmet ilişkisinin fiilen varlığı ve işin kabulü somut olayda incelenerek hizmet sözleşmesinin kurulmuş sayılıp sayılmayacağı belirlenmektedir. (9. Hukuk Dairesi, 2023/8597 E., 2023/12329 K., 18.09.2023)
• Geçersiz sözleşmeye dayanan hizmet ilişkisinde, ilişki sona erinceye kadar işçinin geçerli sözleşmedeki gibi haklardan yararlandığı kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2015/1389 E., 2017/1368 K., 15.11.2017; 9. Hukuk Dairesi, 2024/978 E., 2024/4233 K., 06.03.2024; 9. Hukuk Dairesi, 2025/8383 E., 2025/10277 K., 23.12.2025)
• Sözleşmenin geçersizliği ile işçinin doğan haklarının ayrıca değerlendirilmesi gerektiği; hak talebinin iddia ve delillere göre incelendiği kabul edilmektedir. (9. Hukuk Dairesi, 2024/978 E., 2024/4233 K., 06.03.2024; 10. Hukuk Dairesi, 2023/4826 E., 2024/13548 K., 20.12.2024)
• Kamu kurumlarında, mevzuata aykırı olarak yapılan hizmet ilişkilerinde de m.394/3 uyarınca işçinin ücret ve diğer haklarının geçerli sözleşme gibi değerlendirildiği kabul edilmektedir. (9. Hukuk Dairesi, 2025/8383 E., 2025/10277 K., 23.12.2025)

Nasıl ispat edilir?

• Hizmet sözleşmesinin kurulduğunu ileri süren taraf, ücret karşılığı işin görüldüğünü ve işverenin bunu kabul ettiğini ispatlamakla yükümlüdür.
• Şekil serbestisi nedeniyle sözleşmenin varlığı yazılı belgeyle sınırlı kalmaz; tanık, bordro, işe giriş kaydı, SGK bildirimi ve fiilî çalışmayı gösteren belgeler delil olarak kullanılabilir. (9. Hukuk Dairesi, 2023/8597 E., 2023/12329 K., 18.09.2023)
• Fiilî hizmet ilişkisinin sürdüğü süre ve ücretin ödenip ödenmediği, dayanak belgelerle ispatlanır. (9. Hukuk Dairesi, 2024/978 E., 2024/4233 K., 06.03.2024)
• Geçersizliğin bilinerek çalıştırıldığını ileri süren taraf, karşı tarafın geçersizliği bildiğini ispatlamakla yükümlüdür; gerekçeye göre işverenin geçersizliği bildiği hâlde bu savunmayı ileri süremeyeceği kabul edilmektedir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.395: Hizmet sözleşmesi kurulduktan sonra işçinin yüklendiği işi bizzat yapma borcunu düzenler; m.394'ün kurduğu sözleşmenin içeriğinin bir parçasıdır.
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.396: İşçinin özen ve sadakat borcunu düzenler; geçersiz de olsa fiilen kurulmuş hizmet ilişkisinde bu borçlar da geçerli sözleşmedeki gibi doğar.
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.401: Geçersiz hizmet sözleşmesi ve kurulma çerçevesinde kıdem ve ücret hakları gibi sonuçların değerlendirilmesinde birlikte ele alınan hükümdür.