İmtiyazname, ruhsatname ve diploma harçları, trafik harçları

Madde, imtiyazname, ruhsatname ve diplomalardan 492 sayılı Kanuna bağlı (8) sayılı Tarifede yazılı olanların harca tabi olduğunu düzenler. Hangi belgenin harca tabi olduğunun tespiti, ilgili tarifenin (8 sayılı tarife) kapsamına bağlıdır. Madde, yargı harçlarının (1 sayılı tarife), noter, tapu ve konsolosluk harçlarının, ayrıca pasaport, gemi ve trafik gibi diğer harç türlerinin kapsamını düzenlemez (m.2, m.1). Harç mükellefinin kim olduğu (m.11), harçtan istisna ve muafiyetler (m.13-14) ile harcın ödeme zamanı ve usulü (m.27-28) da bu maddede yer almaz.

Mevzuu: hangi kavramlar bilinmeli?

İmtiyazname

Kamu gücü tarafından bir kişiye belirli bir faaliyeti yürütme ya da bir kamu hizmetini işletme yetkisi veren belge olarak anlaşılır. Maddenin harca tabi tuttuğu belgeler arasında sayılmıştır; kapsamı ayrıca (8) sayılı Tarifede belirlenir.

Ruhsatname

Belirli bir faaliyetin yapılmasına izin veren idari belgedir. Harca tabi olup olmadığı, ancak (8) sayılı Tarifede yer almasına bağlıdır; tarifede yazılı olmayan ruhsatname harca tabi değildir.

Diploma

Bir eğitimin tamamlandığını ya da bir mesleğe ilişkin yeterliliği gösteren belgedir. Maddede harca tabi belgeler arasında sayılmıştır; harca tabiliği yine (8) sayılı Tarifedeki yer almasına bağlıdır.

(8) sayılı Tarife

492 sayılı Kanuna bağlı, imtiyazname, ruhsatname ve diploma harçlarını düzenleyen tarifedir. Harca tabi belgelerin tek ölçütü bu tarifede yazılı olmalarıdır; belgenin önemi, değeri ya da düzenleyen merci bu ölçüt değildir.

Mevzuu: hangi şartlar aranır?

• Belgenin imtiyazname, ruhsatname veya diploma niteliğinde olması gerekir.
• Belgenin türünün 492 sayılı Kanuna bağlı (8) sayılı Tarifede açıkça yazılı bulunması gerekir.
• Belgenin harca tabi olabilmesi için tarifede yer alan belge türüne uygun düşmesi gerekir; tarifede yer almayan belge, önemi ne olursa olsun harca tabi değildir.
• Harcın doğması için belgenin düzenlenmesi veya talep edilmesi nedeniyle (8) sayılı Tarifede öngörülen harç tutarının ödenmesi gerekir.

Mevzuu: hangi sonuçları doğurur?

• İmtiyazname, ruhsatname veya diploma (8) sayılı Tarifede yazılı ise harca tabidir ve tarifede öngörülen harç ödenmeden belge için işlem yapılmaz.
• Belge (8) sayılı Tarifede yazılı değilse harca tabi değildir ve bu belge için m.108 uyarınca harç alınamaz.
• Harcın miktarı ve hesap yöntemi madde metninde yer almaz; (8) sayılı Tarifeye göre belirlenir.

Mevzuu: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Belgenin önemli ya da ekonomik değeri yüksek olduğu için harca tabi olduğunu varsaymak; harca tabiliğin tek ölçütü (8) sayılı Tarifede yer almaktır.
• Madde adındaki belge türünü tarifedeki karşılığına bakmadan ruhsatname sayıp harç almak.
• Başka bir harç kalemine giren idari izni m.108 kapsamında harçlandırmak; bu durumda ilgili tarife uygulanır.
• Tarifede yer alan bir belge türünü, tarifede yazılı olmayan bir belgeyle karıştırarak harçtan muaf saymak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Uygulamada 108. madde ile bağlı (8) sayılı tarifenin birlikte okunduğu, harca tabiliğin tarifedeki karşılığa göre belirlendiği kabul edilmektedir. (9. Daire, 1996/3981 E., 1997/3610 K., 18.11.1997; 9. Daire, 2021/69 E., 2021/1318 K., 02.03.2021)
• Avukatlık ruhsatnamesinin (8) sayılı tarifede harç kalemi olarak yer aldığı ve bu nedenle harca tabi tutulduğu kabul edilmektedir. (8. Daire, 2006/5607 E., 2008/1831 K., 12.03.2008)
• Finansal kiralama şirketlerinin kuruluş izin belgelerinin (8) sayılı tarifenin finansal faaliyet harçlarına ilişkin bölümünde yer aldığı ve harca tabi olduğu kabul edilmektedir. (9. Daire, 2021/69 E., 2021/1318 K., 02.03.2021)
• Maden işletme ruhsatına sahip olan yükümlünün, mali yıl içinde işletmeyi devretmiş olsa dahi harç sorumluluğunun sürdüğü yönünde uygulama bulunmaktadır. (9. Daire, 1996/3981 E., 1997/3610 K., 18.11.1997)
• Harca tabi olmayan belgenin harcının iadesi istemiyle açılan davalarda, belgenin (8) sayılı tarifede yer alıp almadığının esas alındığı kabul edilmektedir. (9. Daire, 1999/3235 E., 2000/3704 K., 06.12.2000)

Nasıl ispat edilir?

• Harcın tahsilini isteyen kamu idaresi, belgenin (8) sayılı Tarifede yazılı bir belge türüne girdiğini ispatlar; bu, tarifenin metni ile belgenin niteliğinin karşılaştırılmasıyla yapılır. (9. Daire, 2021/69 E., 2021/1318 K., 02.03.2021)
• Harcın iadesini isteyen yükümlü, ödediği harcın tarifede yer almayan bir belge için alındığını yazılı belgelerle ispatlamak zorundadır. (9. Daire, 1999/3235 E., 2000/3704 K., 06.12.2000)
• Belgenin türünün tespitinde resmi belge ve düzenleyen idarenin yazısı esas alınır; tanık beyanı bu konuda belirleyici değildir.
• Yükümlünün harca karşı savunması, belgenin tarifede yer almadığı ya da farklı bir harç kalemine girdiği yönünde olabilir; bu savunmayı da kendisi ispatlar.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 492 sayılı Kanun m.2: Yargı işlemlerinin harca tabi olup olmadığında tek ölçütün (1) sayılı tarifede yazılı olmak olduğunu belirtir; m.108 da aynı mantıkla (8) sayılı tarifeye bağlanır.
• 492 sayılı Kanun m.1: Kanunun kapsamında imtiyazname, ruhsatname ve diploma harçlarının bulunduğunu ve bunların ayrı bir harç grubu olduğunu gösterir.

Madde, imtiyazname, ruhsatname ve diploma harçlarının kimler tarafından ödeneceğini, yani harç mükellefiyetini düzenler; harç tutarını, oranını, ödeme zamanını ve ödeme yerini düzenlemez. Maddenin uygulandığı kişiler, bu üç belgenin kendilerine verildiği kişilerdir. Harcın miktarı ve tarifesi 492 sayılı Kanunun 1 sayılı Tarifesine (m.1 ve ilgili tarife) bırakılmıştır. Ödeme zamanı ve yeri ile harçların peşinliği genel hükümlerde (m.25-27) yer alır. Mükellefiyetin genel ilkesi, yargı harçlarına ilişkin m.11'de düzenlenmiştir. Bu maddede, harç ödenmediğinde yapılacak işlemler (m.32) ve süresinde ödenmeyen harçların tahsili (m.37) yer almaz.

Mükellef: hangi kavramlar bilinmeli?

İmtiyazname harcı

Devletin bir kişiye imtiyaz tanıyan belgesi verilirken alınan harçtır. Maddenin kapsamındaki belgelerden biridir.

Ruhsatname harcı

Bir faaliyetin yapılmasına izin veren ruhsatnamenin verilmesi karşılığında alınan harçtır.

Diploma harcı

Diplomanın verilmesi karşılığında alınan harçtır. Harç, belgeyi alan kişiden alınır.

Harç mükellefi

Kanunda harç ödemekle yükümlü tutulan kişidir. Bu maddede mükellef, belgenin kendisine verildiği kişidir.

Mükellef: hangi şartlar aranır?

• Belgenin imtiyazname, ruhsatname veya diploma olması gerekir.
• Harcın, bu belgelerin kendilerine verildiği kişiden alınması gerekir.
• Harç, belgenin verilmesine karşılık olarak ödenir; belgeden yararlanan kişi mükellef sayılır.

Mükellef: hangi sonuçları doğurur?

• İmtiyazname, ruhsatname veya diploma verilen kişi, bu belgeler karşılığında harç ödemekle yükümlüdür.
• Belge kendisine verilmeyen kişi, bu madde gereğince harç ödemekle mükellef tutulmaz.

Mükellef: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Harcı belgeyi düzenleyen idareden aramak; maddenin mükellefi belgenin sahibi olarak belirlediğini gözden kaçırmak.
• Bu maddeyi harç tutarı ya da ödeme zamanı için kaynak saymak; bunlar için ilgili tarife ve m.25-27 aranmalıdır.

Nasıl ispat edilir?

• Belgenin kime verildiğini gösteren resmi kayıt, mükellefiyetin tespitinde esas alınır; harcı ödeyen kişinin belgeyi aldığı belirlenmelidir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 492 sayılı Kanun m.1: Maddenin harç türünü saydığı kanun maddesidir; imtiyazname, ruhsatname ve diploma harçlarını harç kalemleri arasında gösterir.
• 492 sayılı Kanun m.11: Genel mükellefiyet ilkesini düzenler; bu madde ise imtiyazname, ruhsatname ve diploma harçları bakımından mükellefi belirler.

Bu madde, 492 sayılı Harçlar Kanunu'nun (8) sayılı tarifesinde yer alan imtiyazname, ruhsatname ve diploma belgelerinden alınacak harcın tarh esasını düzenler; harcın, belgenin nevi ve mahiyetine göre maktu esas üzerinden alınacağını hükme bağlar. Hüküm, bu belge türlerini düzenleyen kamu idaresi ve belge talep eden kişiler bakımından uygulanır. Madde, harcın oranını ya da tutarını kendisi belirlemez; tutar (8) sayılı tarifeye bırakılmıştır. Nispi harç esasının uygulanacağı belge türlerini, harç oranlarını ve tutarlarını, harç yükümlüsünün belirlenmesini ve ödeme usulünü düzenlemez; bunlar için Harçlar Kanunu'nun genel harç ölçüleri hükümlerine (m.15) ve (8) sayılı tarifeye bakılmalıdır.

Harç alma ölçüleri: hangi kavramlar bilinmeli?

Maktu esas

Harcın, değerden bağımsız olarak belgenin türüne ya da mahiyetine göre sabit bir tutar üzerinden alınması ölçüsüdür. Harç matrahı bir değer değil, işlemin niteliğidir.

İmtiyazname

Kamu makamının bir kişiye belirli bir faaliyet alanında ayrıcalık tanıdığını gösteren belgedir. Madde bu belgeyi (8) sayılı tarifede yazılı belge olarak harca bağlar.

Ruhsatname

Belirli bir faaliyetin yapılmasına izin verildiğini gösteren idari belgedir. Harç, belgenin nevine göre maktu esasla alınır.

Diploma

Bir öğrenim veya eğitim tamamlanmasını gösteren resmi belgedir. Madde kapsamında harca tabi olup olmadığı ve tutarı (8) sayılı tarifeye göre belirlenir.

(8) sayılı tarife

492 sayılı Kanuna bağlı olup belge harçlarının kalem ve tutarlarını gösteren tarifedir. Maktu tutar, madde metninde değil bu tarifede yer alır.

Harç alma ölçüleri: hangi şartlar aranır?

• Harca konu belgenin imtiyazname, ruhsatname ya da diploma niteliğinde olması gerekir.
• Belgenin (8) sayılı tarifede yazılı belgelerden biri olması gerekir.
• Harcın, belgenin nevi ve mahiyetine göre maktu esas üzerinden hesaplanması gerekir; değer ölçüsü uygulanmaz.
• Uygulanacak maktu tutarın (8) sayılı tarifeden belirlenmesi gerekir.

Harç alma ölçüleri: hangi sonuçları doğurur?

• Belge (8) sayılı tarifede yer alıyorsa harç, belgenin nevi ve mahiyetine göre maktu olarak alınır.
• Harcın miktarı belgenin değerine göre artmaz veya azalmaz.
• Belge (8) sayılı tarifede yer almıyorsa bu madde uygulanmaz ve harç bakımından başka bir tarife kalemine bakılması gerekir.
• Maktu tutar, madde metninde değil (8) sayılı tarifede belirlendiğinden, tarifedeki güncel tutar esas alınır.

Harç alma ölçüleri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Belge harçlarını değer ölçüsüne göre nispi hesaplamak; bu maddedeki belgeler için maktu esas uygulanır.
• Maktu tutarı madde metninde aramak; tutar (8) sayılı tarifededir.
• Belgenin nevini tespit etmeden doğrudan (1) sayılı tarifenin genel kalemlerine bakmak.

Nasıl ispat edilir?

• Harca tabi olduğunu ileri süren idare veya harç yükümlüsü, belgenin imtiyazname, ruhsatname ya da diploma niteliğini belgeyle gösterir.
• Belgenin (8) sayılı tarifede yer aldığını ileri süren taraf, tarifenin ilgili kalemini gösterir.
• Harcın maktu esasla hesaplandığı iddiası, belgenin nevinin tarife kalemine uygunluğuyla ispatlanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 492 sayılı Harçlar Kanunu m.15: Harç alma ölçülerini düzenler. Bu maddedeki maktu esas, m.15'in işlemin nevi ve mahiyetine göre maktu esas uygulamasının belge harçlarındaki karşılığıdır.
• 492 sayılı Harçlar Kanunu (8) sayılı tarife: Maddede anılan belge türlerinin ve maktu tutarların yer aldığı tarifedir; harcın miktarını bu tarife belirler.

Madde, harca tabi tutulmuş belgelerin yenilenmesinde, devir suretiyle başkalarına intikalinde ve herhangi bir sebeple iptal edildikten sonra yenilenmesinde yeniden tam harç alınmasını düzenler. İkinci fıkra, beratlı bir ihtiranın tadil ve ıslahı ya da yapılacak ilaveler için tasdikname yerine yeni bir berat istenmesi halinde yeniden harç alınmasını kapsar. Madde, yargılama sürecinde dosyanın işlemden kaldırılmasını, harcın ödenmemesinin sonuçlarını ve harç tahsil usulünü düzenlemez (HarçK m.32, m.37). Karar ve ilam harcının oranlarını, harç tarifesini ve harçtan muaf tutulan hâlleri de düzenlemez (HarçK m.1-2 ve ilgili tarife). Muhakeme sırasında yargılamanın yenilenmesine ilişkin harç kuralları ile dosyanın işlemden kaldırılması hâllerinin ayrıntıları bu maddenin kapsamında değildir (HarçK m.7).

Yeniden harç alınması: hangi kavramlar bilinmeli?

Yenileme

Harca tabi bir belgenin, süresi dolduğu ya da geçerliliğini yitirdiği için yeni bir belge olarak yeniden düzenlenmesi işlemidir. Mevcut belgenin devamı niteliğinde bir tasdik ile karıştırılmamalıdır.

Devir suretiyle intikal

Belgenin bir kişiden başka bir kişiye hukuki işlemle geçmesidir. Belgenin yeni hak sahibi adına yeniden düzenlenmesi bu kapsamda harç doğurur.

İptal edilip yenileme

Belgenin herhangi bir sebeple iptal edilmesinden sonra yeniden düzenlenmesidir. Sebebin ne olduğu maddede aranmaz; iptal ve yeniden düzenleme birlikte harç doğurur.

Tam harç

Yeniden düzenlenen belge için kanun ve tarifedeki ilgili harç kaleminin tamamının alınmasıdır. Maddede indirim ya da mahsup öngörülmemiştir.

Beratlı ihtira

Buluş için verilmiş ve berat ile korunan ihtira (buluş) belgesidir. Tadil, ıslah veya ilave değişiklikler bu belge üzerinden yapılır.

Tasdikname

Mevcut beratta yapılacak tadil, ıslah veya ilaveleri ayrı bir belgeyle onaylayan belgedir. Yeni berat yerine bu yolun seçilmesi harç bakımından sonucu değiştirir.

Yeniden harç alınması: hangi şartlar aranır?

• Harca tabi tutulmuş bir belge bulunmalıdır; madde yalnızca kanunda ve ekli tarifede harca bağlanmış belgeler için uygulanır.
• Belgenin yenilenmesi, devir yoluyla başkasına intikali ya da herhangi bir sebeple iptal edildikten sonra yeniden düzenlenmesi gerçekleşmelidir.
• Aksine kanun veya tarife hükmü bulunmamalıdır; maddedeki kural bu hâllerde ancak aksi hüküm yokken uygulanır.
• Beratlı bir ihtiranın tadil ve ıslahı ya da ilaveler için tasdikname yerine yeni bir berat istenmiş olmalıdır; bu ikinci fıkra bakımından aranan halin gerçekleşmesi gerekir.
• Yeniden tam harcın ödenmesi karşılığında yeni belge düzenlenir; önceki harcın mahsubu ya da indirimi maddede öngörülmemiştir.

Yeniden harç alınması: hangi sonuçları doğurur?

• Harca tabi belge yenilendiğinde veya devir yoluyla başkasına intikal ettiğinde tam harç alınır.
• Belge herhangi bir sebeple iptal edildikten sonra yeniden düzenlenirse yine tam harç alınır.
• Beratlı ihtirada tadil ve ıslah veya ilaveler için tasdikname yerine yeni berat istenirse yeniden harç alınır.
• Tasdikname yoluyla yapılan değişiklikte bu madde gereğince yeniden harç doğmaz; yani hüküm yalnızca yeni berat istenen hâlde işler.
• Maddede önceki harcın mahsubu, indirimi ya da muafiyeti öngörülmemiştir; bu nedenle yeniden düzenlenen belgede önceki ödemeler dikkate alınmaz.

Yeniden harç alınması: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Dava dosyasının yenilenmesi ile belge yenilenmesini karıştırmak; madde 111 yerine HarçK m.7'nin uygulanması gereken hâlde m.111'i uygulamak.
• Tasdikname yoluyla yapılan değişiklikte de yeniden harç alınacağını varsaymak; ikinci fıkra yalnızca yeni berat istenen hâli kapsar.
• Devir suretiyle intikalde yeniden harç doğmadığını düşünmek; madde devir hâlinde de tam harç öngörür.
• Yeniden düzenlenen belgede önceki harcın mahsup edileceğini varsaymak; maddede mahsup öngörülmemiştir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yargılamanın yenilenmesi ile belge yenilenmesi ayrı hükümlerdir; dava dosyasının yenilenmesinde harç için HarçK m.7 esas alınmaktadır. (9. Daire, 2021/4329 E., 2022/2042 K., 24.05.2022)
• Antrepo açma izni belgesinin yenilenmesi ve devrinde m.111 uyarınca harç alındığı kabul edilmektedir. (9. Daire, 2021/4329 E., 2022/2042 K., 24.05.2022)
• Kira sözleşmesinin yenilenmesinin m.111 kapsamında harç doğurup doğurmayacağı tartışılmış; uygulamada belge niteliğindeki işlemlerde madde yorumu esas alınmıştır. (9. Daire, 1996/4504 E., 1997/4370 K., 24.12.1997)
• Madencilik ruhsatında devir ve yeni düzenleme hâllerinin m.111 ve tarifenin birlikte okunmasıyla değerlendirildiği görülmektedir. (9. Daire, 1996/3981 E., 1997/3610 K., 18.11.1997)

Nasıl ispat edilir?

• Harca tabi belgenin varlığı ve yenilenme, devir ya da iptal sonrası yeniden düzenleme hâlinin gerçekleştiğini idare veya harç yükümlüsü, ilgili belge ve kayıtlarla ispatlar.
• Belgenin yenilendiğini veya devredildiğini gösteren resmi kayıt ya da belge, yeni düzenlemenin varlığını ortaya koyar.
• Beratlı ihtirada tasdikname yerine yeni berat istendiğinin ispatı, başvuru dilekçesi ve düzenlenen belge ile yapılır.
• Harç yükümlüsü, tasdikname yoluyla işlem yapıldığını ve yeni berat düzenlenmediğini ileri sürerse bu savunmayı belgeyle ispatlamak zorundadır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 492 sayılı Kanun m.7: Muameleden kaldırılan dosyanın yenilenmesinde yeniden harç alınmasını düzenler; m.111 ise belge yenilenmesini düzenlediğinden iki hüküm ayrı alanlara aittir.
• 492 sayılı Kanun m.32: Harç ödenmemesinin müteakip işlemlere etkisini düzenler; m.111 harç ödenmesi ile ilgili değildir, ancak harç yükümlülüğünün hangi hallerde doğduğunu belirlemede karşılaştırmalı olarak okunur.
• 492 sayılı Kanun m.37: Süresinde ödenmeyen harçların bildirilmesi ve tahsilini düzenler; m.111 kapsamındaki yeniden harcın tahsil usulü bakımından ilgili hükümdür.

Madde, imtiyazname, ruhsatname ve diploma harçlarının ödeme usulünü düzenler; bu harçların makbuz karşılığında ödeneceğini belirtir. Madde, hangi işlemlerde bu harçların alınacağını, tutarlarını ve oranlarını düzenlemez; bu konular Harçlar Kanunu'nun ilgili maddeleri ve bağlı (8) sayılı tarife ile belirlenir. Ödeme yerini (m.26), peşin ödeme ve ödeme süresini (m.27), süresinde ödenmeyen harçların tahsilini (m.37) ve eksik harcın yargılamaya etkisini (m.30, m.32) bu madde düzenlemez. Maddenin uygulanma alanı, kişi ayrımı yapılmaksızın bu harç türlerinin ödenmesi işlemleridir.

Ödenme usulü: hangi kavramlar bilinmeli?

İmtiyazname harcı

Kanunun ilgili tarifesinde yer alan, imtiyazname düzenlenmesi karşılığında alınan harçtır. Harcın tutarı ve hesap yöntemi tarifeye göre belirlenir, bu madde tutar koymaz.

Ruhsatname harcı

Ruhsatname verilmesi işlemi karşılığında alınan harçtır. Hangi ruhsatnamelerin bu kapsamda olduğu tarifedeki karşılıklara bağlıdır.

Diploma harcı

Diploma düzenlenmesi işlemi karşılığında alınan harçtır. Diplomanın hangi kurumca verildiği ve kapsamı bu maddede değil, tarife düzeyinde belirlenir.

Makbuz karşılığı ödeme

Harcın ödendiğini gösteren resmi belge alınarak yapılan ödemedir. Makbuz, harcın ödendiğinin ispat aracıdır ve ödeme ile belge birlikte gerçekleşir.

Ödenme usulü: hangi şartlar aranır?

• Ödenmesi gereken harcın, imtiyazname, ruhsatname veya diploma işlemi karşılığında doğmuş olması gerekir.
• Ödemenin, harca konu işleme ilişkin olarak ilgili kişi ya da ilgili kurum tarafından yapılması gerekir.
• Ödemenin makbuz karşılığında yapılması gerekir; makbuz alınmadan yapılan ödeme bu maddeye uygun ödeme sayılmaz.

Ödenme usulü: hangi sonuçları doğurur?

• Harç makbuz karşılığında ödendiğinde ödeme geçerli bir harç ödemesi olarak kabul edilir.
• Makbuz karşılığında ödenmeyen harç, bu maddeye göre tam bir ödeme sayılmaz ve harcın ödenmediği sonucu doğabilir.
• Madde ödeme sürelerini ve ödenmeyen harcın sonuçlarını düzenlemez; bunlar için m.27, m.32 ve m.37 uygulanır.

Ödenme usulü: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Madde metninde makbuzdan söz edildiği için, herhangi bir ödeme belgesinin yeterli olacağını sanmak; belgenin harç makbuzu niteliğinde olup olmadığı kontrol edilmelidir.
• Bu maddeyi peşin ödeme ve on beş günlük süre hükümleriyle karıştırmak; süre ve peşinlik m.27'de düzenlenmiştir.
• Madde tutar ve oran içermediği halde, bu harçların tutarını maddeden hesaplamaya çalışmak; tutarlar tarifeye göre belirlenir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Ruhsatname harcının hangi işlem karşılığında alınacağı, mahkemelerce Harçlar Kanunu'nun 108-117. maddeleri ve bağlı tarife karşılıkları üzerinden belirlenmektedir. (9. Daire, 2022/2803 E., 2024/8081 K., 26.12.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Harcın ödendiğini iddia eden taraf, ödemeyi makbuzla ispatlamalıdır.
• Makbuz yerine banka dekontu veya diğer ödeme belgeleri kullanılıyorsa, bu belgelerin harca ilişkin ödemeyi gösterdiği ispat edilmelidir.
• Harcın ödenmediğini savunan taraf, ödeme belgesinin bulunmadığını ya da belgenin ilgili işleme ait olmadığını ortaya koymalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 492 sayılı Kanun m.25: Yargı harçlarının makbuz karşılığında ödeneceğini genel olarak düzenleyen hükümdür; bu madde ise imtiyazname, ruhsatname ve diploma harçları için aynı ilkeyi tekrarlar.
• 492 sayılı Kanun m.26: Harcın hangi makam tarafından alınacağını düzenler; ödeme yerini belirler.
• 492 sayılı Kanun m.27: Peşin ödeme ve harç alacağının doğmasından sonra on beş gün içinde ödeme kurallarını düzenler.
• 492 sayılı Kanun m.37: Süresinde ödenmeyen harçların vergi dairesince tahsilini düzenler.

492 sayılı Harçlar Kanunu'nun 113. maddesi, yıllık harçların ne zaman tahakkuk ettirileceğini, hangi ayda ödeneceğini ve tebliğ yükümlülüğünün bulunup bulunmadığını düzenler. Madde ayrıca denetim kuruluşları yetkilendirme belgesi harçlarını ve elektrik üretimi lisans harçlarını aynı usulle bağlar; elektrik üretimi lisans harçlarının hidrolik kaynaklı kısmının %90'ının il özel idaresine veya büyükşehir belediyesine aktarılmasını ve bu tutarların genel bütçe vergi gelirlerinden pay hesabında matraha dâhil edilmemesini öngörür. Madde yıllık harçlara ilişkin olup peşin alınan maktu ve nispi harçları düzenlemez (m.27, m.28). Harçların tahsil edilmemesinin ve yargı işlemlerine etkisi bu maddede yer almaz (m.32). Yıllık harçların zamanaşımı veya tahsil zamanaşımı, harç alacağının usulüne uygun tahsili için takip ve yaptırımlar ile bildirim yükümlülüğünün ihlalinin cezai sonuçları bu maddenin kapsamında değildir. Maddenin uygulanması, kurumlar vergisi beyannamesi verme süresine ve kanunda öngörülen ödeme dönemlerine bağlıdır.

Ödeme zamanı: hangi kavramlar bilinmeli?

Yıllık harç

Her takvim yılı için belirli bir dönemde tekrarlanarak alınan harç türüdür. Madde bakımından peşin alınan maktu ve nispi harçlardan ayrı bir usule tabidir.

Tahakkuk ettirilmiş sayılma

Harcın her yıl ocak ayının başında kanun gereği tahakkuk etmiş kabul edilmesidir. Bu tahakkuk için idarenin ayrıca bir işlem yapması ve mükellefe ayrıca tebliğ göndermesi gerekmez.

Denetim kuruluşları yetkilendirme belgesi harcı

Bağımsız denetim faaliyetinde bulunan kuruluşların yetkilendirme belgesi karşılığında ödedikleri yıllık harçtır. Tutarı, bağımsız denetim faaliyetlerinden elde edilen gayrisafi iş hasılatı esas alınarak hesaplanır.

Elektrik üretimi lisans harcı

Elektrik üretim faaliyeti için alınan yıllık harçtır. Matrahı, elektrik üretim faaliyetlerinden elde edilen gayrisafi iş hasılatıdır.

Gayrisafi iş hasılatı

Harç matrahını oluşturan tutardır. Madde metni bu tutarın hangi hesap kalemlerinden oluştuğunu ayrıca tanımlamaz.

Bildirim

Denetim kuruluşları ile elektrik üretim lisans sahiplerinin, kurumlar vergisi beyannamesi verme süresi içinde yaptığı ve tahakkukun dayanağını oluşturan bildirimdir.

Ödeme zamanı: hangi şartlar aranır?

• Harcın yıllık harç niteliğinde olması bulunmalıdır; madde, yıllık harçların ödeme usulünü düzenler.
• Yıllık harçlar için ocak ayının başında kanun gereği tahakkuk oluşmalıdır; bu tahakkuk için ayrı bir idari işlem aranmaz.
• Tahakkuk eden yıllık harçların ocak ayı içinde ödenmesi gerekir.
• Denetim kuruluşları yetkilendirme belgesi harcında, kurumlar vergisi beyannamesi verme süresi içinde verilen bildirim bulunmalıdır; tahakkuk bu bildirim üzerine, bağımsız denetim faaliyetlerinden elde edilen gayrisafi iş hasılatı esas alınarak yapılır.
• Elektrik üretimi lisans harcında, kurumlar vergisi beyannamesi verme süresi içinde verilen bildirim bulunmalıdır; tahakkuk, elektrik üretim faaliyetlerinden elde edilen gayrisafi iş hasılatı esas alınarak yapılır.
• Denetim kuruluşları yetkilendirme belgesi harcı mayıs ayı içinde ödenmelidir; elektrik üretimi lisans harcı da mayıs ayı içinde ödenmelidir.
• Hidrolik kaynaklı elektrik üretimi lisans harçlarının %90'ı, haziran ayının sonuna kadar ilgili il özel idaresine veya il özel idaresi bulunmayan yerlerde büyükşehir belediyesine aktarılmalıdır.
• Aktarılan tutarlar, 5779 sayılı Kanuna göre belediye ve il özel idarelerine ayrılacak payların hesabında matraha dâhil edilmemelidir.

Ödeme zamanı: hangi sonuçları doğurur?

• Yıllık harçlar ocak ayının başında tahakkuk ettirilmiş sayılır ve bu harçlar mükellefe ayrıca tebliğ edilmez.
• Yıllık harçlar ocak ayı içinde ödenir; ödenmezse madde, ödeme yükümlülüğünün yerine getirilmemesi sonucunu ayrıca bağlamaz, bu sonuç harcın tahsiline ilişkin genel hükümlerden doğar.
• Denetim kuruluşları yetkilendirme belgesi harçları, kurumlar vergisi beyannamesi verme süresi içinde verilen bildirim üzerine tahakkuk ettirilir ve mayıs ayı içinde ödenir.
• Denetim kuruluşları yetkilendirme belgesi harçlarında bildirim yapılmamışsa maddenin öngördüğü tahakkuk yapılamaz; bu durumda ödeme ve tebliğ usulü işlemez.
• Elektrik üretimi lisans harçları, kurumlar vergisi beyannamesi verme süresi içinde verilen bildirim üzerine tahakkuk ettirilir, tebliğ edilmez ve mayıs ayı içinde ödenir.
• Hidrolik kaynaklı elektrik üretimi lisans harçlarının %90'ı haziran sonuna kadar il özel idaresine veya büyükşehir belediyesine aktarılır.
• Aktarılan tutarlar, 5779 sayılı Kanuna göre belediye ve il özel idarelerine ayrılacak payların hesabında matraha dâhil edilmez.
• Madde yıllık harçların peşin ödenmesi kuralının istisnasıdır; bu harçların ödenmesi yıl içinde ayrı bir peşinlik kuralına tabi değildir.

Ödeme zamanı: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Yıllık harçları maktu harç gibi dava açılırken veya peşin ödeme anında almak; madde yıllık harçlar için ocak ayını ve tahakkuk esasını ayrıca düzenler.
• Denetim kuruluşları yetkilendirme belgesi harcını ocak ayında ödenmesi gereken genel yıllık harç gibi hesaplamak; bu harçta ödeme süresi mayıs ayıdır.
• Elektrik üretimi lisans harcının matrahını elektrik üretiminden bağımsız genel gelir veya başka bir faaliyet hasılatı üzerinden hesaplamak; matrah elektrik üretim faaliyetinden elde edilen gayrisafi iş hasılatıdır.
• Tahakkuk edilen harçlar için mükellefe ayrıca tebligat yapılmasını beklemek; madde bu harçların tebliğ edilmeyeceğini açıkça öngörür.
• Hidrolik kaynaklı elektrik üretim lisans harçlarının %90'ını genel bütçeye bırakmak; bu tutar haziran sonuna kadar il özel idaresine veya büyükşehir belediyesine aktarılmalıdır.
• Aktarılan tutarları 5779 sayılı Kanuna göre yapılan pay hesabında matraha dâhil etmek; maddenin son cümlesi bunu açıkça yasaklar.
• Yıllık harçlarda ödeme süresini kurumlar vergisi beyannamesi verme süresine bağlı görmek; beyanname süresi yalnızca bildirim ve tahakkuk için belirleyicidir, ödeme süresi ocak veya mayıs ayıdır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yüksek yargı kararlarında elektrik üretim lisans harcı, kurumlar vergisi beyannamesi verme süresi içinde yapılan bildirime dayanılarak tahakkuk ettirilen bir harç olarak ele alınmakta ve bu tahakkuk bildirimin varlığına bağlanmaktadır. (9. Daire, 2023/1129 E., 2023/1697 K., 03.05.2023; 9. Daire, 2023/489 E., 2023/715 K., 14.03.2023)
• Mahkemeler, elektrik üretim lisans harcının matrahının elektrik üretim faaliyetinden elde edilen gayrisafi iş hasılatı olduğunu ve Elektrik Piyasası Kanunu kapsamındaki bazı bedellerin bu harçtan ayrı olarak değerlendirilmesi gerektiğini kabul etmektedir. (9. Daire, 2023/489 E., 2023/715 K., 14.03.2023; 9. Daire, 2022/2543 E., 2022/5726 K., 22.11.2022)
• Hidrolik santralde elektrik üretildiğinin tek başına yeterli görülmeyip, özelleştirme bedeli, lisans ihale bedeli ve su kullanım bedeli gibi ödemelerin belgelendirilmesinin istendiği görülmektedir. (9. Daire, 2023/489 E., 2023/715 K., 14.03.2023; 9. Daire, 2020/3526 E., 2022/2123 K., 26.05.2022)
• Mahkemeler, ilgili bedellerin ödendiğine dair belge sunulmadığında, yıllık harcın ödenmediği sonucuna varabilmek için ara kararıyla bilgi ve belge istemektedir. (9. Daire, 2020/3526 E., 2022/2123 K., 26.05.2022)

Nasıl ispat edilir?

• Yıllık harcın tahakkukuna dayanak olan kurumlar vergisi beyannamesi verme süresi içinde yapılan bildirimin varlığı, bildirimi yapan mükellef tarafından ispatlanır.
• Harcın matrahı olan gayrisafi iş hasılatı, mükellefin kayıtları ve bağımsız denetim veya elektrik üretim faaliyetine ilişkin belgelerle ispatlanır; bu tutarın yanlış hesaplandığını ileri süren idare veya karşı taraf bu iddiayı ispatlamakla yükümlüdür.
• Yıllık harcın ocak veya mayıs ayı içinde ödendiğini ileri süren kişi ödeme belgesi ile ispat yükü altındadır; ödeme belgesi sunulmazsa ödemenin yapılmadığı kabul edilir.
• Hidrolik kaynaklı elektrik üretiminde %90 aktarımın yapıldığını ileri süren taraf, aktarım belgesini sunmakla yükümlüdür.
• Yüksek yargı kararlarına göre, ilgili bedellerin ödendiğine dair belge sunulmadığında mahkeme bilgi ve belge isteyerek ödeme durumunu araştırır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 492 sayılı Kanun m.27: Peşin alınan maktu harçları ve mahiyeti icabı işin sonunda hesaplanan harçların on beş gün içinde ödenmesini düzenler; 113. madde ise yıllık harçları ayrı bir takvimle ödetir.
• 492 sayılı Kanun m.28: Nispi harçlarda ödeme zamanını düzenler; 113. madde yalnızca yıllık harçlara ilişkin olduğundan bu hükümle kapsam ayrımı yapar.
• 5779 sayılı Kanun: İl özel idarelerine ve belediyelere genel bütçe vergi gelirlerinden pay verilmesini düzenler; 113. maddenin son cümlesi, aktarılan harç tutarlarının bu payın hesabında matraha dâhil edilmemesini öngörür.

Madde, kaybedilmesi nedeniyle yeniden alınan belgelerin geçerlilik süresini ve yıllık harca tabi belgelerin yıl ortasında alınması halinde geçerlilik süresini düzenler. Ayrıca yıllık harçlarda yıl kesirlerinin tam yıl gibi harca tabi olup olmayacağına ilişkin kuralı içerir. Maddede süre, nispet veya tutar belirleyen bir hüküm bulunmamaktadır. Kanun, yeniden alınan belgelerin yalnızca kaybolan asıllarının süresi kadar muteber olduğunu, yıllık harca tabi belgelerin ise verildiği mali yılın sonuna kadar geçerli olduğunu hükme bağlar. Madde, Harçlar Kanunu kapsamındaki yargı harçlarının ödeme usulünü (m.25-27), nispi harçlarda ödeme zamanını (m.28) ve damga vergisi nispetlerini (DVK m.14) düzenlemez. Kaybolan belgenin yeniden düzenlenmesine ilişkin tebligat, nüsha çıkarılması ve belge kaybının ispatı gibi usul konuları da bu maddenin kapsamı dışındadır.

Belgelerin süresi ve yıl kesirleri: hangi kavramlar bilinmeli?

Muteberlik

Bir belgenin hukuken geçerli sayılması ve ilgili işlemlerde kullanılabilmesi durumudur. Madde, yeniden alınan belgenin muteberlik süresini belirler.

Yıllık harca tabi belge

Belirli bir mali yıl için geçerli olan ve her yıl yeniden harç alınmasını gerektiren belgedir. Bu belgelerin geçerlilik süresi verildiği mali yılın sonuyla sınırlıdır.

Yıl kesri

Bir takvim yılının tamamlanmamış kısmını ifade eder. Kanunda aksi yazılmadıkça yıllık harçlarda yıl kesirleri tam yıl gibi harca tabi tutulur.

Mali yıl

Maddede yıllık harcın geçerlilik sınırını belirleyen dönemdir. Belgenin verildiği mali yılın sonu, muteberlik süresinin bittiği andır.

Belgelerin süresi ve yıl kesirleri: hangi şartlar aranır?

• Belgenin kaybedilmesi sonucu yeniden alınması gerekmektedir.
• Yeniden alınan belgenin muteberlik süresinin, kaybolan asıl belgenin süresi kadar olduğu dikkate alınmalıdır.
• Yıllık harca tabi bir belgenin yıl ortasında alınması halinde, muteberlik süresinin yalnızca verildiği mali yılın sonuna kadar olduğu gözetilmelidir.
• Kanunda aksi yazılı olmadıkça, her yıl alınacak harçlarda yıl kesirlerinin tam yıl gibi harca tabi tutulması gerekmektedir.

Belgelerin süresi ve yıl kesirleri: hangi sonuçları doğurur?

• Kaybedilmesi sebebiyle yeniden alınan belge, kaybolan asıl belgenin süresi kadar muteber olur.
• Yıllık harca tabi belgenin yıl ortasında alınması halinde, belge yalnızca verildiği mali yılın sonuna kadar muteber kalır.
• Kanunda aksi yazılı değilse, yıllık harçlarda yıl kesri tam yıl gibi harca tabi olur ve tam yıl harcı alınır.
• Kanunda aksi yazılmışsa yıl kesri için genel kural uygulanmaz.

Belgelerin süresi ve yıl kesirleri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Yıllık harca tabi belgede muteberliği kaybolan asıl belgenin tam süresi kadar saymak; oysa yıl ortasında alınan belge verildiği mali yılın sonuyla sınırlıdır.
• Yıl kesrini yıl içinde geçen gün sayısına göre oranlamak; kanunda aksi yazılmadıkça yıl kesri tam yıl gibi harca tabidir.
• Kanunda aksi bir hüküm bulunup bulunmadığını kontrol etmeden genel kuralı uygulamak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yeniden alınan belgelerin muteberliğinin, kaybolan asıl belgenin süresi ile sınırlı tutulduğu kabul edilmektedir. (9. Daire, 2000/3494 E., 2001/4788 K., 11.12.2001)

Nasıl ispat edilir?

• Yeniden alınan belgenin muteberlik süresini talep eden taraf, belgenin kaybedildiğini ve kaybolan asıl belgenin süresini ispatlamalıdır.
• Yıllık harca tabi belgenin verildiği mali yılın tespiti, belgenin düzenlendiği tarihe ilişkin yazılı kayıtlarla yapılır.
• Yıl kesri üzerinden tam yıl harcı istenmesine itiraz eden taraf, kanunda aksi bir hükmün bulunduğunu ispatlamalıdır.

Bu madde, Devlet tarafından ilgililerin kusuru olmaksızın lüzum sebebiyle iptal edilen belgeler için alınmış harçların geri verilmesini düzenler. Harcın iadesinin koşulunu, iade süresini ve iadenin istek üzerine yapılacağını kapsar. Harçların genel iade hâllerini (m.31 gibi fazla alınan peşin harç) düzenlemez. İcra takibinden vazgeçmede alınan tahsil harcını (m.23) düzenlemez. Merkezî Takip Sistemi harcının iadesini ve iade edilmemesini (m.29/A) düzenlemez. Harcın ödenmesi, tahsil ve harç oranlarına ilişkin ayrıntılar Harçlar Kanunu'nun ilgili maddeleri ile 1 sayılı Tarifede yer alır.

Harçların geri verilmesi: hangi kavramlar bilinmeli?

Lüzum sebebiyle iptal

Belgenin, Devlet tarafından yapılan bir işlemde ya da incelemede gerekli olmadığı anlaşıldığı için iptal edilmesidir. Belgenin iptalinin nedeni ilgilinin davranışından kaynaklanmamalıdır.

İlgililerin kusuru olmaksızın

Belgenin iptaline yol açan durumun harç ödeyenden veya ilgiliden kaynaklanmamasıdır. Kusur, ilgilinin hatası veya ihmali anlamındadır; iptal nedeni yalnız Devletin işleminden doğmalıdır.

İstek üzerine iade

Harcın kendiliğinden değil, ilgilinin talebi üzerine geri verilmesidir. İlgili talepte bulunmazsa Devlet iadeyi kendiliğinden yapmaz.

Harçların geri verilmesi: hangi şartlar aranır?

• Belgenin Devlet tarafından lüzum sebebiyle iptal edilmiş olması gerekir.
• İptalin ilgililerin kusurundan kaynaklanmaması gerekir.
• Belgeye ilişkin harcın önceden alınmış olması gerekir.
• İlgilinin iade için talepte bulunması gerekir.
• Talebin, harcın iadesi için öngörülen iki yıllık süre içinde yapılması gerekir.

Harçların geri verilmesi: hangi sonuçları doğurur?

• Belge ilgililerin kusuru olmaksızın Devlet tarafından lüzum sebebiyle iptal edilmişse, alınmış harçlar geri verilir.
• Harç iadesi istek üzerine yapılır; ilgili talepte bulunmadıkça Devletin kendiliğinden iade yapması öngörülmemiştir.
• İade talebi iki yıl içinde yapılmalıdır; süre geçtikten sonra iade talep edilemez.
• İptal ilgilinin kusurundan kaynaklanıyorsa harç iade edilmez.

Harçların geri verilmesi: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Madde m.31 ile m.115'i karıştırmak: m.31 davanın sonunda fazla alınmış peşin harcı, m.115 ise lüzum sebebiyle iptal edilen belge harcını düzenler.
• Harcın iadesini kendiliğinden beklemek; madde istek üzerine iade öngördüğü için talep yapılmalıdır.
• İki yıllık süreyi iptal tarihi yerine başka bir olaydan saymak; süre başlangıcı metinde açıkça belirtilmediğinden tarihin doğru tespiti gerekir.
• İptalin kusurdan bağımsız olduğunu varsaymak; kusur ilgilinin davranışına bakılarak ayrıca değerlendirilmelidir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Belgenin iptalinin ilgilinin kusurundan kaynaklanmadığı ve bu nedenle harcın iadesi gerektiği yönünde değerlendirme yapılmaktadır. (9. Daire, 2018/6869 E., 2021/4818 K., 20.10.2021)
• Yetki belgesinin sonradan iptal edildiği ve ödenen harçların iade edilmemesinin hatalı vergilendirmeye yol açtığı durumlarda, m.115 kapsamında harç iadesi tartışılmıştır. (9. Daire, 2018/6869 E., 2021/4818 K., 20.10.2021)

Nasıl ispat edilir?

• Harcın iadesini isteyen ilgili, belgenin Devlet tarafından iptal edildiğini ve harcı ödediğini belgelerle ispat etmelidir; harç makbuzu ve iptal işlemini gösteren belge bu amaçla kullanılır.
• İptalin ilgilinin kusurundan kaynaklanmadığını ileri süren taraf bunu ispat etmelidir; bu savunmayı yapan Devlet ise kusurun ilgiliye ait olduğunu ispatlamalıdır.
• İade talebinin iki yıl içinde yapıldığı, talep tarihi ve iptal tarihi arasındaki farkla ispatlanır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 492 sayılı Harçlar Kanunu m.31: Davanın sonunda peşin alınmış karar ve ilam harcının fazla olduğu anlaşılırsa istek üzerine iade edildiğini düzenler; bu madde ise belge iptaline bağlı iade hâlini düzenler, iki madde farklı iade nedenlerine dayanır.
• 492 sayılı Harçlar Kanunu m.23: İcra takibinden vazgeçmede alınan tahsil harcını düzenler; iade hâli değildir, m.115 ile karıştırılmamalıdır.
• 492 sayılı Harçlar Kanunu m.29/A: Merkezî Takip Sistemi harcında iade edilmeme hâllerini düzenler; m.115 iadesi ile ilgili değildir.

Madde, diploma harcının ödenmesini diploma ile ilgili işlemlerin ön koşulu olarak düzenler: diploma harcı ödenmeden resmi veya özel dairelere mezuniyete ait yazı yazılamayacağını ve mezuniyete ilişkin bir belgenin (vesika) verilemeyeceğini hükme bağlar. Harcın oranı, miktarı, tarifedeki yeri ve ödeme yöntemi bu maddede yer almaz. Maddenin uygulanması, kanunun genel peşinlik ilkesi ve harç yükümlülüğü ile birlikte okunur. Maddenin kişisel kapsamı, diploma almak isteyen ve mezuniyet belgesi talep eden kişilerdir. Diploma harcının tutarını ve tarifedeki karşılığını düzenlemez (8 sayılı tarife, HKm.116 bağlamında ayrıca bakılmalıdır). Harcın peşin ödenmesi kuralını ve ödenmemesinin genel sonuçlarını düzenlemez (HKm.27 ve HKm.32). Diploma harcının tahsil usulünü ve yükümlüsünün belirlenmesini düzenlemez. Mezuniyet belgesinin iptali veya diplomanın hükümsüzlüğü gibi akademik işlemleri düzenlemez.

Diploma harcının ödenmemesi: hangi kavramlar bilinmeli?

Diploma harcı

Harçlar Kanunu'nun 1 sayılı kapsamında sayılan ve diploma, ruhsatname ve imtiyazname işlemlerinden alınan harçtır. Harç, belirli bir kamu hizmetinin karşılığıdır ve hizmetten önce ödenir.

Mezuniyete ait yazı

Bir öğrencinin mezun olduğunu resmi veya özel bir daireye bildiren yazıdır. Maddenin yasakladığı yazı, mezuniyeti belgelemek amacıyla yazılmış olanlardır.

Mezuniyete ait vesika

Mezuniyeti gösteren ve ilgilisine verilen belgedir. Madde, bu belgenin verilmesini de diploma harcının ödenmesine bağlar.

Diploma harcının ödenmemesi: hangi şartlar aranır?

• Diploma harcının ödenmiş olması gerekir; ödenmemişse mezuniyete ait yazı yazılamaz.
• Mezuniyete ait bir vesikanın verilebilmesi için de diploma harcının ödenmiş olması şarttır.
• Yazının yazılması veya vesikanın verilmesi için harcın ödenmiş olması, ilgili dairenin talebi üzerine aranır; ödeme başka bir kişi tarafından yapılmış olsa dahi kanunun aradığı şart yerine gelmiş sayılır.

Diploma harcının ödenmemesi: hangi sonuçları doğurur?

• Diploma harcı ödenmeden resmi veya özel dairelere mezuniyete ait yazı yazılamaz.
• Diploma harcı ödenmeden mezuniyete ait vesika verilemez.
• Harç ödendikten sonra yazının yazılması ve vesikanın verilmesi mümkün hale gelir.
• Maddenin yasağı, harcın ödenmesinin ardından ortadan kalkar ve işlem yapılabilir.

Diploma harcının ödenmemesi: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Diploma harcının peşin ödenmesi gerektiği halde, yazının yazılması sırasında harcın sonradan tahsil edilebileceğini varsaymak.
• Yazı ile vesikayı aynı işlem saymak; birinin harçlı olması diğerine de uygulanır, ancak her ikisi ayrı işlemler olarak ele alınmalıdır.
• Maddeyi yalnızca resmi dairelere uygulamak ve özel daireleri kapsam dışı tutmak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Diploma harcının ödenmemesi, kanun gereği yazı veya vesika işlemini durdurur; uygulamada harcın ödendiğine dair makbuzun ibrazı aranır. (9. Daire, 2022/2803 E., 2024/8081 K., 26.12.2024)

Nasıl ispat edilir?

• Mezuniyete ait yazının yazılmasını veya vesikanın verilmesini isteyen taraf, diploma harcının ödendiğini harç makbuzu ile belgelemelidir.
• Harcın ödenmediğini ileri süren kurum, bu durumu kayıtlarından ortaya koyar; ödemenin yapıldığını iddia eden taraf makbuzu sunmakla yükümlüdür.
• Harç makbuzu, ödemenin yapıldığını gösteren en güçlü belgedir; başka bir delille ödeme ispat edilirse ilgili daire bu delili değerlendirir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 492 sayılı Harçlar Kanunu m.27: Harcın hizmetten önce peşin ödenmesi kuralını koyar; diploma harcı için de peşinlik ilkesinin uygulanmasını sağlar.
• 492 sayılı Harçlar Kanunu m.32: Harç ödenmedikçe müteakip işlemlerin yapılmayacağını düzenler; m.116'daki yasağın genel çerçevesini oluşturur.
• 492 sayılı Harçlar Kanunu m.1: Diploma harcını kanunun kapsamındaki harçlar arasında sayar; harcın kanuni dayanağıdır.

Madde, 492 sayılı Harçlar Kanunu'nun 108 ila 117. maddelerini kapsayan kısmında yer alan, harca tabi tutulmuş işlerde sınıf derecelerinin tayinini düzenler. Hükmün konusu harç alınacak işlemin sınıf derecesini belirlemek için hangi makamın yetkili olduğudur. Madde, harç mevzuu işlemi yapan makamları uygulayıcı kılar ve bu makamlar bakımından uygulanır. Madde, memurların sınıflandırılmasını, sınıfların niteliklerini, derece ve kademe ilerlemelerini düzenlemez (657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun ilgili hükümleri). Harcın miktarını, oranını ve matrahını da düzenlemez (m.15, m.21 ve 1 sayılı Tarife). Harcın kimin tarafından ödeneceği ve ödeme usulü de bu maddenin kapsamı dışındadır (m.11, m.25 vd.).

Sınıfların tesbiti: hangi kavramlar bilinmeli?

Sınıf derecesi

Harca tabi işlemin hangi derecede değerlendirileceğini gösteren, memur sınıflandırmasına bağlanan derecedir. Madde, bu derecenin hangi makam tarafından belirleneceğini düzenler.

Harç mevzuu işlem

492 sayılı Kanun'un 108 ila 117. maddelerinde ve bu kanuna bağlı tarifede sınıfa göre harca tabi tutulmuş işlem anlamına gelir. Sınıf derecesi ancak bu tür işlemlerde tayin edilir.

Harç mevzuu işlemi yapan makam

Harca konu işlemi gerçekleştiren, yani işlemin yapılmasında yetkili olan idari makamdır. Madde, sınıf derecesinin tayinini bu makama bırakır.

Sınıfların tesbiti: hangi şartlar aranır?

• İşlemin 492 sayılı Kanun'un 108 ila 117. maddelerinde yer alan ve sınıfa göre harca tabi tutulmuş işlemlerden olması gerekir.
• İşlemin harç mevzuu işlem olarak yapılması ve bu işlemi yapan bir makamın bulunması gerekir.
• Sınıf derecesinin, harç mevzuu işlemi yapan makam tarafından tayin edilmesi gerekir.

Sınıfların tesbiti: hangi sonuçları doğurur?

• Harca tabi işlemde sınıf derecesi, işlemi yapan makamca tayin edildiğinde bu tayin harç hesabının dayanağı olur.
• Madde yalnızca sınıfa göre harca tabi tutulmuş işlemler için uygulanır; tarifede sınıfa bağlanmamış işlemlerde bu maddeye başvurulmaz.
• Maddede sınıf derecesinin hangi kritere göre tayin edileceği belirtilmemiştir; bu nedenle ölçüt metinden çıkarılamaz.

Sınıfların tesbiti: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Sınıf derecesini harç miktarının kendisiyle karıştırmak; madde yalnızca derecenin tayinini düzenler, tutarı değil.
• Maddeyi memur sınıflandırması ya da derece-kademe ilerlemesi hükümleriyle birleştirmek; madde bu konuları düzenlemez.
• Maddeyi tarifedeki sınıfa bağlı olmayan işlemlere uygulamak; yalnız sınıfa göre harca tabi tutulmuş işlemler kapsamındadır.

Nasıl ispat edilir?

• Sınıf derecesinin tayin edildiğini ve hangi makam tarafından yapıldığını gösteren işlem belgesi ile tayin kararı ilgili makamdan istenmelidir.
• Harcın sınıfa göre hesaplandığını ileri süren taraf, işlemin harç mevzuu olduğunu ve sınıfının belirlendiğini ispatlamakla yükümlüdür.
• Sınıf derecesine itiraz eden taraf, tayinin hangi makam tarafından yapılmadığını veya yetki sınırının aşıldığını ileri sürerek ispat yükü altındadır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 492 sayılı Kanun m.108: Madde 117'nin tanımladığı sınıfa göre harca tabi işlemlerin başlangıcını oluşturan kısımdır; m.117 bu kısmın son maddesidir.
• 492 sayılı Kanun m.15: Harç alma ölçüsünü değer veya işlem nev'i ve mahiyeti olarak belirler; sınıfa göre harcın hangi ölçüye göre hesaplanacağını tayin eden genel kuraldır.
• 492 sayılı Kanun m.21: Nispi harçların nispetlerini düzenler; sınıf derecesine bağlı işlemlerde harcın hesaplanmasında başvurulan hükümdür.
• 492 sayılı Kanun m.11: Harcı kimin ödeyeceğini düzenler; sınıf derecesi tayin edilen işlemde harç yükümlüsünün belirlenmesi bu hükme tabidir.

Madde, trafik işlemlerinden Harçlar Kanunu'na bağlı (9) sayılı tarifede yazılı olanların trafik harçlarına tabi olduğunu düzenler. Trafik harcının kapsamını belirleyen tek ölçüt, işlemin (9) sayılı tarifede yer almasıdır. Madde, harç yükümlüsünü, harç miktarını, oranlarını ve ödeme usulünü düzenlemez; bunlar tarifenin kendisinde ve ilgili maddelerde yer alır. Trafik harcının istisna ve muafiyetleri (m.13 ve m.14), ödeme zamanı (m.27 ve m.28) ile yükümlülük (m.11 ve m.12) de bu maddenin kapsamı dışındadır.

Mevzuu: hangi kavramlar bilinmeli?

Trafik işlemi

Karayolları trafiğine ilişkin olarak yapılan ve Harçlar Kanunu'na bağlı (9) sayılı tarifede adı geçen işlemlerdir. Bir işlemin trafik işlemi sayılması, kişinin ya da kurumun niteliğine değil, işlemin tarifede yer almasına bağlıdır.

(9) sayılı tarife

Harçlar Kanunu'na bağlı olup trafik harçlarının hangi işlemler için ve hangi tutar ya da oranlarla alınacağını gösteren tarifedir. Trafik harcının hem tabi olduğu işlemleri hem de miktarını bu tarife belirler.

Trafik harcı

Kanunun 1. maddesinde ayrı bir harç türü olarak sayılan, (9) sayılı tarifedeki trafik işlemlerinden alınan harçtır. Yargı harçlarından ayrı bir kalemdir.

Mevzuu: hangi şartlar aranır?

• İşlemin trafik işlemi olarak nitelendirilebilmesi için (9) sayılı tarifede açıkça yazılı bulunması gerekir.
• İşlem, tarifede yazılı olmadığı sürece bu madde kapsamında trafik harcına tabi tutulamaz.
• Tarifede yazılı trafik işlemi yapıldığında harç, bu işlem için tarifede gösterilen tutar veya oranla alınır.

Mevzuu: hangi sonuçları doğurur?

• Trafik işlemi (9) sayılı tarifede yazılıysa, o işlem için trafik harcı alınır.
• İşlem (9) sayılı tarifede yer almıyorsa, madde kapsamında trafik harcı doğmaz.
• Harç, tarifede gösterilen tutar veya oranda alınır; madde kendi başına bir miktar ya da oran belirlemez.

Mevzuu: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Trafik işlemini, kişinin ya da kurumun niteliğine bakarak harca tabi saymak; ölçüt tarifede yazılı olmaktır.
• Tarifede yer almayan bir trafik işlemini, benzerliğine dayanarak trafik harcına bağlamak.
• Trafik harcını yargı harcı gibi değerle ilişkilendirerek hesaplamak; trafik harcı tarifede gösterilen tutar veya oranla alınır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yargıtay, trafik işlemlerinin harca tabi olup olmadığını (9) sayılı tarifedeki yazılı karşılığa bakarak belirlemektedir. (9. Daire, 2001/637 E., 2002/4856 K., 21.11.2002; 9. Daire, 2001/3746 E., 2002/3174 K., 19.06.2002)
• Sürücü adayı belgesi ve (K) sınıfı sürücü belgesi gibi işlemlerin, (9) sayılı tarifede yazılı olması halinde trafik harcına tabi tutulduğu kabul edilmektedir. (9. Daire, 2005/2783 E., 2005/1972 K., 07.07.2005; 9. Daire, 2008/5036 E., 2011/203 K., 25.01.2011)

Nasıl ispat edilir?

• Trafik harcı talep eden idare, işlemin (9) sayılı tarifede yazılı olduğunu ispatlamakla yükümlüdür; tarifenin ilgili bölümü dayanak gösterilir.
• Harç ödemesi yapan kişi, ödemenin işlemin tarifedeki karşılığına uygun olduğunu makbuzla ortaya koyabilir.
• Muafiyet ya da istisna ileri süren taraf, bu durumu ilgili maddeye (m.13 veya m.14) dayanarak ispatlamalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 492 sayılı Kanun m.1: Kanunun uygulanacağı harçları sayar ve trafik harçlarını dokuzuncu sıra olarak ayrı bir harç türü olarak belirler. Bu madde, trafik harcının kanundaki yerini tamamlar.
• 492 sayılı Kanun m.2: Harca tabi işlemin, (1) sayılı tarifede yazılı olma ölçütüne bağlandığını söyler; trafik harcı bakımından (9) sayılı tarifedeki karşılık aynı ölçütü taşır.
• 492 sayılı Kanun m.13: Harçtan müstesna işlemleri sayar. Trafik işlemleri bu maddede yazılı olmadıkça m.13 kapsamında kalmaz; m.13 ile m.118 birlikte okunarak istisna durumu belirlenir.
• 492 sayılı Kanun m.14: Harçtan muaf kişileri sayar. Trafik işleminde muafiyet kişiye bağlıdır ve m.118 ile birlikte uygulanır.

492 sayılı Harçlar Kanunu'nun 119. maddesi, askeri şoförlerin askeri şoför ehliyetnamesi, bu ehliyetnamelerin imtihanları ve ehliyetname vizelerinin harç yükümlülüğünden muafiyetini düzenler. Muafiyet, askeri ehliyetnameyi haiz askeri şoförlerden, muayene ve imtihan komisyonlarınca yapılan imtihanı müteakiben kazananlar bakımından tanınmıştır. Madde, yargılama harçlarını, kanunyolu harçlarını, icra harçlarını ve diğer davaya bağlı harçları düzenlemez; bunlar için 13. ve 14. maddelere bakılır. Maddenin kapsamına giren muafiyetin kişiye bağlı mı işleme bağlı mı olduğu konusunda ayrı bir hüküm de içermez. Askeri şoförlük dışındaki askerî personelin ehliyet işlemleri ile sivil sürücü belgesi işlemleri de bu maddenin kapsamında değildir.

Harçtan muaf olanlar: hangi kavramlar bilinmeli?

Askeri ehliyetname

Askeri şoförün askeri araç kullanma yetkisini gösteren belge olarak maddede anılan ehliyetnamedir. Maddenin muafiyeti yalnızca bu belgeyi haiz askeri şoförler için geçerlidir.

Askeri şoför ehliyetnamesi

Muafiyetin konusunu oluşturan belgedir. Bu belgenin düzenlenmesi, imtihanı ve vizesi harçtan muaftır.

Ehliyetname vizesi

Mevcut askeri şoför ehliyetnamesinin geçerliliğinin yenilenmesine ilişkin işlemdir. Maddede harçtan muaf tutulan işlemler arasında sayılmıştır.

Muayene ve imtihan komisyonu

Askeri şoför adaylarının imtihanını yapan komisyondur. Muafiyet, bu komisyonca yapılan imtihanı müteakiben kazananlar için geçerlidir; komisyonun kuruluş ve çalışma usulü maddede düzenlenmemiştir.

Muafiyet

Harç yükümlülüğünün doğmasını önleyen istisnadır. Maddede muafiyet, işlemi değil kişiyi (askeri şoförü) esas alır; ilgili kişinin yaptığı işlemlerde harç alınmaz.

Harçtan muaf olanlar: hangi şartlar aranır?

• Muafiyetten yararlanacak kişinin askeri şoför olması ve askeri ehliyetnameyi haiz bulunması gerekir.
• İlgili kişinin muayene ve imtihan komisyonlarınca yapılan imtihanı müteakiben kazanmış olması gerekir.
• Muafiyetin konusunu oluşturan işlemlerden birinin, yani askeri şoför ehliyetnamesinin, imtihanın veya ehliyetname vizesinin söz konusu olması gerekir.
• Muafiyet kapsamındaki işlemin, ilgili kişinin kendi askeri şoför sıfatıyla yapılması gerekir; sıfatın bulunmadığı hallerde madde uygulanmaz.

Harçtan muaf olanlar: hangi sonuçları doğurur?

• Askeri şoför olan ve imtihanı kazanan kişinin askeri şoför ehliyetnamesi harçtan muaftır.
• İmtihanın kendisi de harçtan muaftır; imtihan işlemi için harç alınmaz.
• Ehliyetname vizesi de harçtan muaftır.
• Muafiyet kişiye bağlıdır; askeri şoför olmayan kişiler bu muafiyetten yararlanamaz.
• Madde, muafiyeti yalnızca imtihanı kazananlar bakımından tanıdığından, imtihanda başarısız olan kişi bakımından muafiyet söz konusu değildir.
• Madde bir muafiyet kuralı olduğundan yorumla genişletilemez.

Harçtan muaf olanlar: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Muafiyeti işleme bağlı sanmak; 13. maddedeki istisnayı ölçüt alarak, askeri şoför olmayan kişinin aynı işlemi yapmasının da muaf olduğunu düşünmek.
• Maddeyi genişletip askeri şoför olmayan askerî personele de uygulamak.
• İmtihanda başarısız olan adaya muafiyet tanımak; madde yalnızca imtihanı kazananları kapsar.
• Vizeyi ayrı bir işlem gibi değerlendirip muafiyetin kapsamından çıkarmak; madde vizeyi açıkça sayar.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Harç muafiyetlerinin kişiye bağlı olup olmadığının ayırt edilmesi, muafiyetin kapsamının belirlenmesinde temel ölçüt olarak kabul edilmektedir.

Nasıl ispat edilir?

• Muafiyetten yararlanmak isteyen kişi, askeri şoför olduğunu ve askeri ehliyetnameyi haiz bulunduğunu belgeleyerek ispat yükünü üstlenir.
• İmtihanı müteakiben kazandığı, muayene ve imtihan komisyonunun düzenlediği belge ile ispatlanır.
• İşlemin ehliyetname, imtihan ya da vize işlemi olduğu, ilgili askeri makamın yazılı kayıtları ile gösterilir.
• Muafiyetin dışında kalan bir kişinin (örneğin askeri şoför olmayan bir kişinin) muafiyet iddiası, karşı tarafça sıfatın bulunmadığı gösterilerek çürütülebilir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 492 sayılı Harçlar Kanunu m.13: Harçtan müstesna işlemleri düzenler. Bu maddedeki istisna işleme bağlıdır; 119. madde ise kişiye bağlı bir muafiyet getirdiği için iki hüküm farklı ölçütlere dayanır.
• 492 sayılı Harçlar Kanunu m.14: Erler ile ihtiyaçları devletçe karşılanan onbaşı ve çavuşların adli işlemlerini harçtan muaf tutar. Askeri şoförlere ilişkin muafiyet ise bu maddeden ayrı olarak 119. maddede düzenlenmiştir.
• 492 sayılı Harçlar Kanunu m.123: Harçtan müstesna dava ve işlerin bazılarının özel kanunlarda gösterildiğini belirtir; bu nedenle istisna listesinin tamamı yalnızca 13 ve 14. maddelerde aranmamalıdır.

Bu madde, yargı harçlarının ve harca konu işlemlerin kimin tarafından ödeneceğini belirleyen genel mükellefiyet kuralını düzenler. Kural, davayı açan veya harca konu işlemin yapılmasını isteyen kişiyi harç borçlusu yapar. Madde metni ayrıca trafik harçlarını bu genel kuralın kapsamında saymaktadır. Maddenin uygulanması, harca konu bir işlemin yapılmasının istenmesine bağlıdır. Madde, harcın miktarını, oranını ve tarifesini düzenlemez.

Mükellef: hangi kavramlar bilinmeli?

Mükellef

Harç borcunu kanun gereği ödemekle yükümlü olan kişidir. Bu maddede mükellef, harca konu işlemi isteyen kişidir ve harcın kanuni borçlusu sayılır.

Harca mevzu işlem

Kanunda harç alınacağı öngörülen ve bir talep üzerine yapılan yargısal veya idari işlemdir. Bu işlemin yapılmasını isteyen kişi, madde uyarınca harç ödemekle yükümlü olur.

Trafik harçları

Harçlar Kanunu'nun 1. maddesinde ayrı bir harç türü olarak sayılan harçlardır. Madde metni bu harçları da genel mükellefiyet kuralına bağlamaktadır.

Mükellef: hangi şartlar aranır?

• Harca konu bir işlemin yapılması gerekmelidir; bu işlem kanunda harca bağlanmış bir yargı veya trafik işlemi olmalıdır.
• Harcın borçlusu, bu işlemin yapılmasını isteyen kişi olmalıdır; istek üzerine işlem yapılacaksa mükellef isteyen taraftır.
• Harç, işlemi isteyen kişiden kanuni olarak talep edilmelidir; bu talep harcın kanuni borçlusunun belirlenmesi için yeterlidir.

Mükellef: hangi sonuçları doğurur?

• Dava açan veya harca konu işlemi isteyen kişi, harcı ödemekle yükümlü olur.
• Vasinin hesabının görülmesi nedeniyle alınacak harç, vesayet altındaki kişiye izafeten vasiden alınır.
• Hiçbir istek olmaksızın resen yapılacak işlemlerin harcı, aksine hüküm bulunmadıkça lehine işlem yapılan kişiden alınır.
• Aksine hüküm bulunması hâlinde, resen yapılan işlemin harcı kanunda gösterilen kişiden alınır; bu hâl madde metninde kurulmuş bir istisnadır ve somut istisnalar bu maddede yer almaz.
• Harcı ödemekle yükümlü olan kişi, harcın ödenmemesi halinde m.32 ve m.37 uyarınca işlemin durması ve vergi dairesine bildirim gibi sonuçlarla karşılaşabilir.

Mükellef: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Resen yapılan işlemlerde harcı talep eden tarafa yüklemek; bu hâlde harç, aksine hüküm yoksa lehine işlem yapılan kişiden alınır.
• Vasinin hesabının görülmesi harcını vasinin kendi malvarlığından ödenecek sanmak; bu harç vesayet altındaki kişiye izafeten alınır.
• Madde metnindeki "davayı açan veya işlemi isteyen" ölçütünü, dava açılmadan yapılan her işleme genelleştirmek; mükellefiyet yalnız harca konu bir işlem istendiğinde doğar.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yargı kararları, harcın ödeme yükümlülüğünün davayı açan veya işlemi isteyen tarafta olduğunu, resen yapılan işlemlerde ise harcın lehine işlem yapılan tarafta toplandığını kabul etmektedir. (İstanbul 2. Asliye Ticaret Mahkemesi, 2021/432 E., 2022/27 K., 19.01.2022)

Nasıl ispat edilir?

• Harcı isteyenin davayı açtığını veya işlemi talep ettiğini ispat yükü, harcın tahsilini talep eden idare veya mahkeme üzerindedir; bu ispat dava dilekçesi, talep yazısı veya dosya kayıtlarıyla yapılır.
• İşlemin resen yapıldığını ileri süren taraf, bu durumu dosya içeriğiyle göstermelidir; bu iddia dosya kayıtlarıyla ispatlanır.
• Vasi adına harç alınması hâlinde, harcın vesayet altındaki kişi adına olduğu ve vasinin bu kişi adına öde yaptığı belgelerle ispatlanır.
• Aksine hüküm bulunduğu iddiası, ilgili kanun maddesinin metniyle ispatlanır; metin bulunamazsa bu iddia dinlenmez.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 492 sayılı Kanun m.1: Trafik harçlarını Harçlar Kanunu kapsamında ayrı bir harç türü olarak sayar; bu maddedeki mükellefiyet kuralı trafik harçlarına da uygulanır.
• 492 sayılı Kanun m.32: Harç ödenmedikçe müteakip işlemlerin yapılmayacağını düzenler; mükellefiyetin pratik sonucunu belirler.
• 492 sayılı Kanun m.37: Süresinde ödenmeyen harçların vergi dairesine bildirilip tahsil edilmesini düzenler; mükellefin ödememesinin sonucunu gösterir.
• 492 sayılı Kanun m.13: Harçtan muafiyet hallerini düzenler; mükellefiyet kuralının istisnalarını oluşturur.
• 492 sayılı Kanun m.14: Belirli kişilerin harçtan muaf olduğunu düzenler; bu maddedeki mükellefiyetin istisnası niteliğindedir.

Bu madde, trafik harçlarının alınma biçimini düzenler: (9) sayılı tarifede yer alan işlemlerden alınan harçların, işlemin türüne ve niteliğine göre maktu esas üzerinden alınacağını belirtir. Madde, harcın hangi işlemlerden alınacağını ve tutarlarını kendisi göstermez; bunlar 492 sayılı Kanuna bağlı (9) sayılı tarifede belirlenir. Maddenin kapsamı, trafik harçlarının ölçüsüdür; yargı harçlarının genel ölçü kuralı (m.15), nispi harcın oranı ve matrahı (m.21), tahsil harcının nispeti (m.24) ve tahsil harcına ilişkin özel bentler bu maddede düzenlenmez. Bu maddenin kapsamına, trafik harcının tahsil zamanı ve ödeme usulü ile harçtan muafiyet hükümleri de girmez.

Harç alma ölçüleri: hangi kavramlar bilinmeli?

Trafik harcı

492 sayılı Kanunun (9) sayılı tarifesinde yer alan işlemlerden alınan harçtır. Madde, bu harcın türünü değil, ölçüsünü belirler.

Maktu esas

Harca konu işlemin değerine bakılmaksızın, işlemin türü ve niteliğine göre sabit bir tutar üzerinden hesaplanan harç ölçüsüdür. Miktar, değer artışından etkilenmez.

(9) sayılı tarife

Trafik işlemlerine ilişkin harç kalemlerinin ve tutarlarının yer aldığı tarifedir. Maddede hangi işlemin hangi tutarda harçlandığı bu tarifeye bakılarak belirlenir.

Nispi esas

Harca konu işlemin parasal değeri üzerinden oran uygulanarak hesaplanan ölçüdür. Bu madde kapsamındaki trafik harçları bakımından uygulanmaz.

Harç alma ölçüleri: hangi şartlar aranır?

• Harca konu işlemin (9) sayılı tarifede yazılı bir işlem olması gerekir.
• İşlemin harç ölçüsünün maktu esas üzerinden belirlenmesi için, işlemin niteliğinin ve türünün tarifede maktu olarak düzenlenmiş olması gerekir.
• Harcın tutarı işlemin değerine bağlı olarak değil, tarifede o işlem için öngörülen sabit tutar üzerinden hesaplanmalıdır.

Harç alma ölçüleri: hangi sonuçları doğurur?

• Trafik harcına konu işlem (9) sayılı tarifede yer alıyorsa, harç işlemin değerinden bağımsız olarak maktu esas üzerinden alınır.
• Maktu esas üzerinden alınan trafik harcı, işlemin değeri artsa da değişmez.
• Madde yalnızca ölçüyü belirler; hangi işlemin hangi tutarda harçlandığı (9) sayılı tarifeye bakılarak tespit edilir.
• İşlem (9) sayılı tarifede yer almıyorsa bu madde uygulanmaz; harcın dayanağı başka bir tarife kalemi olmalıdır.

Harç alma ölçüleri: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Trafik harcını (1) sayılı tarifeye ya da genel yargı harçlarının ölçü kuralına göre hesaplamak; trafik işlemleri için (9) sayılı tarifenin esas alınması gerekir.
• İşlemin değerine bakarak nispi oran uygulamak; maktu esasta değer farkı harca etki etmez.
• Maddeyi harcın tutarını gösteren bir hüküm sanmak; madde yalnızca ölçüyü belirler, tutar tarifeden okunur.

Nasıl ispat edilir?

• Trafik harcının maktu esas üzerinden alındığını iddia eden taraf, harca konu işlemin (9) sayılı tarifede yer aldığını ve tarifede maktu bir tutar öngörüldüğünü tarife metni ile göstermelidir.
• Harcın dayanağı olan işlemin türü, ilgili kayıt ve belgelerle ortaya konulmalıdır; işlemin niteliği tespit edilemezse maktu esas uygulaması kurulamaz.
• Maktu esasın uygulanmadığını ileri süren taraf, işlemin (9) sayılı tarife dışında kaldığını ya da başka bir ölçünün geçerli olduğunu ispatlamalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 492 sayılı Kanun m.15: Yargı harçlarında hangi işlemlerin nispi, hangilerinin maktu esas üzerinden alınacağını genel olarak belirler. Trafik harcı bakımından (9) sayılı tarife, genel ölçü kuralının özel uygulamasıdır.
• 492 sayılı Kanun m.21: Nispi harcın tarifedeki oranlar üzerinden alındığını düzenler. Trafik harçları maktu esas üzerinden alındığından bu madde doğrudan uygulanmaz, yalnızca ölçü ayrımını tamamlar.

Madde, trafik harçlarının ödeniş biçimini düzenler: bu harçların makbuz karşılığında ödenmesi kuralını koyar. Madde, trafik harcının miktarını, oranını, matrahını, muafiyetlerini ve hangi işlemler için alınacağını düzenlemez; bunlar Harçlar Kanununun genel hükümlerinde ve 1 sayılı Tarifede yer alır. Harcın kimin tarafından ödeneceği (m.11), harcın ödeme yeri (m.26) ve ödenmemesinin sonuçları (m.32) ise genel hükümlerdedir ve bu maddenin dışındadır. Madde yalnız trafik harçlarına uygulanır; yargı harçlarının ödeme usulü m.25 ve devamındaki hükümlerle ayrıca düzenlenmiştir.

Harcın ödenmesi: hangi kavramlar bilinmeli?

Makbuz karşılığı ödeme

Harcın ödendiğini gösteren resmi belge alınarak yapılan ödeme biçimidir. Kanun, trafik harcının bu yolla ödenmesini zorunlu kılar; ödemenin başka bir belgeyle kanıtlanması bu kuralın yerine geçmez.

Trafik harcı

492 sayılı Kanunun 1 inci maddesinde sayılan harç türlerinden dokuzuncusudur. Yargı harçlarından ayrı bir harç grubu olarak düzenlenmiştir ve bu maddenin konusu yalnız bu harç türüdür.

Harcın ödenmesi: hangi şartlar aranır?

• Ödenecek bir trafik harcı doğmuş olmalıdır; harcın miktarı ve türü bu maddede değil, kanunun ilgili tarifesinde belirlenir.
• Harç, makbuz karşılığında ödenmelidir; makbuz alınmaksızın yapılan ödeme bu maddedeki ödeme biçimini karşılamaz.
• Ödeme, harca konu işlem yapılmadan önce ya da kanunda öngörülen ödeme anında yapılmalıdır.

Harcın ödenmesi: hangi sonuçları doğurur?

• Trafik harcı makbuz karşılığında ödendiğinde ödeme kanuna uygun yapılmış olur.
• Makbuz alınmadan yapılan ödeme, madde hükmüne uygun ödeme sayılmaz ve ödemenin ispatı güçleşir.
• Madde, ödenmeyen trafik harcının sonucunu ayrıca düzenlemez; bu konuda genel hükümler uygulanır.

Harcın ödenmesi: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Trafik harcının ödenmesi ile ödeme biçiminin aynı şey olduğunu düşünmek; madde yalnız ödeme biçimini düzenler, miktarı ve oranı düzenlemez.
• Madde yargı harçlarına da doğrudan uygulanır sanmak; yargı harçlarının ödeme usulü m.25 ve devamındaki hükümlerle ayrı düzenlenmiştir.
• Makbuz dışında yapılan ödemeyi her durumda geçersiz saymak; maddenin yaptırımı açıkça belirtmediği hallerde sonuç genel hükümlerden çıkarılmalıdır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Yargıtay, trafik harçlarının makbuz karşılığı ödenmesi gerektiğini, bu kuralın harcın ödendiğinin belgelenmesi açısından önemli olduğunu kabul etmektedir. (9. Daire, 2005/2783 E., 2005/1972 K., 07.07.2005)

Nasıl ispat edilir?

• Harcın makbuz karşılığında ödendiğini iddia eden taraf, ödemeyi makbuzla ispatlamalıdır.
• Makbuz dışındaki belgelerle, örneğin banka dekontu veya beyan ile yapılan ispat, madde hükmüne uygunluk bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.
• Harcın ödenmediği ya da makbuz alınmadığı ileri sürülürse, bu savunmayı ileri süren taraf aksini ispatlamakla yükümlü tutulur.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 492 sayılı Kanun m.1: Trafik harçlarının bu Kanun kapsamında alınacak harçlar arasında sayıldığını gösterir; m.122 bu türü ödeme biçimi bakımından düzenler.
• 492 sayılı Kanun m.26: Harcın hangi mahkeme veya dairece alınacağını düzenler; trafik harcının ödeme yerini ayrıca belirleyen hüküm olup olmadığı bu bağlamda ayrıca incelenmelidir.
• 492 sayılı Kanun m.25: Yargı harçlarının makbuz karşılığında ödenmesini düzenler; m.122 aynı ödeme biçimini trafik harçları için tekrar eder.