İstisna nedir?

11 maddede geçiyor · 10 kanun

Kısaca

İstisna, 10 kanunda 11 maddede geçen bir kavramdır; anlamı bağlama göre değişir.

  • CMK m.282 · istisnalar: Duruşma açıldığında, duruşmaya ilişkin genel hükümler yerine uygulanan ve madde metninde sayılan özel işlem biçimleridir.
  • İş K. m.4 · istisnalar: Sayılan haller dar yorumlanır; sayılmayan bir iş istisna sayılarak kapsam dışına çıkarılamaz.
  • TTK m.70 · dil ve para birimi: Diğer kanunların bu kurala ayrık düzenleme getirebilmesidir.

Kanunda nerede geçiyor

11 maddeden 9'i

İş Kanunu

  • İş K. m.1 · Amaç ve kapsam

    Kanunun uygulanmadığı işyerleri ve işler. Kapsam kuralı bu istisnalar dışında kalan işyerleri için geçerlidir; istisnaların dar yorumlanması gerekir.

  • İş K. m.4 · İstisnalar

    Birinci fıkrada sayılan, Kanunun uygulanmadığı iş veya iş ilişkisi türüdür. Sayılan haller dar yorumlanır; sayılmayan bir iş istisna sayılarak kapsam dışına çıkarılamaz.

Ceza Muhakemesi Kanunu

  • CMK m.282 · İstisnalar

    Duruşma açıldığında, duruşmaya ilişkin genel hükümler yerine uygulanan ve madde metninde sayılan özel işlem biçimleridir. Sayılan haller dışında CMK'nın duruşma hazırlığı, duruşma ve karara ilişkin hükümleri aynen uygulanır.

Türk Ticaret Kanunu

  • TTK m.70 · 3. Dil ve para birimi

    Diğer kanunların bu kurala ayrık düzenleme getirebilmesidir. Bu istisnanın kapsamı ilgili özel kanuna göre belirlenir, madde kendisi istisnayı tanımlamaz.

Yeraltı Suları Hakkında Kanun

  • Yeraltı Suları Hakkında Kanun m.19 · İstisnalar

    Bir yasal rejimin belirli suları kapsam dışında bırakmasıdır. Madde, bu suları 167 sayılı Kanunun uygulama alanından çıkarır; ancak istisna mutlak değildir, 8. maddenin son fıkrası saklıdır.

Harçlar Kanunu

  • Harçlar K. m.123 · Özel kanunlardaki hükümler

    Belirli bir işlemin, yapan kişi ne olursa olsun harç dışında bırakılmasıdır. Fıkra 2 ve sonrasındaki düzenlemeler bu nitelikte işlem istisnalarıdır.

Emlak Vergisi Kanunu

  • Emlak Vergisi Kanunu m.22 · Muaflık ve istisna hükümlerinin bu kanunda yer alması esası

    Vergiye konu olabilecek bir durumun belirli koşullarla vergi dışında tutulmasıdır. Maddenin bu ayrımı açıkça yapmadığı, muafiyet ve istisnayı birlikte andığı görülür; ikisinin de kanunla düzenlenmesi gerekir.

Konut İnşaatında ve Kalkınmada Öncelikli Yörelerde Yapılacak Yatırımlarda Vergi, Resim ve Harç İstisna ve Muaflıkları Tanınması Hakkında Kanun

Katma Değer Vergisi Kanunu

  • KDVK m.18 · İstisnadan vazgeçme

    Kanunun belirli işlemleri vergi dışında bırakan hükmüdür ve işleme bağlıdır. Bu maddenin konusu, istisna kapsamındaki bir işlemin vergiye tabi tutulmasını isteme hakkıdır.

Terim 2 kanunda daha geçiyor.

Karıştırılan kavramlar

İstisna ile 8. maddenin son fıkrası arasındaki fark nedir?

Maddede sayılan sular, 167 sayılı Kanunun genel rejiminden çıkarılır.

8. maddenin son fıkrasının hükmü, bu istisnaya karşı saklı tutulmuştur.

Sekizinci maddenin son fıkrasının kapsamına giren hâllerde istisna geçerli olmaz ve Kanunun ilgili hükmü uygulanmaya devam eder.

167 s. K. m.19

Kişiye bağlı muafiyet ile işleme bağlı istisna arasındaki fark nedir?

Kişiye bağlı muafiyette belirli bir kişi, yaptığı her işlem bakımından harçtan muaftır. Madde ilk fıkrada özel kanunlarla muaf tutulan kişileri bu gruba alır.

İşleme bağlı istisnada işlemin türü belirleyicidir; işlemi yapan kişi önemsizdir. Fıkra 2 ve sonrasındaki düzenlemeler bu gruptadır.

Kişi muafiyeti yalnız o kişiye tanındığı için başka tarafın yaptığı işlem harca tabi kalabilir. İşlem istisnasında ise işlemi yapan kişiye bakılmaksızın harç alınmaz.

Harçlar K. m.123

Genel istisna ile kamu yararına dernek ve muafiyetli vakıf arasındaki fark nedir?

Vergiden istisnası bulunan genel kişi, istisnadan vazgeçme hakkını ilk fıkra uyarınca kullanabilir.

Kamu yararına dernek ve Cumhurbaşkanınca vergi muafiyeti tanınan vakıf, kuruluş amacına uygun teslim ve hizmetlerde bu hakkı kullanamaz.

Bu kurumların belirtilen istisnalar kapsamındaki işlemleri için vergiye tabi olma talebi hukuken yapılamaz.

KDVK m.18

Kanunla düzenlenen istisna ile diğer kanunlardaki istisna arasındaki fark nedir?

Özel tüketim vergisi kanununa eklenen veya bu kanunda değiştirilen istisna ve muafiyet hükümleri, vergi bakımından geçerlidir.

Başka bir kanunda yer alan istisna veya muafiyet hükümleri, özel tüketim vergisi bakımından geçersizdir.

Diğer kanundaki bir istisnaya dayanılarak özel tüketim vergisi istisnası uygulanamaz; istisna için 4760 sayılı Kanunda ayrıca düzenleme gerekir.

4760 s. K. m.10

İstisna ve muafiyetin uygulanması ile tecil ve terkin usulü arasındaki fark nedir?

İstisna ve muafiyetin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar, Maliye Bakanlığınca belirlenir.

Verginin tecilinde alınacak teminatın türü ve miktarı ile tecil edilen verginin terkinine ilişkin usul ve esaslar da yine Maliye Bakanlığınca belirlenir.

Her iki alanda da Bakanlık düzenlemesi uygulanır, ancak bu yetki istisnanın kendisini yaratma yetkisi değildir; istisnanın kaynağı yine kanun olmalıdır.

4760 s. K. m.10

Genel kural ile diğer kanunlardaki istisna arasındaki fark nedir?

Genel kural: Yılsonu tabloları Türkçe ve Türk Lirası ile düzenlenir.

Özel kanunda öngörülen istisna: Başka bir kanun belirli durumlarda farklı dil veya para birimi öngörebilir.

Özel kanunda açık bir istisna varsa o uygulanır; yoksa m.70 olduğu gibi geçerlidir.

TTK m.70

İlgili konular

Örnek kararlar

3 karar
  1. Hukuk Genel Kurulu, 2022/643 E., 2023/147 K., 01.03.2023
    İlgili madde: İş K. m.1, İş K. m.4
  2. 2018/96 E., 2023/222 K., 27.12.2023
    İlgili madde: CMK m.282
  3. 2004/87 E., 2009/5 K., 08.01.2009
    İlgili madde: 5230 s. K. m.4

Terimin geçtiği maddeye bağlı ve tam metninde terimi anan kararlar. Tam metin karar deposundan istek üzerine yüklenir. Hukuki tavsiye değildir; kararın güncelliğini ayrıca denetleyin.

İlgili terimler

Aynı maddelerde birlikte geçen kavramlar.

Tanımlar ve madde bağlantıları güncel kanun metninden derlendi (2026-10-21). Hukuki tavsiye değildir.