Bağlanma parası, cayma parası ve ceza koşulu

Madde, sözleşme kurulurken bir tarafın diğer tarafa verdiği paranın hukuki niteliğine ilişkin yorum kuralını ve bağlanma parasının asıl borca mahsubunu düzenler. Kanun, bu tür bir ödemenin aksi kanıtlanmadıkça cayma parası değil, sözleşmenin yapıldığına kanıt olarak verilmiş bağlanma parası sayılmasını öngörür. Ayrıca bağlanma parasının, aksine sözleşme veya yerel adet yoksa, esas alacaktan düşülmesini hükme bağlar. Kişiye göre değil, sözleşme kurulurken verilen paralar bakımından uygulanır. Cayma parasının hukuki sonuçlarını (m.178), ceza koşulunu (m.179 vd.) ve bağlanma parasının geçersiz sözleşmede geri verilmesine ilişkin sebepsiz zenginleşme hükümlerini düzenlemez; bu konular ilgili maddelerde ve Türk Borçlar Kanunu'nun genel sebepsiz zenginleşme düzenlemesinde yer alır.

Bağlanma parası: hangi kavramlar bilinmeli?

Bağlanma parası

Sözleşme kurulurken borçlunun alacaklıya verdiği ve sözleşmenin yapıldığına kanıt olarak verilmiş sayılan para. Kanun, paranın niteliğini aksi ispat edilebilir bir karineyle belirler.

Cayma parası

Sözleşmeden serbestçe dönme karşılığında verilen ve dönmeye yetkili kılan bedel. Bağlanma parasından farklıdır; bu madde yerine m.178 kapsamındadır.

Aksine sözleşme

Tarafların bağlanma parasının asıl borca mahsup edilmeyeceğini veya başka bir biçimde değerlendirileceğini kararlaştırdıkları yazılı ya da sözlü anlaşma. Mahsup kuralını değiştirir.

Yerel adet

Belirli bölgede veya meslek çevresinde uzun süre tekrarlanan ve hukuki bağlayıcılık kazanmış uygulama. Aksine adet varsa mahsup kuralı uygulanmaz.

Esas alacak

Bağlanma parasının ödendiği sözleşmeden doğan ve bağlanma parasının mahsup edileceği asıl borç. Mahsup, bu alacaktan yapılır.

Bağlanma parası: hangi şartlar aranır?

• Sözleşmenin kurulması sırasında bir tarafın diğer tarafa bir miktar para vermiş olması gerekir.
• Verilen paranın cayma parası olduğunu ileri süren taraf, bu niteliği ispatlamalıdır; aksi halde para bağlanma parası sayılır.
• Bağlanma parasının asıl borca mahsup edilmesi için aksine bir sözleşme hükmü veya yerel adetin bulunmaması gerekir.
• Mahsubun gerçekleşmesi için bağlanma parasının verilmiş olduğu sözleşmenin asıl edimi ile ilgili bir alacağın bulunması gerekir.

Bağlanma parası: hangi sonuçları doğurur?

• Sözleşme kurulurken verilen para, aksi ispat edilmedikçe bağlanma parası sayılır ve cayma parası olarak değerlendirilmez.
• Aksine sözleşme veya yerel adet yoksa bağlanma parası, sözleşmeden doğan esas alacaktan düşülür.
• Aksine sözleşme veya yerel adet bulunursa bağlanma parası esas alacaktan düşülmez ve alacaklı bu parayı ayrıca tutabilir.
• Sözleşme geçersiz olursa alacaklı bağlanma parasını sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri vermekle yükümlüdür.
• Borçlu edimi ifadan kaçınırsa alacaklı zararını isteyebilir; bağlanma parası veren taraf tazminat ödeyeceği durumda bu para tazminattan mahsup edilir.

Bağlanma parası: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Sözleşme kurulurken verilen her parayı cayma parası saymak; madde gereği bu paranın bağlanma parası olduğu karinesini gözden kaçırmak.
• Bağlanma parasını kendiliğinden cayma parası gibi sözleşmeden dönme karşılığı saymak; cayma hakkının yalnız m.178 kapsamında doğduğunu unutmak.
• Aksine sözleşme veya yerel adet varlığını re'sen aramak; bu hallerin ispat yükünün iddia eden tarafa ait olduğunu göz ardı etmek.
• Bağlanma parasının asıl borca mahsup edilmesini mutlak kabul etmek; aksine anlaşma veya adet varsa mahsubun yapılmayacağını dikkate almamak.
• Sözleşme geçersizliğinde bağlanma parasının ceza koşulu mantığıyla değerlendirilmesi; iadenin sebepsiz zenginleşme hükümlerine dayandığını göz ardı etmek.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Sözleşme kurulurken verilen paranın bağlanma parası mı cayma parası mı olduğu tartışmalıysa, paranın bağlanma parası sayıldığı ve cayma parası olduğunu iddia edenin bunu ispatlaması gerektiği kabul edilmektedir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi, 2020/79 E., 2020/210 K., 16.10.2020; İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesi, 2023/727 E., 2025/2206 K., 25.12.2025; İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesi, 2023/754 E., 2025/2174 K., 18.12.2025)
• Bağlanma parasının sözleşmenin kurulduğuna kanıt olarak verildiği ve aksi ispat edilebilir bir karine oluşturduğu kabul edilmektedir. (Sakarya Bölge Adliye Mahkemesi 5. Hukuk Dairesi, 2025/10 E., 2025/689 K., 02.05.2025)
• Bağlanma parasının sözleşmenin geçersiz olması halinde sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade edilmesi gerektiği kabul edilmektedir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 57. Hukuk Dairesi, 2023/4271 E., 2026/53 K., 13.01.2026)

Nasıl ispat edilir?

• Verilen paranın bağlanma parası olduğu, madde gereği karine olduğundan, cayma parası olduğunu iddia eden taraf bu niteliği ispatlamakla yükümlüdür.
• Ödemenin hangi amaçla yapıldığı yazılı sözleşme, makbuz, banka kaydı veya tanık beyanı ile ortaya konabilir.
• Aksine sözleşme hükmünün veya yerel adetin varlığını iddia eden, bunu ispat etmelidir; yerel adet için ilgili çevrenin uygulaması delil olarak gösterilebilir.
• Bağlanma parasının esas alacaktan düşülmediği iddiasında, mahsup yükümlülüğünün bulunmadığını ileri süren taraf, aksine düzenlemeyi kanıtlamalıdır.
• Bağlanma parasının tazminattan mahsup edilip edilmeyeceği tartışmasında, tazminat talep eden taraf zararını ve bağlanma parasının ödendiğini belgelerle göstermelidir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 6098 sayılı Kanun m.178: Cayma parasının hukuki sonuçlarını düzenler; m.177'nin cayma parasından ayrılması bu madde ile belirlenir.
• 6098 sayılı Kanun m.179: Ceza koşulunu düzenler; bağlanma parası ile ceza koşulunun birbirinden ayrılması bu bağlamda önemlidir.

Madde, taraflar arasında cayma parası kararlaştırılmış sözleşmelerde tarafların sözleşmeden cayma yetkisini ve cayma hâlinde paranın akıbetini düzenler. Cayma parasının verilmesi, dönme hakkının kaynağı ve cayan tarafın yükümlülüğü bu kapsamdadır. Kanun, veren ve alan taraf için farklı sonuçlar öngörür. Maddenin uygulandığı taraflar, sözleşmede cayma parası kararlaştırmış olan kişilerdir. Madde, bağlanma parasının hukuki rejimini düzenlemez (m.177). Ceza koşulu ve dönme cezası (m.179 ve devamı) bu maddenin konusu değildir. Cayma parasının ödenmemesi veya geçersizliği halinde ortaya çıkacak sebepsiz zenginleşme veya tazminat talepleri de bu maddenin kapsamı dışındadır. Cayma parasını aşan zararın tazmini ise taraflar açıkça kararlaştırmadıkça bu maddeden doğmaz.

Cayma parası: hangi kavramlar bilinmeli?

Cayma parası

Sözleşmenin kurulması sırasında bir tarafın diğerine verdiği ve veren tarafın sözleşmeden dönme hakkını bu parayı kaybetmek karşılığında kazandığı bedeldir. Bu bedel dönme hakkının karşılığıdır, borcun ifasına ya da ihlaline bağlı bir yaptırım değildir.

Cayma yetkisi

Cayma parası kararlaştırıldığında taraflardan her birinin sözleşmeyi tek yanlı irade beyanıyla sona erdirebilmesidir. Bu yetki karşı tarafın rızasına bağlı değildir.

Bağlanma parası

Sözleşmenin kurulduğuna kanıt olmak üzere verilen paradır. Cayma parasından ayrılır; tereddüt hâlinde sözleşme sırasında verilen para bağlanma parası sayılır (m.177/f.1).

İade edilmesi gereken iki kat

Cayma parasını alan tarafın cayması hâlinde geri vermesi gereken tutardır. Aldığının iki katı, alınan miktarın iki katı olarak anlaşılır; alınan para ile ayrıca bir katın ceza olarak eklenmesi değildir.

Cayma parası: hangi şartlar aranır?

• Taraflar arasında sözleşmenin kurulması sırasında cayma parası kararlaştırılmış olmalıdır.
• Cayma parasının verilmiş olması gerekir; tereddüt hâlinde para bağlanma parası sayılır ve cayma parası niteliği ispat edilmelidir.
• Taraflardan biri sözleşmeden caymak istemelidir; cayma tek yanlı irade beyanıyla yapılır.
• Cayan taraf parayı veren ise verdiği parayı bırakmalıdır; geri istememelidir.
• Cayan taraf parayı alan ise aldığının iki katını geri vermelidir.

Cayma parası: hangi sonuçları doğurur?

• Cayma parası verilmişse taraflardan her biri sözleşmeden cayabilir.
• Cayma parasını veren taraf cayarsa verdiği parayı geri alamaz; bu para karşı tarafta kalır.
• Cayma parasını alan taraf cayarsa aldığının iki katını karşı tarafa geri vermek zorundadır.
• Cayan taraf, cayma parası dışında karşı tarafa tazminat ödemek zorunda değildir; taraflar cayma parasını aşan zararın ayrıca tazmin edileceğini kararlaştırmışlarsa bu sonuç değişir.
• Cayma parası kararlaştırılmamışsa madde 178 uygulanmaz ve parayı veren cayma hakkı kazanmaz.
• Kanuni dönme hakkı kullanılırsa madde 178 uygulanmaz; bu hâlde veren parasını geri isteyebilir, alan ise yalnızca aldığını iade eder.

Cayma parası: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Cayma parasını bağlanma parasıyla karıştırmak; tereddüt hâlinde para bağlanma parası sayıldığı için cayma parası hükmü uygulanmaz.
• Alan tarafın iki katı iade etmesini, alınan parayı iade edip ayrıca bir katı ceza olarak eklemek biçiminde hesaplamak; kanun metni 'aldığının iki katı' der.
• Cayma parasının ceza koşulu gibi yorumlanıp, cayan tarafa ayrıca tazminat yüklemek; cayma parasını aşan zarar yalnızca açıkça kararlaştırılmışsa istenebilir.
• Kanuni dönme hakkının kullanılması halinde m.178'i uygulamak; bu hâlde iki kat ödeme yükümlülüğü doğmaz.
• Cayma parası kararlaştırılmadan verilen parayı, taraflar açıkça belirtmemiş olsalar bile cayma parası saymak.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Cayma parasının niteliğinin tartışıldığı hallerde, sözleşmede açık bir cayma hakkı ve bedel kararlaştırılmış olup olmadığına bakıldığı kabul edilmektedir. (3. Hukuk Dairesi, 2025/499 E., 2025/3966 K., 10.09.2025; 3. Hukuk Dairesi, 2023/5087 E., 2024/763 K., 22.02.2024)
• Sözleşmeden haksız biçimde dönen tarafın, cayma parası ödemesine hükmedildiği görülmektedir. (3. Hukuk Dairesi, 2025/499 E., 2025/3966 K., 10.09.2025)
• Taraflar cayma parasını aşan zararın ayrıca istenebileceğini kararlaştırmışlarsa bu sözleşme hükmünün uygulanacağı kabul edilmektedir. (3. Hukuk Dairesi, 2023/4641 E., 2024/2794 K., 07.10.2024)
• İş sözleşmelerinde devir veya birleşme öncesi sona eren sözleşmelerde bu madde ile ilgili tartışmalar görülmektedir. (9. Hukuk Dairesi, 2025/6480 E., 2025/7822 K., 14.10.2025)

Nasıl ispat edilir?

• Cayma parası kararlaştırıldığını ve verildiğini ileri süren taraf bunu ispatla yükümlüdür; yazılı sözleşme, makbuz veya banka kaydı bu iş için kullanılır.
• Paranın bağlanma parası değil cayma parası olduğu iddiası, sözleşmede açık kayıt yoksa, güçlendirilmelidir; tereddüt hâlinde bağlanma parası sayılır (m.177/f.1).
• Cayma parasını alan tarafın iki kat iade yükümlülüğünü ileri süren karşı taraf, cayma iradesini ve cayma tarihini belgelerle ispatlamalıdır.
• Taraflar cayma parasını aşan zararı talep ediyorsa, bu zararın ayrıca kararlaştırıldığını ve miktarını ileri süren taraf ispat yükü altındadır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 6098 sayılı Kanun m.177: Cayma parası ile bağlanma parasını ayırır; tereddüt hâlinde verilen paranın bağlanma parası sayılacağını düzenler. Cayma parasının varlığını ispat yükü bu ayrımla ilgilidir.
• 6098 sayılı Kanun m.179: Ceza koşulu ve dönme cezası hükümlerini düzenler; cayma parasından farklı olarak bedel ihlal veya dönme yaptırımı olarak işler.
• 6098 sayılı Kanun m.125: Temerrüde dayanarak sözleşmeden dönme halinde cayma parası hükmü değil, bu madde uygulanır; cayma parası verilmiş olsa bile alan taraf yalnızca aldığını iade eder.

Bu madde, sözleşmede kararlaştırılan ceza koşulunun alacaklıya tanıdığı iki farklı talep hakkını düzenler: ifa yerine ceza koşulu (seçimlik ceza koşulu) ve ifaya eklenen ceza koşulu (kümülatif ceza koşulu), ayrıca borçlunun cezanın borçtan kurtarıcı niteliğini ileri sürme hakkını (dönme ya da fesih cezası) kapsar. Kural, sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmediği ilişkilerde, taraflar arasında kurulan sözleşmeler bakımından uygulanır. Ceza koşulunun geçerlilik şartlarını, ceza miktarının indirilmesini ve ceza koşulunun kefil veya rehin bakımından sonuçlarını düzenlemez (m.180, m.182, m.589). Ceza koşulunun şekline ve bağlanma parası ile cayma parası gibi komşu kurumlara ilişkin hükümler de bu maddenin kapsamı dışındadır (m.177, m.178).

Cezanın sözleşmenin ifası ile ilişkisi: hangi kavramlar bilinmeli?

Ceza koşulu

Borçlunun borcunu hiç veya gereği gibi ifa etmemesi halinde ödeyeceği bir parayı önceden kararlaştıran sözleşme kaydıdır. Asıl borcun yerine geçen bir tazminat değil, ihlale bağlanmış bir yaptırımdır.

Seçimlik ceza koşulu (ifa yerine ceza)

Alacaklının, borcun aynen ifasını ya da ceza koşulunun ödenmesini seçebildiği türdür. Alacaklı seçimini bir kez yaptığında bu seçim kesin hale gelir.

İfaya eklenen ceza koşulu (kümülatif ceza koşulu)

Borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi halinde, alacaklının hem asıl borcun ifasını hem de cezayı isteyebildiği türdür. Alacaklı cezadan açıkça feragat etmeli ya da ifayı çekincesiz kabul etmemiş olmalıdır.

Dönme veya fesih cezası

Borçlunun ceza ödeyerek sözleşmeyi dönme veya fesih yoluyla sona erdirme yetkisine sahip olduğunu ispat edebileceği hâldir. Bu, ceza koşulunun borçlunun sözleşmeden kurtulma aracı olarak kararlaştırıldığı durumdur.

Yenilik doğurucu hak

Tek taraflı bir irade beyanıyla mevcut hukuki durumu değiştiren haktır. Seçimlik hakkın kullanımı bu niteliktedir ve kullanıldıktan sonra geri alınamaz.

Cezanın sözleşmenin ifası ile ilişkisi: hangi şartlar aranır?

• Sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemiş olması ve bu durum için bir ceza kararlaştırılmış bulunması gerekir.
• Aksinin sözleşmeden anlaşılmaması gerekir; aksi halde fıkra 1 uyarınca alacaklının seçimlik hakkı doğar.
• Seçimlik ceza koşulunda alacaklı, aynen ifa ile ceza koşulu arasında birini seçmelidir; seçim beyanı borçluya ulaştığında hüküm doğurur.
• İfaya eklenen ceza koşulunda borç, sözleşmede belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemiş olmalıdır.
• İfaya eklenen ceza koşulunda alacaklı, cezadan açıkça feragat etmemiş ve ifayı çekincesiz kabul etmemiş olmalıdır.
• Borçlunun dönme veya fesih cezası ileri sürebilmesi için kararlaştırılan cezayı ifa ederek sözleşmeyi sona erdirmeye yetkili olduğunu ispat etmesi gerekir.
• Alacaklının talep edebilmesi için cezanın muaccel olması, yani ihlal gerçekleşmiş olması gerekir.

Cezanın sözleşmenin ifası ile ilişkisi: hangi sonuçları doğurur?

• Seçimlik ceza koşulunda borçlu borca aykırı davrandığında alacaklı aynen ifayı isteyebilir; bu talebinden vazgeçip ceza koşulunu da isteyebilir.
• Alacaklı ceza koşulunu talep ettikten sonra seçimini değiştiremez ve asıl edimin ifasını artık isteyemez.
• İfaya eklenen ceza koşulunda alacaklı, asıl borcun ifasını ve ceza koşulunun ödenmesini birlikte isteyebilir.
• Alacaklı hakkından açıkça feragat etmişse veya ifayı çekincesiz kabul etmişse, ifaya eklenen ceza koşulunu talep edemez.
• Borçlu, cezayı ödeyerek sözleşmeyi dönme veya fesih yoluyla sona erdirebileceğini ispat ederse bu hak sonuç doğurur.
• Taraflar, aksini sözleşmede kararlaştırarak fıkra 1 ve fıkra 2 hükümlerinden farklı düzenleme getirebilir; bu hükümler emredici nitelikte değildir.

Cezanın sözleşmenin ifası ile ilişkisi: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Seçimlik ceza koşulunu ifaya eklenen ceza koşulu gibi değerlendirip hem ifayı hem cezayı birlikte talep etmek; seçim kesin olduğundan bu talep mümkün değildir.
• Zaman veya yer için kararlaştırılan cezada fıkra 1 uygulamak; bu durumda fıkra 2 uygulanır.
• İfaya eklenen ceza koşulunda alacaklının çekincesiz kabulünü sadece bir karine saymak; kabul kesin delil niteliğindedir.
• Alacaklının ceza koşulunu talep etmesinden sonra asıl edimi de isteyebileceğini varsaymak; bu durumda asıl edim artık istenemez.
• Borçlunun dönme veya fesih cezasını ileri sürebilmesi için yalnızca cezayı ödemesini yeterli görmek; sözleşmeyi sona erdirme yetkisinin ispatı da gerekir.
• Ceza koşulunu zararın tazminiyle karıştırmak; ceza koşulu zarar ispatına bağlı olmayan bir yaptırımdır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Ceza koşulu, alacaklının zararını ispat yükünden kurtaran bir yaptırım olarak uygulamada yaygın kullanılmaktadır. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/751 E., 2024/465 K., 25.09.2024)
• Seçimlik ceza koşulunda alacaklının seçim hakkı yenilik doğurucu hak niteliğindedir ve kullanıldığında geri alınamaz. (Hukuk Genel Kurulu, 2023/751 E., 2024/465 K., 25.09.2024)
• Mülga 818 sayılı Kanun'daki cezai şart kavramı yerine 6098 sayılı Kanun'da ceza koşulu kavramı tercih edilmiştir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesi, 2024/466 E., 2024/601 K., 28.03.2024)
• Eksik alım nedeniyle kararlaştırılan cezai şartın ifaya eklenen ceza koşulu olarak değerlendirildiği kararlar bulunmaktadır. (Hukuk Genel Kurulu, 2022/414 E., 2023/536 K., 31.05.2023)
• Alacaklının cezai şart bedeline ait faturayı kesmemesi, bu talepten feragat anlamına gelmediği yönünde değerlendirme yapılmaktadır. (Hukuk Genel Kurulu, 2022/490 E., 2022/1184 K., 29.09.2022)

Nasıl ispat edilir?

• Ceza koşulunu talep eden alacaklı, sözleşmede ceza koşulunun kararlaştırıldığını ve borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmediğini ispatlamakla yükümlüdür.
• İfaya eklenen ceza koşulunda alacaklının cezadan açıkça feragat ettiğini ileri süren borçlu, bu feragati belgeyle ispatlamak zorundadır.
• Alacaklının ifayı çekincesiz kabul ettiğini ileri süren borçlu, bu kabulü ispatlamakla yükümlüdür; çekince koyulmadığı kesin delil sayılır.
• Taraflar arasındaki özel anlaşmaya dayanan ifaya eklenen ceza koşulunda, alacaklı bu anlaşmayı ispatlamalıdır.
• Borçlu dönme veya fesih cezası hakkını ileri sürüyorsa, cezayı ifa ederek sözleşmeyi sona erdirme yetkisine sahip olduğunu ispatlamak zorundadır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 6098 sayılı Kanun m.180: Ceza koşulunun miktarının hakimce indirilmesine ilişkindir; bu madde kararlaştırılan cezanın talebini kurarken uygulanan sınırlamayı belirler.
• 6098 sayılı Kanun m.182: Ceza koşulunun asıl borcun ifası ile birlikte sonuçlarını ve alacaklının zarar tazminiyle ilişkisini düzenler.
• 6098 sayılı Kanun m.177: Bağlanma parasına ilişkindir; ceza koşulu ile birlikte ayrı bir başlık altında yer alır ama farklı bir kurumdur.
• 6098 sayılı Kanun m.178: Cayma parasına ilişkindir; dönme cezası ile karıştırılmaması gereken ayrı bir düzenlemedir.
• 6098 sayılı Kanun m.589: Kefilin ceza koşulundan sorumlu olmamasına ilişkin kuralı içerir; ceza koşulunun kefil bakımından sonucunu belirler.

Madde, borcun ihlali halinde ödenmesi kararlaştırılan ceza ile alacaklının gerçek zararı arasındaki ilişkiyi düzenler: zarar doğmamış olsa bile cezanın istenebilmesini ve ceza tutarını aşan zararın hangi koşulla istenebileceğini belirler. Hüküm, sözleşmeyle ceza koşulu kararlaştırılmış borç ilişkilerinde uygulanır. Maddede ceza koşulunun türleri, ceza koşulunun muacceliyeti, ceza koşulunun geçerlilik ve indirilmesi (hakimin indirme yetkisi) konuları yer almaz (ilgili hükümler TBK m.179, m.181 ve m.182'dedir). Ceza koşulunun türlerine ilişkin ayrım (seçimlik, ifaya eklenen, dönme) ve dönme cezasında ifanın seçimlik durumu ile zarar ilişkisinin sınırları da maddenin kapsamı dışında kalır. Ceza ile tazminat hukuku arasında kurulan ayrım ve sözleşme yorumuyla cezanın mı yoksa peşin tazminatın mı kararlaştırıldığı tespiti de bu maddede düzenlenmez.

Ceza ile zarar arasındaki ilişki: hangi kavramlar bilinmeli?

Ceza koşulu

Borcun ihlali halinde borçlunun ödemeyi kabul ettiği, önceden belirlenmiş para tutarını ifade eden sözleşme hükmüdür. Alacaklının zararının ispatına bağlı olmayan götürü bir tazminat niteliği taşır.

Aşkın zarar

Alacaklının uğradığı gerçek zararın, kararlaştırılan ceza tutarını aşan kısmıdır. Yalnız bu kısım, borçlunun kusurunun ispatı şartıyla istenebilir; ceza tutarı zararın ispatına bağlı değildir.

Kusur ispatı

Borçlunun borca aykırılıkta kusurlu olduğunun alacaklı tarafından ortaya konulmasıdır. Aşkın zarar istenirken aranır; ceza miktarının talebinde aranmaz.

Ceza ile zarar arasındaki ilişki: hangi şartlar aranır?

• Geçerli bir ceza koşulunun bulunması ve borcun ihlal edilmiş olması gerekir; ceza koşulu, zarar doğmamış olsa bile talep edilebilir.
• Alacaklının ceza tutarını istemesi için borçlunun kusurunun ispatlanması aranmaz; borçlu kusursuzluğunu ispatlayamadıkça cezayı ödemek zorundadır.
• Alacaklının uğradığı zararın kararlaştırılan ceza tutarını aşması gerekir; aşmayan zarar için ayrıca tazminat istenemez.
• Aşan miktarın istenebilmesi için alacaklı, aşkın zararın varlığını ve borçlunun kusurunu ispatlamalıdır; kusur ispatı olmadan aşan miktar istenemez.

Ceza ile zarar arasındaki ilişki: hangi sonuçları doğurur?

• Alacaklı zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan ceza ödenir.
• Borçlu kusursuz olduğunu ispatlamadıkça ceza tutarını ödemekle yükümlüdür.
• Alacaklının zararı ceza tutarını aşmıyorsa, alacaklı yalnız cezayı isteyebilir; zararın ayrıca tazmini talep edilemez.
• Alacaklının zararı ceza tutarını aşıyorsa, aşan miktar yalnız borçlunun kusurunun ispatıyla istenebilir.
• Borçlu kusursuzluğunu ispat ederek ceza ödemekten kurtulabilir; ancak zararın ceza tutarından düşük olduğunu ispatlayarak ödemeden kurtulamaz.
• Aşan miktar hesaplanırken ceza tutarının zarardan düşülmesi gerekir; geriye kalan kısım aşkın zarardır.
• Madde emredici nitelikte değildir; taraflar aşkın zararın istenmesini sözleşmeyle değiştirebilir.

Ceza ile zarar arasındaki ilişki: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Ceza tutarını isterken alacaklının zararını ispat etmesini aramak; ceza koşulunun zarar bağımsız olduğu unutulmamalıdır.
• Aşkın zarar istenirken yalnız zararın ispatının yeterli olduğunu sanmak; ayrıca borçlunun kusurunun da ispatlanması gerekir.
• Ceza tutarının, zarar hesabından düşülmeden aşkın zararın hesaplanması; önce ceza tutarı zarardan düşülmelidir.
• Kusur ispatı yükünü ceza tutarının talebinde de aramak; bu yük yalnız aşkın kısım için vardır.
• Borçlunun zararın ceza tutarından düşük olduğunu ispatlayarak cezadan kurtulabileceğini düşünmek; bu savunma kabul edilmez.
• Kusursuz ifa yardımcısı sorumluluğunda kusur ispatını genel kural gibi uygulamak; bu hâllerde kusur ispatı aranmayabilir.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Ceza koşulunun, alacaklının zararı doğmamış olsa bile istenebilmesi, ceza koşulunun zarar karşılığı olmayan götürü bir tazminat niteliğinden kaynaklanmaktadır. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesi, 2024/466 E., 2024/601 K., 28.03.2024; Hukuk Genel Kurulu, 2023/503 E., 2024/99 K., 14.02.2024)
• Ceza koşulu kavramının 6098 sayılı Kanun'da kullanılması, eski Borçlar Kanunu'ndaki cezai şart terimini yerine koymuştur; uygulamada bu iki terim aynı kurumu ifade eder. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesi, 2024/466 E., 2024/601 K., 28.03.2024; Hukuk Genel Kurulu, 2023/503 E., 2024/99 K., 14.02.2024; Hukuk Genel Kurulu, 2023/560 E., 2024/100 K., 14.02.2024)
• Ceza koşulu hükümlerinin 179 ila 182 maddeleri arasında düzenlendiği, uygulamada bu maddelerin birlikte değerlendirildiği kabul edilmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2022/414 E., 2023/536 K., 31.05.2023; Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 22. Hukuk Dairesi, 2023/1425 E., 2026/563 K., 24.04.2026; Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 22. Hukuk Dairesi, 2023/1822 E., 2026/568 K., 24.04.2026)

Nasıl ispat edilir?

• Ceza tutarını isteyen alacaklı yalnız borcun ihlalini ve ceza koşulunun varlığını ispatlar; zararını ispatlaması gerekmez.
• Borçlu, kusursuzluğunu ispatlayarak ceza ödeme yükümlülüğünden kurtulabilir; bu savunmanın ispat yükü borçludadır.
• Aşkın zarar isteyen alacaklı, zararın varlığını ve miktarını ve borçlunun kusurunu kendisi ispatlamak zorundadır (yazılı belge, bilirkişi raporu, tanık ve benzeri delillerle).
• Borçlu, zararın ceza tutarından düşük olduğunu ileri sürerek ceza ödemesinden kurtulamaz; bu savunma ceza tutarı bakımından ileri sürülemez.
• Ceza koşulunun varlığı ve kapsamı sözleşmeyle belirlendiğinden, alacaklı bu hükmü dayandığı sözleşme metniyle ispatlar.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 6098 sayılı Kanun m.112: Genel sorumluluk hükmüdür; borçlunun kusur karinesi ve zararın ispatı kuralını içerir. Madde m.180/f.2 bu genel kuraldan ayrılarak kusur ispatını alacaklıya yükler.
• 6098 sayılı Kanun m.116: İfa yardımcılarının kusurundan doğan sorumluluğu düzenler. Yardımcı kusurlu ise borçlunun kendi kusuru aranmadığı için ceza istenirken kusur ispatı gerekmez.
• 6098 sayılı Kanun m.179: Ceza koşulunun tanımını ve sözleşmeyle kararlaştırılmasını düzenler; m.180 ise bu tanımın sonuçlarını belirler.
• 6098 sayılı Kanun m.182: Ceza koşulunun geçersiz olması veya asıl borcun sonradan imkânsızlaşması halinde cezanın durumunu düzenler; m.180'in uygulanma alanını sınırlar.

Madde, ceza koşulu hükümlerinin dönme durumunda ifa edilmiş kısmın alacaklıya kalacağını öngören sözleşmelere de uygulanmasını düzenler; bu uygulama, ceza koşulunun dönme hâlindeki işlevi ile sınırlıdır. Ayrıca taksitle satışa ilişkin hükümlerin saklı olduğunu belirtir. Kişi bakımından genel olarak tarafları bağlayan her sözleşmeye değil, dönme ve ceza koşulu bağlantısı bulunan sözleşme ilişkilerine uygulanır. Ceza koşulunun genel kuruluşunu, şartlarını ve miktarına ilişkin kuralları düzenlemez (m.179–180); ceza koşulunun indirimi ve hâkimin müdahalesi ile ilgili hükümler de bu maddede yer almaz (m.179–180). Sözleşmeden dönmenin koşulları ve sonuçları (m.125 ve devamı) ile kısmi ifanın kabulü (m.84) bu maddenin kapsamı dışındadır.

Kısmi ifanın yanması: hangi kavramlar bilinmeli?

Ceza koşulu

Borçlunun borcunu ifa etmemesi, geç ifa etmesi ya da borca aykırı davranması hâlinde ödeyeceği para veya başka bir edimi öngören sözleşme kaydıdır. Kanunda 'cezai şart' yerine 'ceza koşulu' kavramı tercih edilmiştir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesi, 2024/466 E., 2024/601 K., 28.03.2024)

Dönme

Sözleşmeden dönme, bir tarafın sözleşmeyi geriye etkili olarak sona erdirmesi hakkıdır. Madde bu hakkın kullanılması hâlinde ifa edilmiş kısmın alacaklıda kalmasını öngören kayıtlarla ilgilidir.

Ifa edilmiş kısım

Dönme öncesinde borçlu tarafından yerine getirilmiş edimin bölümüdür. Bu kısım, dönme durumunda alacaklıda kalacağı kararlaştırılmış ise ceza koşulu işlevi görür.

Taksitle satış

Satış bedelinin birden fazla taksitle ödenmesinin kararlaştırıldığı satım sözleşmesidir. Madde bu tür satışlara ilişkin özel hükümlerin saklı kalacağını belirtir.

Kısmi ifanın yanması: hangi şartlar aranır?

• Taraflar arasında bir sözleşme bulunmalı ve bu sözleşmede dönme hâlinde ifa edilmiş kısmın alacaklıya kalacağına ilişkin bir kayıt yer almalıdır.
• Kayıt, ceza koşulu işlevi görecek biçimde kurulmuş olmalıdır; yani dönme sonucunda alacaklıya bırakılan ifa, bir cezai yaptırım niteliği taşımalıdır.
• Bu kurala göre ceza koşulunun ilgili hükümleri (m.179 ve devamı) kıyasen uygulanır; kayıt yalnızca dönme sonucunu düzenleyip cezai nitelik taşımıyorsa madde uygulanmaz.
• Taksitle satışa ilişkin özel hükümlerin uygulanacağı hâllerde bu hükümler öncelikli olup madde saklı kalır.

Kısmi ifanın yanması: hangi sonuçları doğurur?

• Sözleşmede dönme hâlinde ifa edilmiş kısmın alacaklıya kalacağı kararlaştırılmışsa, bu kayıt ceza koşulu hükümlerine tabi olur.
• Ceza koşulu hükümleri uygulandığında, kayıt hâkim tarafından makul ölçüde indirilebilir (m.179 ve m.180 kapsamında).
• Kayıt, ceza koşulu niteliği taşımayan bir dönme sonucu düzenlemesi ise madde uygulanmaz ve genel dönme hükümleri geçerli olur.
• Taksitle satışa ilişkin özel hükümler mevcutsa bunlar saklı kalır ve maddedeki genel uygulama onların yerine geçmez.

Kısmi ifanın yanması: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Dönme hâlinde ifa edilmiş kısmın alacaklıda kalmasını her zaman ceza koşulu saymak; kaydın cezai nitelik taşıyıp taşımadığını ayırt etmemek.
• Maddeyi taksitle satış hükümlerinin yerine geçen bir düzenleme olarak okumak; oysa taksitle satış hükümleri saklıdır.
• Madde kapsamında ceza koşulunun indirimine ilişkin kuralları doğrudan bu maddeden çıkarmak; indirim kuralı m.180'dedir.
• Dönme kaydını genel dönme hükümlerine göre değerlendirirken ceza koşulu niteliğini göz ardı etmek.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Ceza koşulu kavramının 6098 sayılı Kanun'da 'cezai şart' yerine kullanılması, madde yorumunda aynı kurumu ifade eden terim olarak kabul edilmektedir. (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesi, 2024/466 E., 2024/601 K., 28.03.2024; Hukuk Genel Kurulu, 2023/503 E., 2024/99 K., 14.02.2024; Hukuk Genel Kurulu, 2023/560 E., 2024/100 K., 14.02.2024)
• Ceza koşulunun düzenlendiği 179–182 maddelerinin bütünü, ceza koşulu rejimini kuran hükümler olarak değerlendirilmektedir. (Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 22. Hukuk Dairesi, 2023/1425 E., 2026/563 K., 24.04.2026; Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 22. Hukuk Dairesi, 2023/1822 E., 2026/568 K., 24.04.2026)
• Ceza koşulu hükümlerinin, dönme kaydı niteliği taşıyan düzenlemelere de uygulanması, kanunun 181. maddesinin açık düzenlemesi olarak yorumlanmaktadır. (Hukuk Genel Kurulu, 2022/414 E., 2023/536 K., 31.05.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Dönme hâlinde ifa edilmiş kısmın alacaklıda kalması kaydını ileri süren taraf, sözleşmede bu kaydın bulunduğunu yazılı belgeyle ispatlamalıdır.
• Kaydın cezai nitelik taşıdığını, yani bir yaptırım olarak kurulduğunu iddia eden taraf bu iddiayı sözleşmenin amacı ve metni ile ispatlamalıdır.
• Taksitle satış iddiasında bulunan taraf, satış sözleşmesinin taksit ödeme planını yazılı belgeyle göstermelidir.
• Karşı taraf kaydın ceza koşulu olmadığını, yalnızca dönme sonucunu düzenlediğini savunursa bu savunmayı sözleşme metni ve kararlaştırılan amaçla ispatlamalıdır.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 6098 sayılı Kanun m.179: Ceza koşulunun tanımını ve sözleşmedeki kuruluş koşullarını düzenler; m.181 bu hükümlerin dönme kayıtlarına kıyasen uygulanmasını öngörür.
• 6098 sayılı Kanun m.180: Ceza koşulunun miktarının indirilmesine ilişkin hükümdür; dönme kaydına uygulanabilen ceza koşulu kuralları arasındadır.
• 6098 sayılı Kanun m.84: Alacaklının kısmi ifayı reddetme hakkını düzenler; dönme ve ceza koşulu bağlantısı kurulurken kısmi ifa ilkesi ile birlikte değerlendirilir.
• 6098 sayılı Kanun m.137: Kısmi imkânsızlığın sonuçlarını düzenler; ifa edilmiş kısım ve karşılıklı edimler bakımından bağlantılı bir kuraldır.

Madde, taraflarin ceza kosulunun miktarini serbestce belirleyebilmesini, asil borcun gecersiz olmasi ya da borclunun sorumlu tutulamayacagi bir sebeple imkansiz hale gelmesi halinde ceza kosulunun istenememesini, ceza kosulunun gecersiz olmasinin ya da sonradan imkansizlasmasinin asil borcu etkilememesini ve hakimin asiri gordugu ceza kosulunu kendiliginden indirmesini duzenler. Madde, ceza kosulu iliskisine taraf olan tum kisiler bakimindan uygulanir; ticari alanda ise borclunun tacir olmasi indirim bakimindan ayri bir rejim dogurur. Maddenin duzenlemedigi konular: ceza kosulunun asil borca bagli olusu ve sekli (m.179), ceza kosulunun talep edilmesi ve cezanin asil borcun ifasi yerine ya da ayrica istenebilmesi (m.180), ceza kosulunun asil borcun ifasini engelleyen ya da geciktiren hallerdeki sonuclari (m.181), tacirin aleyhine konulan ceza kosulunun indirilemeyecegi (TTK m.22), ceza kosulu yerine gecen genel zarar ve temerrut faizi ile ilgili kurallar (m.114 ve devamı, m.120 vd.) ile kefilin ceza kosulundan sorumlulugu (TBK m.589) ayri maddelerde yer alir.

Cezanın miktarı, geçersizliği ve indirilmesi: hangi kavramlar bilinmeli?

Ceza koşulu

Borçlunun borcunu hiç ya da gereği gibi ifa etmemesi halinde ödemeyi taahhüt ettiği, asıl borca bağlı edimdir. Bağlı borç niteliği taşıdığı için asıl borcun geçerliliğine ve varlığına bağlıdır.

Asıl borç

Ceza koşulunun güvence altına aldığı borçtur. Asıl borcun geçersiz olması ya da borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeple sonradan imkânsızlaşması ceza koşulunun istenmesini engeller.

Aşırı ceza koşulu

Miktarı, alacaklının gerçek zararı ve sözleşmenin amacı gözetildiğinde hakkaniyete aykırı ölçüde yüksek kalan ceza koşulunu ifade eder. Bu ölçüt maddede sayılmamış, hakimin takdirine bırakılmıştır.

Kendiliğinden indirim

Hakimin, borçlunun talebi aranmaksızın aşırı gördüğü ceza koşulunu azaltmasıdır. Hakim, ceza koşulunu tamamen ortadan kaldıramaz; yalnızca makul bir sınıra indirebilir.

Ceza koşulunun geçersizliği

Ceza koşulunun kendi içeriği bakımından kanuna, ahlaka ya da kişilik haklarına aykırı ya da imkânsız olması halidir. Bu durum asıl borcun geçerliliğini etkilemez.

Cezanın miktarı, geçersizliği ve indirilmesi: hangi şartlar aranır?

• Geçerli bir ceza koşulu anlaşmasının bulunması gerekir; ceza koşulu kendisi ya da asıl borç nedeniyle geçersiz ise indirim yapılmasına gerek yoktur.
• Asıl borcun geçerli olması gerekir; asıl borç herhangi bir sebeple geçersizse ceza koşulunun ifası istenemez.
• Asıl borç, borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple sonradan imkânsız hâle gelmemiş olmalıdır; aksi kararlaştırılmadıkça bu hâlde ceza koşulu istenemez.
• Ceza koşulunun muaccel olması gerekir; henüz muaccel olmayan ceza edimi indirilemez.
• Ceza henüz ifa edilmemiş olmalıdır; ifa edilmiş ceza koşulunun indirilmesi istenemez.
• Ceza koşulunun aşırı olması gerekir; hakim bu değerlendirmeyi somut olayın niteliklerine göre yapar.
• Borçlunun tacir sıfatı taşımaması gerekir; tacir borçlu aleyhine konulan ceza koşulu bu maddeye göre indirilemez (TTK m.22).

Cezanın miktarı, geçersizliği ve indirilmesi: hangi sonuçları doğurur?

• Ceza koşulunun miktarı taraflarca serbestçe belirlenebilir; ceza koşulunun ifası asıl borç geçersizse istenemez.
• Ceza koşulunun geçersiz olması ya da borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeple sonradan imkânsızlaşması, asıl borcun geçerliliğini etkilemez.
• Asıl borç borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple sonradan imkânsız hâle gelmişse, aksi kararlaştırılmadıkça ceza koşulu istenemez.
• Hakim aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir; bunun için borçlunun talebi gerekmez.
• İndirim kararı yenilik doğuran bir karar niteliğindedir ve geçmişe etkilidir; ceza baştan indirilmiş miktarla kurulmuş sayılır.
• Hakim ceza koşulunu tamamen kaldıramaz, ceza tutarını başka nitelikte bir edime çeviremez; yalnızca makul bir sınıra indirebilir.
• Ceza koşulunun tutarının zarardan fazla olması tek başına indirim nedeni değildir.
• Tacir borçlu aleyhine konulan ceza koşulu hakim tarafından indirilemez; bu durumda ceza koşulunun tamamen geçersizliği ayrı bir konudur.
• İfa edilmiş ceza koşulu için indirim istenemez.

Cezanın miktarı, geçersizliği ve indirilmesi: sık yapılan hatalar nelerdir?

• Hakimin ceza koşulunu yalnızca borçlu talep ederse indirebileceğini sanmak; madde kendiliğinden indirimi öngörür.
• Ceza tutarı alacaklının uğradığı zarardan fazla olduğu için otomatik olarak indirilmesi gerektiğini düşünmek; bu tek başına indirim nedeni değildir.
• Tacir olmayan borçlunun ticari işlemden doğan ceza koşulunu tacir kuralıyla indirilemez saymak; tacir sıfatı borçlunun niteliğine bağlıdır.
• Ceza koşulu ödendikten sonra indirim talep edilebileceğini düşünmek; ifa edilmiş ceza için indirim istenemez.
• Ceza koşulunun geçersizliğinin asıl borcu da düşürdüğünü varsaymak; madde bunun tersini açıkça söyler.
• Hakimin ceza koşulunu tamamen kaldırabileceğini ya da para yerine başka bir edim koyabileceğini düşünmek; bu yetki sınırlıdır.

Uygulamada nasıl yorumlanıyor?

• Ceza koşulunun aşırılığı somut olayın tüm özellikleri, alacaklının edimi elde etmedeki menfaati, borçlunun davranışı ve tarafların ekonomik durumu gözetilerek belirlenmektedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2022/414 E., 2023/536 K., 31.05.2023)
• Hakim aşırı ceza koşulunu makul bir sınıra indirirken, ceza koşulunun caydırıcılığını da dikkate almak zorundadır. (Hukuk Genel Kurulu, 2022/414 E., 2023/536 K., 31.05.2023)
• Hakim, ceza tutarını indirirken ceza koşulunu tamamen ortadan kaldıramaz ve para edimi yerine başka bir edim koyamaz. (Hukuk Genel Kurulu, 2022/414 E., 2023/536 K., 31.05.2023)
• Hakim, aşırı gördüğü ceza koşulunu borçlu talep etmese de kendiliğinden indirir; indirim yenilik doğuran karar niteliğindedir. (Hukuk Genel Kurulu, 2022/414 E., 2023/536 K., 31.05.2023)
• Ceza koşulu bir karşı edim karşılığında yüklenilmiş olmadığından, ceza tutarının aşırılığı gabin hükümlerini doğurmaz. (Hukuk Genel Kurulu, 2022/414 E., 2023/536 K., 31.05.2023)

Nasıl ispat edilir?

• Ceza koşulunun indirilmesini talep eden ya da indirim lehine sonuç isteyen tarafın, ceza koşulunun geçerli bir anlaşmaya dayandığını ve asıl borcun varlığını ispatlaması gerekir; ceza koşulu sözleşmesinin yazılı belgeyle kanıtlanması esastır.
• Ceza koşulunun aşırılığını ileri süren taraf, cezanın alacaklının gerçek zararına ve sözleşmenin amacına göre ağır kaldığını ispatlamalıdır; bu konuda bilirkişi incelemesi yararlı olabilir.
• Ceza koşulunun ödendiğini ileri süren karşı taraf, ödemenin sağlıklı bir iradeyle yapıldığını ve indirim talebinin ortadan kalktığını ispatlamalıdır.
• Borçlunun tacir olduğunu ileri süren alacaklı, indirimin yasak olduğunu göstermek için borçlunun tacir sıfatını ticaret sicili ya da fiili faaliyet belgeleriyle ispatlamalıdır.
• Asıl borcun borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple imkânsızlaştığını ileri süren borçlu, bu sebebin kendi kusurundan doğmadığını ispatlamalıdır; aksi kararlaştırılmışsa ayrıca sözleşme metni incelenmelidir.

Hangi maddelerle birlikte okunmalı?

• 6098 sayılı Kanun m.179: Ceza koşulunun asıl borca bağlı olduğunu ve şekil kurallarını düzenler; m.182/2'deki asıl borç-ceza koşulu ilişkisinin kuruluş çerçevesini oluşturur.
• 6098 sayılı Kanun m.180: Ceza koşulunun talep edilmesi ve asıl borcun ifası ile birlikte istenip istenemeyeceğini düzenler; m.182'nin indirim ve ifa kurallarının uygulanma alanını belirler.
• 6098 sayılı Kanun m.181: Ceza koşulunun asıl borcun ifasını engelleyen ya da geciktiren hallerdeki sonuçlarını düzenler; m.182 ile birlikte ceza koşulunun istenebilirliğini sınırlar.
• 6098 sayılı Kanun m.27: Ahlaka aykırı ceza koşulunun kısmi ya da tam geçersizliği konusunda genel kuraldır; tacir borçlu hâlinde indirim yapılamadığında kıyasen başvurulabilir.
• 6098 sayılı Kanun m.589: Kefilin ceza koşulundan sorumlu tutulmasına ilişkin sınırı düzenler; m.182'nin asıl borç bağlantısı ile ilgilidir.
• 6102 sayılı Kanun m.22: Tacir borçlu aleyhine konulan ceza koşulunun hakim tarafından indirilemeyeceğini düzenleyen istisnadır.