Seçimlik haklar nedir?

Temerrüde düşen borçlunun karşısında alacaklıya tanınan; ifa yerine tazminat isteme ve sözleşmeden dönme haklarıdır. Bu haklar TBK m.125 ve m.126'da ayrıntılı düzenlenir ve bu maddede yalnızca süre koşulundan istisna edilir.

Alıcının ayıplı satılan sebebiyle satıcıya karşı kullanabileceği, birbirinin alternatifi olan dört haktır. Alıcı bunlardan birini seçer ve seçtiği hakkı kullanır; hakkı kullanılmış olan diğerlerine dönemez.

Kiracının ayıp nedeniyle birbirinin yerine kullanabileceği haklardır: ayıbın giderilmesi, ayıpla orantılı indirim ve zararın giderilmesi. Zararın giderilmesi istemi diğer seçimlik hakların kullanılmasını engellemez.

Kiracıya ayıp nedeniyle tanınan, kiraya verenin hesabına giderme, bedelden indirim, değiştirme ve fesih seçenekleridir. Zararın giderilmesini isteme dışındaki haklardan biri kullanıldığında bu hak tükenir.

İşsahibinin ayıp hâlinde üç seçenekten yalnız birini kullanabilmesi anlamına gelir. Bu haklar birbirinin yerine geçer; işsahibi bir hakkı kullanıp diğerine geçemez ya da birden fazlasını aynı anda ileri süremez.

İşletme sahibinin aykırılık hâlinde, zararın tazminini ya da yardımcının kendi hesabına yaptığı işleri işletme sahibi hesabına saydırıp elde edilen ücreti veya alacağı devri talep etme haklarıdır. Bu haklar aralarındaki hukuki ilişkiden doğan haklar saklı kalmak kaydıyla kullanılır.

Tüketiciye ayıplı malda tanınan dört haktır: sözleşmeden dönme, ayıp oranında bedel indirimi, ücretsiz onarım ve ayıpsız misliyle değiştirme. Tüketici bunlardan birini seçer ve satıcı seçilen talebi yerine getirmekle yükümlüdür.

Tüketiciye ayıplı ifa halinde tanınan dört haktır: hizmetin yeniden görülmesi, eserin ücretsiz onarımı, ayıp oranında bedelden indirim ve sözleşmeden dönme. Tüketici bunlardan birini seçer; seçtiği hak sağlayıcı için yerine getirme yükümlülüğü doğurur.

Tüketicinin konutun hiç ya da gereği gibi teslim edilmemesi hâlinde m.11'e göre kullanabileceği haklardır. Bu haklardan birinin kullanılması m.35/2 sorumluluğunun ön koşuludur.

TKHK m.11'de sayılan sözleşmeden dönme, bedel indirimi, ücretsiz onarım ve ayıpsız misliyle değiştirme haklarıdır. Bu maddede onarım hakkının kullanılmasının ardından diğer seçimlik haklara geçiş bağlamında anılır.

Şirketin, yasağa aykırı hareket eden üyeye karşı kullanabileceği tazminat, işlemin şirket adına sayılması ve menfaatin şirkete ait olduğunun dava edilmesi yollarıdır. Bunlardan biri seçilir ve seçim yetkisi diğer üyelere aittir.

Eşyanın yalnız bir kısmı zayi olduğunda taşıtanın kullanabileceği iki haktir: navlunun yarısını ödeyerek sözleşmeyi feshetmek ya da taşıyanın durumunu güçleştirmemek şartıyla başka eşya yüklemek. Bu haklar birbirinin yerine kullanılabilir olup taşıtanın tercihine bağlıdır.

Tahliye ve teslim ilâmında borçlu geminin zilyedi değilse alacaklıya tanınan, geminin ilâmda yazılı değerini talep etme, ya da zilyet üçüncü kişiye karşı borçlunun haklarını kullanma imkânıdır.