İyiniyet nedir?

Bir hukuki eksikliği, yani hakkın kazanılmasına ya da hukuki sonucun doğmasına engel olan durumu bilmemek ve bilmesi gerekmemek halidir. Dürüstlük kuralına uyma anlamındaki objektif iyiniyetten ayrılır; burada söz konusu olan bilgi durumudur.

Ana veya babanın evliliğin geçersizliğini bilmemesi veya bilmesi gereken durumda olmamasıdır. Madde, çocuğun evlilik içinde doğmuş sayılması bakımından iyiniyetin aranmayacağını belirtir; yani iyiniyetsizlik çocuğun statüsünü etkilemez.

Eşin veya eşlerin evlenme sırasında evlenmeyi batıl kılan sebebi bilmemesi ve gerekli özeni göstermesine rağmen bunu öğrenememiş olması. İyiniyetin varlığı, bilmemekle birlikte özen yükümünün yerine getirilmiş olmasına bağlıdır.

Sağ kalan eşin evlenme anında, evliliğin butlanına yol açan sebebi öğrenmemiş olması ve öğrenebilecek bir konumda bulunmamasıdır. Bu nitelik, bilmesi gerekip gerekmediği ölçütüyle de belirlenir.

Vesayet altındaki kişinin malı elden çıkarırken, işlemin geçersizliğini bilmeme ve bilmesi gerekmeme durumudur. İyiniyetli elden çıkarmada sorumluluk zenginleşme ile sınırlıdır; iyiniyetin yokluğunda elden çıkarılan miktarın tamamından sorumluluk doğar.

Tapu siciline malik olarak yazılan kişinin, kendisinden beklenen özeni gösterdiği halde tescilin yolsuzluğunu bilmemesidir. Yolsuzluğu bilen veya gerekli özeni göstermeyen kişi iyi niyetli sayılmaz ve iyi niyetin on yıl boyunca varlığı gerekir.

Hem arazi malikinin hem de malzeme sahibinin, hakkı kullanabilmek için iyiniyetli olmasını ifade eder. Malzeme sahibinin iyiniyeti, yapının başkasına ait araziye yapıldığını bilmemesidir; arazi malikinin iyiniyeti ise inşaata rızası bulunmadığını bilmemesidir.

Yapıyı yapan kişinin, yapının komşu arazeye taştığını bilmeden ve bilebilecek durumda olmadan inşa etmesidir. Taşmanın yapılması sırasında ya da sonrasında yapılan zamanında itiraz iyiniyeti ortadan kaldırır.

Devri yapanın devri yapmaya yetkili olmadığını kazananın bilmemesi ve bilmesi gerekmemesi durumudur (m.3). Kısıtlamayı bilmemek ya da malik olmayan devredenin yetkisiz olduğunu bilmemek bu kapsamda değerlendirilir.

İşleyenin işlediği şeyin başkasına ait olduğunu bilmemesi ve bilmesi gerekmemesi durumudur. Kötüniyetli işleyen bakımından hâkimin malike bırakma yetkisi, emeğin değeri daha fazla olsa bile doğar.

Zilyedin eşyanın başkasına ait olduğunu bilmemesi ve bilebilecek durumda bulunmamasıdır. İyiniyet zilyetliğin kurulduğu anda bulunmalı ve kazanma anına kadar devam etmelidir.

Tapu kütüğüne dayanan kişinin, kütük içeriğinin gerçeğe uygun olmadığını bilmemesi halidir. Maddenin koruması, iyiniyetle dayanan kişiler için geçerlidir ve iyiniyetin ayrıca kanunda belirtilen hallerde aranması TMK m.3 kapsamında değerlendirilir.

Senede dayanan kişinin, senedin içeriğine ilişkin gerçek durumu bilmediğini veya bilmesi gerekmediğini ifade eder. İyiniyetli üçüncü kişinin korunması bu kavrama bağlıdır.

Senedi edinen kişinin, senet metni ile tapu kütüğü arasındaki farkı bilmediği ya da bilmesi gerekmediği durumdur. Maddenin ikinci fıkrasındaki tazminat hakkı yalnızca iyiniyetli edinene tanınmıştır.

Rehnedenin rehin verme yetkisi olmadığını bilmeyen veya bilmesi gerekmeyen zilyedin durumudur. İyiniyetli zilyet, zilyetlik hükümlerine göre edinimi korunduğu ölçüde rehin hakkı kazanır.

Komanditerin, aldığı kâr payının veya faizin usulsüz tahakkuktan kaynaklandığını bilmemesi ve bilmesi gerekmemesi halidir. Maddenin koruma koşulu olarak aranır.

Sicil kaydının gerçek durumla uyuşmadığını bilmeyen veya bilmesi gerekmeyen kişinin hâlidir. Sicil kaydına güvenen kişinin korunması bu hâle bağlıdır.

Ortak veya müdürün, aldığı kâr payının haksız olduğunu bilmemesi ve bilmesi gerekmemesi durumudur. İyiniyetin varlığı, geri verme borcunun sınırını ve zamanaşımı süresini değiştirir.

Borçlunun, ödeme yaptığı kişinin gerçek alacaklı olmadığını bilmeden ve bilmesi gerekmeden hareket etmesidir. Borçlu, hamilin alacaklı sıfatını araştırmakla yükümlü değildir; yalnızca iyiniyetle ödemesi yeterlidir.

Eklentinin devredene ait olmadığını veya üçüncü kişi haklarıyla sınırlı olduğunu bilmeyen iktisap edenin durumu. İkinci fıkra uyarınca iyiniyet, iktisap edenin eklentinin zilyetliğini elde ettiği ana göre belirlenir.

Zenginleşenin, malvarlığındaki artışın haklı bir sebebe dayanmadığını ve geri verilmesi gerektiğini bilmemesi veya bilmesi gerekmemesidir. İyiniyet asıl olduğundan, kötüniyetin varlığını ileri süren karşı taraf bunu ispatlamalıdır.

Borçlunun alacağın devredildiğini bilmemesi ve bilmesi gerekmemesidir. Devrin borçluya başka bir yoldan öğrenilmesi iyiniyeti ortadan kaldırır. Bildirim yapılmamış olması tek başına iyiniyeti ortaya koymaz; borçlunun devri öğrenmediği de ayrıca değerlendirilir.

Kiraya verenin, kiralananda bulunan eşyanın kiracıya ait olmadığını bilmemesi ve bilmesinin de gerekmemesi halidir. Hapis hakkının kullanıldığı anda aranır; eşyanın kiralanana getirildiği an esas alınır.

Marka başvurusu yapan veya markayı kullanan kişinin, coğrafi işaretin korunduğunu ya da başkasının hakkını bilmeden hareket etmesidir. İkinci fıkra bakımından, markanın tescili veya kullanım hakkının coğrafi işaretin korunmasından önce iyiniyetle kazanılmış olması aranır.

Kullanıcının, tescilli tasarımın varlığını ya da kendi kullanımının tescilli tasarımı ihlal edeceğini bilmeden hareket etmesidir. Kullanıcı başvuru tarihinden önce iyiniyetli olmalıdır.

Kullanıcının buluşun başkasına ait patent kapsamında olduğunu bilmeden ya da bilmesi gerekmeden kullanmasıdır. İyiniyet, kullanımın başvuru tarihinden önce başlamış olmasıyla birlikte aranır.

Devralanın malın ya da hakkın devrinde alacaklıları zedeleyen durumdan habersiz olmasıdır. İyi niyetli kişiye karşı iptal davası açılamaz; bu, maddenin son cümlesindeki koruma kuralının karşılığıdır.

Uçak sicilindeki kaydın doğru olmadığını bilmeden ve bilmesi gerekmeden o kayda güvenen kişinin durumudur. Maddede iyi niyetin ne zaman aranacağı ayrıca düzenlenmiştir.

Üçüncü kişinin banka kaynağı bulunduğunu bilmediğini ifade eder. Maddede iyiniyet savunması, işlemin zamanına ve işlemi yapanın sıfatına göre kısıtlanmıştır.

Evlenmede geçersizlik sebebini bilmeyen veya bilmesi gerekmeyen eşin durumudur. Vatandaşlığın korunması için aranır.